ALLAH

İNSAN

İSLAM

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

Düşüncede soyut duran ilkelerin anlam-duygu-değer-iman belirimleri sonucunda eylemde gerçekleşmesi:

Kavramsal olanın gerçekleşme sürecinde takibi ve evrelerinde görünüş bulması:

Sonuçta olması gereken için yaşanması gerekenler:

Ereğe -ideal olan irade edilene- doğru yürür iken ayrılığa sebep olan, çatallanan yollar ve sonuçta istenenin çatallanan yollar üzerinden görünüş bulması:

Yolunu kaybedenler için önlerinde duran gerçek, kaynağın korunuyor olarak ellerinin altında durmasıdır:

Kaynağı yaşama taşımak, gerçeği/ ilkeyi hakikatine bağlı olarak gerçekleştirmenin gereği olan hukukun gerekliliği:

Yeniden üretir iken yenilenmek adına irfan çizgisinde hikmete, mantığa/ usa ihtiyaç duymak:

Araçlar amaç olduğunda ve şekilcilikte kalındığında asıldan uzaklaşır iken iman edilenin anlayış ve basiretten yana perde olması:

Gözden kaçanları hatırlamak ve olması gerekene odaklanmak:

Ezilmişlikten, dışlanmışlıktan yana nefes almak için bilimselliğe tutunmak, olması gerekeni gerçekleştirmek:

Bilimsel çizgide tarih olgusal olarak sorunlara eğilmek ve üç zamanlı düşünebilme mantığını barındıran tarih bilinci edinerek geleceğe doğru yürümek:

Tarihsellik ve olgunun değişmez ilkelerine bağlı olarak insanca yaşamaya yol bulabilmek:

Hak olana göre doğru tespit ve doğru sonuca ulaşmak:

Mitlerde saklı duran gerçek; kendini gerçekleştirmek, yeniden üretmek ve geçmişin izini böylesi takip ederken gölgelerden kurtulmak, vasıtaları hakkı gereği yaşar iken imanda tazelenmek:

Öznenin hakikatini bilmek ve gizilde kalan sorunlar ile yüzleşmek:

Dilde saklı duran sorunlar ve tevhide bağlı olarak dilin yeniden üretilmesi:

Her işin ehlini yetiştirmek, sorunları kolayca aşmak için gereklidir. Rabbin dilini tevhid çizgisinde öğrenmek ve tercümanı olmak da ehil işidir:

Bulunduğu zamanın anlam-duygu-değer yüklemleri ile söylenmiş her söz, bağlı olduğu evrenselleri/ ilkeleri -zamansızları- içerdiği ölçüde gerçeği barındırır ve gerçekliliğini korur:

Dünya çizgisinde her yeni bulunan ile şaşkınca yürür iken değerlerini yitirmeden kendini gerçekleştirmeye çalışmak:

Değerlere bağlı olarak kendini gerçekleştirmenin yollarını aramak:

Güncel olanı ilkesine bağlı olarak eleştirel kılmak ve hak olanı görünüşe taşımak:

Sonucun nedenleri belirli kıldığı bir dünyada kader, olması gerekeni yaşamaktan öte değildir. Her kader zorunluluk, gereklilik ve yerindelik ilkeleri doğrultusunda tözüne bağlı olarak yeniden üretilebilecek olmaya doğru insanı zorlar:

Değerleri yeniden üretmenin, her devirde canlı tutmanın, içselleştirmenin ve motivasyona neden olmasının gereği olan sanat:

Niyet eylemde değer üretmenin, vicdan ise eylemin kritik edilmesi ile hem kendilik denetimi sağlar hem de yaşamın daha anlamlı kılınmasına kapı aralar iken her ikisi de yaşamın değerli olduğunun bilincini/ idrakini oluşturur:

Allah, kulundan görülmek ister ise güzel ahlakı kuluna farz/ zorunlu kılar.  Kul güzel ahlakta rabbine abid olduğunda da Rabbinin aynası olan resul mertebesinde bulunur:

Faydacılık insanlığa çözüm olsaydı, tarihi süregelişinde dinin yerini alırdı:

Allah’ın arzı geniş iken suni sınır ve değer olarak varsayılan çıkarlar sebebiyle daraltmaya çalışmak, insanın insana zulmüne nedendir:

İnsan olmak için bin bir çeşit maceraya atılan kahramanın/ ruhun hikâyesi:

İnsan; nesnellikte ne olduğuna dair ve amaca, ilkeye bağlı gerçekleşen ilişkilerinde anlam, duygu, değer, iman/inanç belirimlerinde nasıl olduğuna dair kanaat getirilen olsa da ne olacağına dair ön yargı ile kritik edilmemesi gerekendir:

Düşmanlığın bittiği durakta buluşmak gerekir:

Biraz çaba ve duyarlılık farklı bir perspektiften gerçeğe ulaşmaya neden olabilir:

Olan biteni araştırma çabası ve yeni bulgular edinme isteği ile bilimde radikal çözümlere başvurmak, etik ve dini değerler ile karşı karşıya kalmaya neden olur/ olabilir:

Nedenlere bağlı olarak üretilen -varsayılan- dinler, sonuçlara bağlı olarak kendini gösteren dinden her daim bir adım geridedir:

Diyalektik, gölgelerde yaşamamaya zorlar. Savaşlar ise olması gerekeni görmeye/ yapmaya zorlar:

Sorunlar, mevcut koşullar, zihniyetler karşısında yenilenmenin fırsatıdırlar:

Hak olan meşru sınırları belirlediğinde, olması gerekenler gerçekleştirildiğinde vicdanlar rahat bir nefes alır ve insan ikinci yaratılışını en güzel biçimde hak etmeye başlar:

Sonuçta hak olan görünüş bulur ve sonuca -hak olana- göre yaşamak özgürlüğün kapısını aralar:

Usta nesnel düzeyde eleştiri -kritik- yapmak ve -usun ilkeler (ilkeler, değer yargı belirimleridir) ile yargıda nitelik kazandığı- vicdanda ise öznel düzeyde özeleştiri yapar iken hesaplaşmak,  idealar çıtasında -üst değer belirimleri ile- insanın kendi ile yüzleşmesidir, kendi üzerine düşünmesi ve dönmesidir:

Her parçalanmışlıkta, hak olanın görünüş bulması ve hakikatin takipçisi olmanın dersi vardır:

Tehlikeler önümüzde duran, er ya da geç fark edilmesi gereken gerçeklerdir:

Her gizli düşman; başarının yüzü güleç kıldığı yerde, kendi için olanın gerçekleşmesinde kendini gösterir. Kendini gerçekleştiremediği durumlarda ise gerçeklikten -ötekinin gerçekliğinden, ortak gerçeklilikten- bağlarını kopararak kendini gösterir.

Kitle iletişim araçları üzerinden şaha kalkan nefsi emmareyi görmemek için kör olmak gerekir. Rahmet kendisini yaşamaya zorlar iken rahmetten kaçmak yerine rahmeti hangi niyet üzeri yaşamak gerektiğin eğitimini/ terbiyesini almak gerekir. İlkeler ise değer belirimleri ile yolun aydınlatıcılarıdır:

Ahlak, ruhun tavırda görünüşe geldiği formasyondur. Fıtraten yaratılış gereği bulunan ahlak, öteki ile ilişkilerde karakter ve kimlik formasyonlarında tekamül sürecinde olarak gelişir ve formasyon kazanır:

Geleceğe miras, güne katkı, geçmişe uzanan şefaat eli olmak için özgünce yaratımda bulunmak ve özgünce kendilik bilincini oluşturmak, özgüven bulmaya neden iken eziklikten, zilletten, anlamsızlıktan kurtulmanın ve kendi varlığını hakkı ile yaşamanın da gereğidir:

Ortak amaç ve eylemde bütünlenir iken ortak gerçeklilikte ortak ruh edinmek, etik yargıda estetik görünüşe nedendir. Sadece ben olarak değil, ortak ruhun edinilmesi sonucunda biz olarak ta kendiliğin özgün düzeyde üretilmesi gerekir:

Aile ilahiyatın görünüşe geldiği en yalın yerdir. Âdem’den Hateme ümmet, ilahiyatı zevk edeceğimiz aile ağacımızdır:

Helaller ve haramlar insan olmanın tinsel olan meşru yaşam çizgelerini belirgin kılarlar. Aşağıya indirilen ve aşağılarda sürüklenen insan için helal-haram ve emir-yasak olarak sunulanlar ilahiyata yükselmenin gereğidirler:

Her acziyet, acı, musibet ve şer gazap olmaktan daha çok rahmetin görünüşe gelmesinin gereğidir. Bazen bakış açımızı değiştirmek, olup bitmekte olanın hikmetine vakıf olmak için olması gerekendir:

Hakikat hak olan ile görünüş bulur iken takiye yaparak hak olanı gizlemek ne içindir?

Kurtarıcı geçmişin izlerini taşımaktan daha çok halkı geleceğe taşımanın izini/ izlerini açık eder. Halk geçmişin izlerine göre kurtarıcı beklerken, kurtarıcı geleceğe, hakikate kapı aralamaktadır ve hak olanı göstermektedir:

Sistemler, değişen koşullar, ihtiyaç ve beklentiler karşısında ya yenilenir ya da geride bırakılır. Önemli olan ise sistem içi ilişkilerde insanın kendine ve insanlığa yitik kalmamasıdır:

Alan daraltan her erk, sorun olarak önümüzde bulacağımızdır/ bulduğumuzdur. İlkeleri duygusunda -hakiki- ve değer olarak yaşamakta isek sonuç itibarı ile korkacak bir şey yoktur. Allah bizde bizimledir:

Karanlık aydınlanırken doğru varlık görüşü edinmek ve iyi bir yaşam sahibi olmak için hak ve hakikat ilkesi izleğinde ilim, talim ve terbiye edinmek şarttır:

Yaşamın sürekli olduğu idraki ile ölümü tanımlar iken ölümün olmadığı dünya görüşünde yaşamak:

Kurbiyet kurban verilmeden kazanılacak olan değildir. Böyle olsa da tevhidin gereği olarak irade beklentisinde olmadan -karşılık beklemeden-, kullanım ve paylaşım nesneleri üzerinden duygusunda hakiki olarak ilkelerin yaşanması, kurbiyette olması gerekendir:

Boşa geçecek zamanı olmayan insan, geleceği adına hak ve hakikat çizgisinde erek ilkeye bağlı olarak yaşamayı önceleyendir. Ereğe varımın araçları ise hakkı ölçüsünde değer belirimiyle yaşamının parçasıdır. Böyle olması gerekir iken değerlerden yana önceliklerimiz ise her devirde sorunsal olarak tinsel yaşamda karşılaşılan bir olgudur:

Üstünlük kendini gerçekleştirdiklerinde hak edilmesi gerekendir. Sadece fıtri nedenlerden dolayı üstün olduğunun kanısında olmak sanıdan ibarettir.

Özür dilemek -tövbe etmek- insana hak kılınmışken insanın insanı -hangi nedenden dolayı olursa olsun- aşağılaması İslam’da etik, hikmet ve aşağılanın gelecekte ne olacağının belirsizliğinden dolayıdır ki sorundur.

Her sonuç yoruma açık olmanın zenginliğini taşır. Önemli olan ise sonuç belirimlerine göre anlam zenginliğinin, görüş ve yaşamsal düzeyde insana derinlik katması ve kolaylık sağlamasıdır:

Elif olmak boynumuzun borcu

ÖNSÖZ

“Sonra da Sana hanif (vahdet, tevhid ve teslimi esas alan) olarak İbrahim (a.s)'ın dinine tâbî olmayı vahyettik ve o müşriklerden değildi.”

NAHL SURESİ-123

“Muhakkak ki Allah’ın indinde din İslam’dır (teslim/ selam dinidir).”

ALİ İMRAN SURESİ-19

Geçtiğimiz yıl tevhidi yaşantımızda, muhatap olduğumuz olay, olgu ve kavramlarda görmek, ayrıca tevhitsel farkındalık bakış açısıyla yeni bir dünyaya bakılabilmesi için yaptığımız Tevhid Okumaları kitabımızın bir devamı olarak İslam konulu bu eseri günümde gördüğüm gerek üzere kaleme aldım. Âdem’den Hatem’e din İslam’dır. İslam, tüm insanlığı kuşatıcı ve insanca sulh içinde yaşamak için Kur’an çizgisinde rehberdir. Kur’an’da akletmek öncelemesine rağmen günümüzde İslam olduğunu söyleyenlerin dahi İslam’ın hakikatinden uzak, özüne zıt söylev ve yaşantıları olduğu görülmektedir.

Tevhid Okumaları ilk kitapta, tevhidin olan bitene/ yaşananlara duyarsız kalmamak gerektiğini öğrettiği üzerine durmuştuk. Her olay ve olgu Allah’ta gerçekleşiyor iken iman eden bir insanın duyarsız ve eylemsiz kalmaması gerektiğinin idrakini de edinmeye çalıştık.

Günümüzde İslam’ın, modern yaşamın seküler etkisi nedeni ile değerlerinden yana yitirilmeye başlaması ayrıca bilim, sanat, siyaset, tarihsellik, kültür, felsefe vb. düşünce ve üretim alanlarında sorunsal durumlar içinde bulunması, aslına bağlı olarak yeniden tanımlanmasını ve yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. İslam’a duyarlılık, her geçen gün olumsuz olarak cereyan eder iken olumlu düzeyde duyarlılığın artması için de elimizden geleni fikir ve eylem düzeyinde gerçekleştirmek de İslam olmanın –tevhidin- gereğidir.

Bu açıdan İslam’ı, Hakk’ın ne olarak bize sunduğu, bizim ne olarak anladığımız, yaşantımıza geçirdiğimiz ve sonuçlarının neler olduğunu göstermeyi gerekli gördüm. Yorum bilgisine bağlı olarak var olan sorunlu anlayışların, İslam’ın sorunu gibi görülmesine binaen, sorun-gerekçe ve çözümlerini göstermenin, yarınlara bir tohum olması adına gerekli olduğu kanaatindeyim.

İslam sulhu tavsiye ederken savaşın dini olarak algılanması, hak ve hakikate işaret ederken şekilcilikten ibaret taassuplar ile anılması elbette ki diyalektik işlev gereği her devirde olacaktır. İslam’da ferdiyette kişinin kendiyle ayakta olması beklenirken yalnızca hoca ve benzerlerinin bildiği bir din halinde anlaşılması da hak ve hakikatin evrenselliği sebebiyle kabul edilemez bir durumdur. Ferdiyetimizde her birimize düşen hakkı söylemek ise üzerimize düşen vazife adına, derdi Allah ve insana hizmet olan ayrıca bulunduğu yeri görmek isteyen her insanın zevkine sunmaktayım.

Her yenilenme, zamanın ahkâmı -ruhu- karşısında ihtiyaç ve zevkin gereğidir. Koşul, ihtiyaç ve beklenti karşısında yenilenmemek, sonuçta hak ve hakikatin zevkinden mahrum bırakırken yaşamın gayesinden de uzaklaşmaya nedendir. Cehennem denilen illet ise hak ve hakikat çizgisinde yenilenmemenin sonucunda, anlamsız olarak bulunacak dipsiz yaşam kuyusunda bulunmaktan uzak değildir.

Öyle ise her türlü koşulda, ihtiyaç durumunda ve beklenti karşısında hak ve hakikate bağlı olarak yeniden ve özgün bir biçimde ürün vererek yenilenmek olması gereken olarak önümüzde bulduğumuzdur. Her özgün üretimde, yeniden keşfetmenin heyecanı ile hak ve hakikate tutunmak da olması gerekenimizdir. Yarın ki kuşaklara hak ve hakikati miras bırakacak isek değerleri her türlü alanda özgünce yeniden yorumlayarak yenilenmek zorundayız. Özellikle ailede terbiye ve toplumda sanat, yeni kuşaklara değerleri aşılamanın olmazsa olmazlarındandır. Hak ve hakikat çizgisinden koparak yapılan bidatten uzak olarak yeniliğe açık olmak gerektiğini de unutmamak gerekir.

Her yenilenmeye bağlı olarak hak ve hakikat değer olarak kabul gördüğünde ise farklı değer yargılarının açık olması karşısında veya yoruma bağlı değer yargıları edinildiğinde parçalanmışlık kaçınılmazdır. Değer yargısının inanç olduğu ve amaca bağlı değer belirimleriyle gerçekleşen yaşam biçimlerinin etkenliği de düşünüldüğünde kültürel düzeyde farklılıklar kaçınılmazdır.

Bu bağlamda toplumsal düzeyde hukukun çatı olması ve vicdanların evrensel değerler ile canlı tutulması sonucunda insan olma ümmeti yolunda mesafe kat etmiş oluruz. Hukukun göz ardı edildiği ve vicdanların susturulduğu/ sustuğu yerlerde ise “senin dinin sana benim dinim bana” deme hakkına sahip olunduğunu da unutmamak gerekir.

Böyle olsa da hak ve hakikati gerçekleştirmekten -görünüşe taşımaktan- taviz vermeden her türlü alanda özgünce ürün verir iken değer üretmek ile insanlığa katkıda bulunmak gerektiğini de unutmamak gerekir. İslam isek duyarsız olma hakkımızın ve çalışmama gibi bir lüksümüzün olmadığını bilmemiz gerekir. Bu durumda zor şartlar bizi zorlamadan önce biz, iman ile gayret ederek rabbimiz olan Allah’ı hakkı gereği ile hakkımız kadarıyla yaşamak için olması gerekenleri yapmalıyız.

Hak ve hakikat değer olarak kabul gördüğünde, parçalanmışlık diyalektiğin gereği olarak gerçekleşendir. Bu durumda hak ve hakikatten taviz vermeden olması gerekeni yaşamak insan olmanın gereğidir. İnsan olmanın borcunu ödeyecek isek hak ve hakikatten taviz vermeden ve önceliğimiz olması izleğinde yaşarken ereğinde insan olarak görünüş bulmak, olması gerekendir.

İnsana hizmet ederken, “zamanı gelmedi” diyerek hak ve hakikati gizlemekle de hizmetin olmayacağını bilmek gerekir. Hak ve hakikati doğru biçimde ve usulüne uygun olarak dile getirmek hizmetin -nübüvvetin- gereğidir. Dile getirilen hak ve hakikati değer olarak yaşamına taşımak ise nasip ve istidada bağlı olarak gerçekleşir. Hizmet ehline düşen vazife, hak ve hakikate dair tanık olduklarını ve yaşadıklarını görünüşe taşımaktan öte değildir. Elbette ki keşfe bağlı yaşanılan özeller herkesi bağlamaz ama evrenseli dile getirmek ile geneli sorumlu kılmak, umumiyete hizmetin gereğidir. Öyle ise hak ve hakikati evrensel oldukları çizgide bilmek, bildirmek ve değer olarak yaşama taşımak, herkesin iyiliği için olması gerekendir. Böylece umulur ki hak ve hakikat değer olarak kabul gördüğünde, parçalanmışlığa sebep vermesi yerine, beraber yaşamaya olanak vermiş olsun.

Yazı çalışması boyunca lütfunu esirgemeyen Rabbime şükür etmekteyim… Karşıt görüşleriyle bilmeyerek de olsa dert edinmeye teşvik eden yazar, âlim, bilim adamı, hoca vs. ye, sabırla bekleyen, soru soran, düşünen dostlarıma da katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Sonsuzca gerçekleşen ilişki ağlarında nicelin dünyasında yitik kalmak insan olmanın hakkı değildir. İnsan, -kaderi doğa olan değil- kaderini tinde araması gerekendir. Ve gerçeğe/ kendiliğine uyandığında, sonsuz olana-sonsuza açılan kapı olduğunu görecektir/ görmesi de gerekir.

Halil İbrahim Bülent Genç

2017

****

Düşüncede soyut duran ilkelerin anlam-duygu-değer-iman belirimleri sonucunda eylemde gerçekleşmesi:

İslam, kimine göre teslimiyetin kimine göre selamın dinidir. Din, Allah ile kul arasında bağlantı kurmanın yöntemi/ yöntemlerini barındıran, ussal ve kalbi olarak anlam ve duygusunda dirimsellik bulduğunda gerçekleşendir.

Hiç kuşku yok ki gerçek olarak algılanan, itikadın verdiği algıda gerçekliğini pekleştirir/ etkinleştirir. İtikat, gerçeğin öznellikte idrakinin/ indirgenmesinin ilk evresidir. Din itikadı gerekli kılar ve itikat, amaç çizgisinde değer dizgesi kazandığında ve yaşama biçim verdiğinde din görünüş bulur. Aslen soyut bir kavram olan din, anlam-duygu dirimselliğinde itikada bağlı olarak tutum ve davranışlara sirayet ettiğinde eylemlerde gerçekleşmesi ile öznellikte gerçekliği olan yaşam olgusu olur.

Din, amaca bağlı olarak yaşamın biçimlendirilmesi ve ideal kabul edilenin yaşamda/ yaşam biçimlerinde görünüş bulmasının sonucunu gerekli kılar. İdeal olanın amaç olarak edinilmesi ve yaşamda görünüş bulması dini hakiki kılar. Bu nedenle ideal edindiğini yaşamda göstermeyen din, kendi değer dizgesinde eksik, yanlış, yozlaşmış vb. durumlarda bulunur/ bulunabilir.

Din, gerçeğin öznel kılındığı ikinci evresinde ise itikada göre gerçek olarak algılananın, iman -emin olmak- ile yaşamda gerçekleşmesinde görünür. Yaşamda din, öznelliğin her alanında görülmeye başlar; öznel olduğu kadar gerçekliğini korur ve kültüre sirayet eden/ kültürde görünüş bulan değer olguları ile duygusunda pekleşir ve ortak ilişkilerde eylemde etkindir. İman ile din, değer dizgesinde yaşamsaldır ve gerçekliğini, idealinde olanın yaşama katılımı ile değer beliriminde duygusunun oluşmasında bulur. Bu evresinde din, kültürü de yapılandıran zemin olur iken kültürel yönü ile özneye dışsal olmaktan daha çok öznenin içinde yaşadığıdır ve anlam-duygu-itikat-değer-eylem dizgelerinde dirimsellik bulduğu kadarı ile öznenin içinde yaşar iken yaratıldığı olgu olur. Öznenin amaca/ değerlere/ ideale bağlı olarak olgunlaşması evrelerini de kendinde barındırır.

Üçüncü evresinde din, idealinde kabul gören ilkesini/ Allah’ı yaşamda bulmayı gerekli kılar. Bu neden ile dinde ilke Allah olduğundan, yaşamda –yaşamın her alanında Allah bulunmalı ve görülmelidir. Bu evreye kadar din, diğer evrelerinde kalınmış ise yozlaşmayı tarihsel sürecinde kaçınılmazı olarak bulur. Amaçta olan yaşamda görülmemekte ise ideal olarak neden olmasında saklı/ örtülü kalmıştır. Bu açıdan bakıldığında ulaşılmaz olarak bilinemez olandır. Yaşamın zorlayıcı koşul ve ihtiyaçları karşısında da kimi zaman unutulmaya mahkûm kılınacak olan ve ne için sorusunun cevabı bulunmayacağından dolayı, değer yitimine uğrayacak olandır. Bu durumda yaşamın kaynağı iken şuurundan yoksun olarak bilinçlerde yaşamın dışına atılacak olandır. Kimi durumda ise kült olan yapılandırıcı değer olarak kültür olgusu olması ile inancın nesnesi olsa da imanın öznesi olarak öznenin yaşamını anlamlandırdığı nedenidir.

Allah ve din, inancın nesnesi ise koşul ve ihtiyaçlar karşısında kullanabilecek olan değerlerdir. Kimi durumda ise kültürel olan değer durumları karşısında değişmez sabitelerle nitelenmeleri sonucunda kendiliğin gerçekleştirilmesini sınırlar ve gelişimin/ ilerlemenin önünde engel olarak durur. Düalist olarak neden Allah ve dini ile varılacak olan en yetkin durum, ahlakı ve erdemleri kültürde canlı tutmaktan öte değildir. Bu bağlamda din, her ne kadar kişilik, karakter gelişimi ve kültürel bağlamda kimlik nesnesi olarak ortak bir değer olması ile toplumsal bütünlüğün elde edilmesi ve korunması adına önemli olsa da idealinde olandan uzak, ifrat ve tefrit düzeyinde beliren değer ve değer dizgelerinde görülür/ görülebilir.

Din, kültüre bağlı içinde yaşanılan olsa da her düzeyinde özneldir ve öznelliğini korur. Dördüncü evresinde Allah yaşamın gerçeği olmak ile beraber özne olmanın da gerçeğini kendinde korur iken ayrı olunmayan gerçeklikte bulunur. Artık yaşam ve yaşananlar O’nunla anlamlıdır -idealde olana erilmiştir-. Bu düzeyde din, Allah’ın şahıs olmasının gerçeği ile özde bulunan olarak ferdiyette noktalanır. Artık Allah yaşamın tek gerçeği olarak öznelde bulunandır -yaşananlarda deneyimlenendir-.

Böyle olsa da din beşinci evresi ile özde bulunan Allah ile halka dönmeyi ve halka, karşılık beklemeden hizmet etmeyi gerekli kılar. Allah’a erme yolu olarak din, başlangıcından sonuna kadar hizmeti/ ibadeti önceler. İlk evrelerinde hizmet Allah rızası için veya Ona ermek için yapılan iken beşinci evresinde hizmet, Allah’a yetiştirmek/ ermek için yapılan olur.

Din altıncı evresinde ise karşılık beklemeden (adanmışlık) hizmet eder iken hizmet ettiği Allah sıfatları doğrultusunda yakinliği bulanın, halk ile ilişkilerinde hizmetin yansımaları sonucunda Allah’a tavırlarının çeşitliliğinde derinliğine tanık olması seyrinde görünüş bulur.

Din başlangıcından sonuna kadar her ne kadar öznel olsa da yöntem olması yönü ile nesnel olması gerçeğini kendinde barındırır. Her nesnel olan gibi sonuçta gerçeğin görünmesinin aracıdır. Nesnel olanın sonuçta ne için olunduğunu açık etmesi gibi de özne ve öznel olarak ne için olunduğunu açık eder/ etmesi de gerekir.

Din olarak İslam yukarıda anlatılanlar ışığında bakıldığında altı evrede kendini gösterir. Her evresinde takılı kalanlar ile çeşitlenerek kendi içinde zenginleşir.

Din, ilkelerin eylemde vücud bulması gereken olgudur. İlkeler evrenseldir ve tinsel düzeyde irade erki olarak potansiyellerdir. Vicdanın oluşmasına sebep iken seçimlerde, ideal belirimleri ile yapılması gerekenler olarak görünüş bulurlar. Ortak ilişkilerde, ilişkilerin sürdürebilirliği -tutarlılığı- adına gerekli olan erektirler; eylemde gerçekleşmesi gereken -öncelenmesi gereken- öznel belirimdirler. Sonuçta ise eylemlerin kritik edildiği değer yargılarıdır; ahlakın belirleyicisidirler. Kur’an çizgisinde Fıtrat, Hak, Hanif ve İslam olma sürecine bakıldığında dinin, ilkelerin öznel düzeyde vücud bulduğu tinsel alan olduğu görülür.

İslam, ilkeler ile vücud bulması teklif edilen insanlığın dinidir. Geçmişte ilkeden kopuk yaşayanların veya ilkeleri gerçekleştirenlerin ibretlik dersleri ile insanlığın ilkeleri tecrübe etmesi gerektiğini işaret eden usun dinidir. Gelecek olarak ne ile karşı karşıya kalınacağı doğrultusunda insanların uyarıldığı ve sonuçta da günde olanları/ olacakları geçmişin tecrübeleri ile öngörülü gelecek doğrultusunda ilkelere bağlı yaşanması gerektiğinin aklını veren vicdanın dinidir. Bu yönü ile İslam, üç zamanlı olarak yaşayan insana, nasıl ve ne için yaşaması gerektiğinin önermelerinde bulunulan dindir; demek gerekir.

İslam’la insandan istenen ise dua, hamd, şükür, zikir, fikir, tövbe ve ameldir (eylem). İlkelerin eylemde gerçekleştirilmesi düzeyinde insanın, rabbi olan Allah’a teslimiyet ile müslim olmasıdır. İslam’da ilke gerçekleştirilir iken fedakârlık (her türlü durumda hayrı ve doğruluğu gözetmek/ gerçekleştirmek, paylaşımcı olmak) ve sabır (her türlü koşulda erekten -ilkeden- yana tutarlı olmak, Allah’ın tavırlarından yana emin olarak yaşamak) müslim olanın mümin olabilmesinin gereğidir. Mümin, Allah’ın varlığından imanla emin olan ve ihlasla da Allah’ın ahlakı üzeri yaşaması gerekendir. Müminden beklenen faziletler ise cömertlik, merhamet, affetmek, paylaşım, özveri, tevazu, rıza, muhabbet vb. ilkelerin, iç dünyada asli düzeyde duygusunda (hâlinde) canlı kılınarak belirmesi ve dış dünyada da eylemde görünüş bulmasıdır.

****

Kavramsal olanın gerçekleşme sürecinde takibi ve evrelerinde görünüş bulması:

İslam, Âdem’den Hatem’e kadar dört aşamada görülür. Bunlar: Fıtrat, Hanif, Hak ve İslam -adı altında ferdiyet- din açılımlarıdır.

Fıtrat dininde esas olan, potansiyelde olanın gerçekleştirilmesidir. Her mevcut gibi insan da potansiyelinde olanı gerçekleştirme iradesini kendinde bulur. Potansiyel her yük, gerçekleşme erki ile beraber iradeye bürünür. İradenin bu düzeyde gerçekleşme bulması, irade nesnelerinden bağımsız olarak potansiyellerin dolayımsız düzeyde gerçekleşmeye zorlamasıdır.

İnsan bu düzeyde yalın olarak bebektir. Kendi saflığında gerçekleşmeyi bulur ama duyulara bağlı olarak irade nesneleri kazanılması ile insan, potansiyelleri (istidat)/ melekeleri zemininde öznelliğini açık eder. İstemek, sahiplenmek, tutmak vb. durumlarda özne olmanın tutum ve davranışları sergilenir. Bu durumda fıtratta/ yaratılışta olan öznelliğe haiz ilkeler (esma-idealar) gerçekleşme erki kazanmış olmaları ile beraber irade beliriminde görünürler. İnsan, meleke ve ilkeler zemininde duygusunda buldukları ile iradeye bağlı olarak da kendini gerçekleştirir. Böylece fıtratın getirisi ile saflıkta yaşananlar nesneleri üzerinden gerçekleşme aşamasında bulunur. Bu durumda fıtrat dini ikili bir aşamaya girmiş olur. Potansiyellerin dolayımsız gerçekleşmesi ve nesneleri üzerinden kendiliğin biçimlenmesi fıtratın iki aşaması olarak insanın kaçınılmazıdır.

Potansiyeller gerçekleşir iken gizilde duran özne, nesneleri üzerinden kendini gerçekleştirme/ dışlaşma olanağı bulmuştur. Böyle olsa da özne, kendini gerçekleştirmeye başladığında, nefsi emmare denilen biyolojik sebep-gerekçeler (hayatta kalma güdüsü ile beraber beliren yaşamsal güdüler vb.), karşılaştığı olay ve olgular, koşul ve ihtiyaç belirimleri karşısında keyfiyetin belirli kıldığı tutum ve davranışlarda bulunur. Bu doğrultuda da toplum varlığı olarak insan, diğer insanlar ile olan ilişkilerinde fıtrattan geleni terbiye etmeyi zorunluluğu olarak bulur.

Özneden bahsetmekteysek amaç varlığı oluşundan ve amaca bağlı olarak nesnelerini kendi için kılar iken değer üretmesinden bahsetmekteyizdir. Özne için değer üretmek, doğayı nesnesi kılmaktır ki özne, kendini değer ürettikleri ile nesnesi olana aşkın bulur. İnsan başlangıcında fıtratı gereği nedenini/ doğada bulur ama ilkelere bağlı yaşaması, değer üreten olması, doğaya karşı doğayı kullanır iken -doğa zemininde yaşarken- doğadan kendini soyutlaması, toplum varlığı olması nedeni ile ilişkilerini ötekisi üzerinden düzenlemesi vb. insan olmanın nedenini doğa ile anlamlı kılmanın yetersizliğine işaret eder. Bu bağlamda neden arayışı sıradan gelenlerde değil, ilke bağlamında aranır.

Neden arayışının öncesinde, değer belirimlerine göre özünde bulduğu ilkeler doğrultusunda kendi için kıldığı nesneleri üzerinden tutum ve davranış belirimlerinde, tabiatı/ doğası -yani yaratılış- ahlakı zemininde huy ahlakı kazanır. Mizaç ve meşrep belirimine göre de değer belirlemeleri ile beraber eğilimli olduğu doğrultuda kendini gerçekleştirmeye çalışır. Bu düzeyde fıtrat dini, üçüncü aşamada olarak son bulur.

Fıtrat dininde tanık olunan ise yaratılış ahlakı olarak mevcudun tümel belirimi olan formu, formu gereğinde bulduğu potansiyeller ve potansiyellerinin gerçekleşme erk/ irade ahlakı, nesneleri üzerinden ve diğer özneler ile olan zorunlu ilişkiler sonucunda edinilen -tutum ve davranışlarda beliren- huy ve eğilim ahlakına göre kendini gerçekleştirme ahlakıdır.

İnsan öteki insanlar ile ilişkilerinde, değer belirimlerine göre sınıflar ve sınırlar edindikçe toplumsal yapısallığa da sebep olan etik ahlak kazanır. Bu durumda fıtrat dini, hak din olma evresine taşınır. Hak olan ise iki yönüyle, insan yaşamının yapılanmasına ve yön bulmasına sebep olur. Hakikat olarak hak olanın aranışı ve toplumsal yaşamda etik olarak hak olanın tesis edilmesi insanın fıtratına aşkın olarak yaşama olanağı bulmasıdır. Dini din yapan da doğa ve fıtrat zemininde doğaya ve fıtrata aşkın olarak insana yaşam olanağı sunmasıdır.

Sıradanlığın içinde hakikatin peşinden koşmak, ilmi olarak düşünmeyi gerekli kılar iken doğuştan hak olan ve sonradan emek ile hak edilmiş olan doğrultusunda insanın yasa ile terbiye edilmesi hukuku/ şeriatı gerekli kılar. İnsan, hakikat olarak gerçek olanı bilme iradesi ile yaratılmıştır ayrıca süreksizlik/ değişim içinde sürekli/ değişmez olanı aramak ve değişmez olanlara göre süreksizlik içinde yaşamına yön vermek kaçınılmazı olmuştur. Bu, yaşama tutunma çabası olmaktan öte, bilmek, tanımak ve yaşamının bir parçası olarak kendini anlamlı kılmanın gereği olarak görünüş bulur.

Yaşam, sahibi olan Allah ile anlamlı kılındığında, ilke olarak Allah ve O’nun ahlak ilkeleri özden hareket ile değer olarak insanın öncelediği olduğunda insan, hanif din sahibi olmuştur. Her türlü olay, olgunun ilk nedeni ve ilk neden olarak olması gerekeni -Vacib’el Vücud- olan zorunlu varlık Allah kabul edildiğinde iman düzeyinde hanif olunmuştur. Haniflikte, insanda/ özde ilke olarak var olanlar amaçta değer olarak öncelenmeleri ile ilkeli yaşamın kapısını aralar. Adanmışlığa bağlı olarak da ilkeli yaşam, ahlak olarak insanın tercihi olmuştur. Bu nedenledir ki hanif olmak, doğa nesneleri değil de asli nedenine bağlı olarak insanın ahlak edinmesi, insan olma nedenini asli olarak gerçekleştirirken insanın nefsi emmaresine karşı özgürlüğünü bulmasıdır. Doğaya karşı da aşkınlık kazanması sonucunda doğanın sıradanlığında insan olarak özgünlüğünü bulmasıdır.

İlke ussal olarak izlek olduğunda hakikat sonuçta ussal olarak bilinen olur. Ussal olarak her bilinen ise ayrışım ve bağlamlarında tanık olunan olduğunda, yaşam ona göre biçimlenen olur. Bu durumda us ilkesi ile işletildiğinde ve ilke değer olarak edinildiğinde vicdan görünüş bulur. Hanif olan ilkesine adanmışlığında nefsi emmaresinden yana terbiye olurken vicdan edinmesi ile de ilişkilerinde fedakâr olmayı önceler. Bu doğrultuda da bırakmayacağı nesne, aşmayacağı durum kalmaz. Haniflikte vicdan hak dinde olan adaletin tesis edilmesini içerdiği gibi paylaşımı ve ilkesine bağlı olarak doğru olmayı önceler.

Hiç kuşku yok ki haniflik, ussal olarak düşüncenin, kalben imanın, muhabbetin ve ilkeye bağlı olarak da ilkenin görünüş bulduğu/ bulacağı eylemin öncelendiği İslam olma aşamasıdır. Toplumsal olmaktan daha çok ferdi olarak idealist/ adanmış olmayı gerekli kılar. İlke uzaklarda olmaktan öte, yaşamın her alanında tanık olunandır. Nesnesine aşkın olarak her şey üzerinden fiilinde/ fiillerinde Allah’a tanık olmak ve Allah’ın ahlak ilkelerini eylemde gerçekleştirmek hanif olmanın gerekliliğindendir.

Hak din aşamasında İslam, varoluşun/ oluşun nedeni olan Allah’ın hakikatinin genel olarak kabul edilmesi ve Allah’ın hukuk çizgisine göre toplumsal yaşamın oluşturulmasını önceler. Hanif dinde usun vicdan belirimi ile ferdi düzeyde terbiye olan insan, hak din belirimi ile de toplumsal ilişki ağında hukuk yasalarının belirli kıldığı sonuç belirimlerine göre toplumsal yaşamın öngördükleri ile terbiye olur -eğitilir-. Böylece ferdi olarak yaşanan haniflik, toplumsal düzeyde genele yaygın olarak görünüş bulur. Ferdi düzeyde iman ile bulunan selam, toplumsal düzeyde hukuk ile bulunması doğrultusunda öngörülü bir toplumsal yaşamı olanaklı kılar ve neden ilke, toplumsal yaşamda kültürel değer belirimleri olarak toplum hikâyesinde canlı tutulur. Yeni kuşaklara kültür değeri olarak aktarılır. Bu durumda hak din, hukuk aşamasından kültür aşamasına geçmiş olarak tarihselliğini her daim korur.

Böyle olmak ile beraber kültürde olan menfaate açık olarak kullanılabilir olduğundan, hak din, kişi/ kişilerin -halkın- keyfi iradelerine göre yozlaşmaya tabi olur/ olabilir. Bu durumda menfaatlerin değil, ilkelerin öncelendiği ve Allah’ın insan üzerindeki hakikatini asli olarak yaşamayı olanaklı kılacak olana göre hak olanın belirli kılınması gerektiği gerçeği ile karşı karşıya kalınır.

Kültür değerleri özümseten olduğu içindir ki zan ve menfaatlere göre biçimlendiğinde hak dinden eser kalmaz. Sadece varlığına varoluşun nedeni olarak iman edilen Allah ile de İslam hakkı gereği yaşanılmaz. Bu nedenledir ki Allah’ın hakikati neden olarak bilinen olmak ile beraber erekte yetişilen olması gerektiği idraki ile değer belirimine haiz olmalıdır. Bu doğrultuda hak dinde önemli olan bir aşamada hukuk çizgisinde yaşar iken yozlaşmaya engel olarak amaçta insanın hakikate göre yön/ kıble bulmasıdır. Böylece hukuk, sonuç ve amaç olmaktan daha çok iyi ve doğru eylemler üzerinden hakikate ulaşmanın/ ermenin aracı olur. Bu anlamda din, geleceği müjdeleyicidir. Hukuk öngörülü bir geleceğe kapı aralar iken geleceğin daha ideal bir yaşamda biçimlenmesi veya geleceğin Allah ile şuurunda olarak yaşanması, insanın yaşama tutunması ve daha anlamlı yaşaması adına tamamlayıcıdır. Bu durumda insan yaşamla barışık olmayı korumuş, selamı bulmuş olur.

Hukuk, hak dinin zemini ve toplumsal yaşamın gereğidir. İnsan, ilkeleri toplumsal yaşamda insan ile olan ilişkilerinde eylemde görünüşe taşır. Bu neden ile hak dinde hedef toplum içi yaşantıda insanlık vasfını kazanmaktır.

Fıtrat gereği insan, doğasının gereği olarak amaca bağlı yaşamında din sahibidir. Zaten her insan fıtratı gereği meleke ve ilkeler ile donanımı üzeri bulduğu mizaç ve meşrebi doğrultusunda yönelimlerinde din sahibidir. Bu doğrultuda da fıtratı gereği Allah’ı yaşar ve gerçekleştirdikleri üzerinden de Allah’ın esma, sıfat, ayet belirimleri üzerinden görünüş bulmasına araçtır. Rum suresi otuzuncu ayette de bu net bir biçimde ifade edilir. Bu bağlamda fıtrat dininden kasıt, insanın dini olduğudur. İnsan yaratılışı itibarı ile kaderini, insan olmanın zorunluluğunda bulur. Fıtrat olarak din, seçime bağlı olarak edinilmiş olan değil, zorunluluklara bağlı olarak koşul ve ihtiyaçlar karşısında yaşanılmak zorunda kalınandır. Fıtrat dini, içinde bulunulan doğa gereği ile kendiliği gerçekleştirmenin dinidir.

İlkeli yaşamak ise bir tercih meselesidir. Bu neden ile hanif din, tercihe bağlı olarak irade edilene doğru ilkeler ışığında ussal olarak yürümeyi, tanık olmayı ve irade edileni ilkesine bağlı olarak eylemler üzerinden yaşamayı önceler. Hanif din davetin dinidir ki özden aşk ile gelir ve söz ile ussal olarak düşünceye indiğinde insanın tevhid dini olarak biçim kazanır. Hanif din genel anlamda davet olarak insanlığın dinidir. Hakikate tanık olmanın ve bu doğrultuda tevhidin gereğinde yaşamanın dinidir.

Hak din ise hakikatin toplumsal yaşamda görünüş bulması, hukuk, gelecek projeksiyonu ve akıbete göre yaşamın gereğinin dinidir. Hak din, toplumsal yaşamda insani ilişkiler ve eylemler ile insanlaşmanın dinidir.

Sonuç itibariyle İslam ise her evresinde insanın -varlıksal-, insanlığın -tinsel- ve insanlaşmanın -varoluşsal- düzeyinde- dini evrelerinin sonucunda her ne kadar kimlik olarak din ifadesi olarak görülse de anlam itibarı ile insanın nedenini sonuçta gerçekleştirdiği eylem ve olgun insan olma dinidir. İnsan olgunluğunu İslam’da Allah ile selam edinmesinde bulur. İslam, her din evresinin sonunda sulhu öncelemesi ile insanın nefsi emmaresiyle helal/ hak kılınanlar ile barışması, olup-bitmekte olanlar ile ilişkilerinde uyumlu olması ve ilkesinde tutarlı olarak yaşamasıyla selamet bulmasının dinidir. Her zorlayıcı olan ve çatışkıda gerçekleşen karşısında insanın aciz kalması sonucunda kendini yeniden yenileyerek gerçekleştirmesini önceler ve nedenlere göre değil de sonuçlara -akıbet ve ahirete- göre yaşamayı insana katar. İnsan İslam olduğunda sonuçlara göre yaşayan olarak kendini gerçekleştirendir. Kendini gerçekleştirmek ise Allah’a teslimiyeti içerir.

İslam’da teslimiyet, pasif olmaktan farklı olarak aktif olmayı gerekli kılar. Çünkü İslam’da teslimiyet kendi dışında -uzaklarda, ötelerde, yukarılarda, ikilikte bulunan- olana değil, kendi özünde potansiyelleri üzeri kendini ilkelerine bağlı olarak gerçekleştirme iradesinde bulunan Allah’a insanın Rabbi olarak teslim olmasını gerekli kılar. Bu bağlamda insan, kendisinde ilkeler gerçekleşme erki olarak iradede belirdiğinde, eylemde gerçekleştirme eğiliminde olduğunda ve eylemde gerçekleştirdiğinde/ görünüşe taşıdığında Allah’a rab sıfatı tavır belirimlerinde teslimdir. İslam, Allah’ın el- Faal olması nedeni ile insanın nedenini sonuçlara göre yaşamasının ve sonuçlara göre de nedenleri belirli kılmasının dini olarak insanın sonuçlara bağlı olarak bağıntıda hikmet üzeri yaşamasının dinidir.

İslam’da hikmet, nedenlere göre sonuçların belirli kılınmasından farklı olarak sonuçlardan hareket ile nedenlerin belirli kılınmasını gerekli kılar. Bu yetkinliği ile İslam, bilimsel niteliğe haiz bir din olarak bütün evrelerinin sonucunda görünüş bulmuştur. Sibernetik spekülatif olarak tevhid ve sibernetik diyalektik mantık bakış açısı ile sonuçtan hareket ile nedenlerin belirlendiği, oluşta olanların ne için olduğu ve ilkesine bağlı olarak sonuç itibarı ile hangi evrede olay ve olguların gerçekleştiğini İslam mantığının bu iki kıpısı ile anlamak ve tanık olmak mümkündür.

İslam, kendi mantık yapısallığında tutarlılığa dikkat çeker. Değişmez olanlara -Allah’ın varlığına, ahlakına (ilkeler) ve sünnetine (doğa yasaları)- göre, süreksizlikte olup-bitmekte olanların anlaşılması ile yaşamda olup-bitmekte olanlara tevhid bakış açısı ile bakılmasını gerekli kılar.

İslam’da tevhid, her şeyi Hakk görmek değil, her şey üzerinden Hakk’a eylemlerinden görünüş bulan sıfat, esma, ayet belirimleri ile öznelliğinde tanık olmaktır. Tevhid, nesnel olgusal olana tanık olmaktan öte, özne olana öznel edimsel tavırlarında tanık olmaktır.

Bu bağlamda İslam, evreleri sürecinde insanoğlunun Allah’ı yakinen tanımaması nedeni ile tevhid itikadında farklı görüşlere açık olmuştur. Bundan dolayı evvela Allah’ı yakinen tanımak ile tevhid konusunu doğru biçimde anlamlı kılmak, ilkesinden uzaklaşmadan mantıksal olarak tutarlı ifadelerde bulunmanın gereğidir. Ama önce, tarih olgusal -tarihsel- sürecinde İslam’ı ana konu başlıkları ile anlamlı kılmaya devam etmek konu akışı adına gereklidir.

****

Sonuçta olması gereken için yaşanması gerekenler:

Âdem’den Hatem’e İslam, Fıtrat, Hanif, Hak ve İslam olma evrelerinde görünüş bulur… Ve bu evreler içinde İslam her bir evrenin ortak yönleri ile birbirlerini içermesi ve belirgin yönlerinin açık olması durumunda görünüş bulur. Böyle olmak ile beraber İslam, Âdem’den Hatem’e nübüvvet söyleminde Allah’ın üç iradesi üzeri biçim kazanır. Bunlar: Allah’a iman, ahirete/ akıbete iman ve salih amellerde bulunmaktır.

İslam’da Allah’a iman etmek ile beklenen, şirkten beri olarak sadece Allah’a iman edilmesidir. Bu doğrultuda iman düzeylerini de belirli kılmak gerekir. Bunlar:

•      Allah’ın varlığına imanı gaybi (kalbi) düzeyinde iman etmektir.

•      İmanı şuhudi (ussal, keşfi, deneyimsel ve sezgisel olarak sıfat, esma, ayet belirimleri üzeri tanık olmak) düzeyinde iman etmektir.

•      Sonradan olanların -yaratılanların- O’nun ile var olduğuna, O’nun yarattığına (ilk neden olduğuna)  iman etmektir. Olup bitmekte olanın O’nun varlığında, O’nun ile gerçekleştiğine iman ile tanık olmak, bu iman düzeyinin gereğidir.

•      Her sonucun -oluşun- bir amaca bağlı olarak gerçekleştiğine -hikmeti olduğuna- iman etmektir. Kader bahsinin bu açıdan da değerlendirilmesi yerinde olur.

•      Her eylemde gerçekleşenlerin sonuçları ile karşı karşıya kalınacağına iman etmektir. Kaza bahsinin bu açıdan değerlendirilmesi yerinde olur.

•      Sonuçta erek belirimi ile O’na dönüldüğüne iman etmektir.

•      Bu doğrultuda da niyet ve eylemlerde sonuçları öngörerek dikkatle yaşar iken O’na güvenmek gereği ile imandan taviz vermeden O’na iman etmektir…

Allah, Allah’tan, Allah’ta, Allah’la, Allah’ın, Allah için ve Allah’a tevhid prensipleri doğrultusunda Allah’a iman etmek gerekir. Tevhidin prensipleri doğrultusunda Allah’a, sıfat, esma, ayet belirimlerinde ilmi -teorik- düzeyde ayrıca yaşamda karşılıkları ve pratikte yaşanırken -talim ederken- tanık olmak, olması gerekendir.

İman sonucunda insanda gerçekleşmesi gereken ise hüsnü zan, hizmet, fakr ahlakı ile gizli şirk olan tekbenci olmaktan, nefsi emmarenin kendi için olması ahlakından kurtulmuş olarak Allah’ı eylemleri üzerinden kulun Rabbi olarak bulmasıdır. İman, Rabbini bulan için O’na kavuşmanın da gereğidir. Çünkü Rabbinden emin olmayanlar, ikiliğin şirkinde kaybolmaya karşı savunmasızdırlar.

İslam’da ahirete/ akıbete iman etmek ile öncelenen ise:

•      Ahirete/ akıbete iman ile yaşamın sürekli olduğunun bilinmesi ve bu doğrultuda yaşamın anlamlı kılınmasıdır. Ayrıca her türlü olumsuzluğa rağmen geleceğe tutunarak yaşamın gelecek belirimlerine göre amaca bağlı yaşanmasıdır. Doğa zemininde doğaya aşkın olarak daha anlamlı bir yaşamı amaç/ hedef belirimi ile gerçekleştirmek.

•      Amaç belirimleri ile beraber nesnel olgusal olana aşkın tinsel bir yaşamın edinilmesidir. Bu durumda yaşam, nesnel olgusal olanı kendi için kılan öznenin yaşamıdır.

•      Sonuçta bilgi, adalet ve diğer ilkelerin zamansızlar olarak nesnel olgusal olanı belirli kılması ve öznel belirimler olarak nesnel olgusal olanı gerçekleşmenin aracı kılması nedeni ile sonuç belirimler üzerinden hikmetin açık olduğunun görülmesidir. Sonuçta eylemde görünüş bulan öznel belirimler, olan bitenin ne için olduğunun göstergesidir.

•      Özellikle adalet ilkesi gereği düşünüldüğünde, her oluşun etkileri ve eylemlerin sonuçları olduğunun öngörülmesi ile yaşamda insanın, sonuç belirimlerine göre yaşar iken hayati olarak nasıl yaşaması gerektiğinin sınırlarını bilmesi önemlidir. Bu da insanın gelecek belirimine göre terbiye edileceği anlamını taşır. Terbiye adına -yani insanın Rabbi olan Allah’ı hakkı gereği asli olarak yaşaması için- yaptıkları ve edindiklerinin ilkede karşılıkları ile karşı karşıya kalması, yüzleşmesi, hesaplaşması, ceza ve mükâfat düzeyinde sonuçlarının olduğunun idrakinde yaşaması gereklidir. Bu doğrultuda öngörülebilir bir geleceğin kapısı aralanır ve gelecek, terbiye olmanın gereği olarak insanı -âdemi- insanlaşmaya zorlar.

•      Yapılan her eylem ve edinilenler, niyete bağlı olarak sonuçta değerlendirilir. Bu durum da öznel olan niyet, eylem ve edinmelerin sonuçları; sibernetik olarak karşı karşıya kalınan olay ve olguların spekülatif (yansıtmalı-aynalaşma) olarak anlamlı kılınması ve diyalektik düzeyde karşı karşıya kalınan durumlar karşısında da ilkesine bağlı olarak çözüm üretilmesi için, ayrıca ilkesine bağlı tutum ve davranışlarda bulunması, ilkelerin görünüş bulması adına önemlidir. İlkeler ile insan, nesnel olgusal olana aşkın olarak öznelliğini edimselliğinde bulur ve insanlığını doğaya aşkın olarak üretmek zorunda kalır iken kendini doğaya ait insan değil, tine ait insan olarak bulur. Ayrıca sonuçta ilkeler ile düşünmeyi öğrenen insan için yaşam hikmeti ile görünüş bulur. Böyle olmak ile beraber, yaşam nesneleri insan için -özne için olduğunun anlamını kazanırlar iken gelecek algısına göre Allah’ın, insanlığın ve tinsel düzeyde -nefisi emmare düzeyinde değil- gelecek kaygılarının öncelenmesine göre insan yaşamına katılırlar.

•      Kaygı, insanı kendini gerçekleştirmeye zorlar. Bu nedenledir ki nefsi emmare ile meta nesnelerine bağlı olarak edinilen gelecek kaygısı dışında, insanın ilkelere bağlı olarak aidiyet ve sorumluluk bilincinde olarak kaygısını edindikleri üzerinden kendini gerçekleştirmesi ahiret/akıbet imanı (eminliği) doğrultusunda sağlanan olur. Bu durumda vicdan, insanın niyet, eylem ve bu ikiliye bağlı olarak da edindiklerini ahirete/ akıbete göre değerlendirdiği us melekesi olarak iş görür. Ayrıca niyet, eylem ve edinilenler aidiyet ve sorumluluklar içerisinde gelecek belirimlerine göre değerlendirilir/ değerlendirilmesi olanağını bulur.

•      Sonuç ne için olunduğunu belirli kılar. Bu nedenledir ki ahiret/ akıbet, yaşamın terbiye edinmeye yönelik olarak biçimlendirilmesini sağlar iken yaşamsal sınırlar edinen insanın nedensel olgulara bağlı olarak sınıflanması değil de amaca bağlı gerçekleştirdikleri üzerinden sınıflanması üzerinden ne için olunduğunu belirli kılar. Bu durumda sonuçta olacak olana göre insanın hangi sınıftan olarak kendini gerçekleştirmesi gerektiği tercih olarak kendisine sunulur.

•      Sonuç ne için olduğunu anlamlı kılar. Bu nedenledir ki ilkesine bağlı olarak olanlar ilkesine bağlı olarak nesnel olmaktan öte, öznel belirimler olan sonuçlardan hareket ile anlamlı kılınır. Bu da daha gerçekçi olarak -özneye/ öznelliğe bağlı olarak- varlık görüşü edinmeye nedendir.

•      Hiç kuşku yoktur ki ahirete/ akıbete göre yaşamak, sonuçlar görüldüğü içindir ki hem insan türünün selameti/ devamlılığı hem insanın insan ile olan ilişkilerinde daha insanca yaşamasının ahlak sınırlarını edinmesini sağlar.  Ahlak, her ne kadar fıtrat ve karşı karşıya kalınan koşul ve ihtiyaçlar sonucunda görünüş bulsa da gelecek idraki ahlakta belirleyici rol üstlenir. Bu bağlamda ahirete/ akıbete iman etmek, gelecek idraki üzerinden insani olan ilkeye bağlı ahlak sınırları edinilmesini sağlar iken ahlakın nesnelliğe bağlı değil de öznelliğe ilkesi ile bağlı olarak biçimlenmesini sağlar.

•      Hiç kuşku yoktur ki ahiretin/ akıbetin en öne çıkan olgusu ölümdür. Ölüm, sonrasını veya dünyayı tercih etmeye yönelik olarak insanın önünde duran zorlayıcı tercih belirimidir. İnsan neye göre yaşaması gerektiğine -doğa nesnelerine veya Allah’a göre- ölüm ile doğaya ait nedenlere bağlı olmaktan öte, amaca bağlı olarak tinsel düzeyde tercihte bulunma olanağı bulur.

•      Her tercih değer belirimidir. Ahirete/ akıbete göre tercih ile görünüş bulan her değer belirimi, nicele aşkın ilkeye bağlı nitelikli yaşamın kapısını aralar. Mizaç -kişilik- ve meşrep -karakter- belirimleri, ahirete/akıbete göre eğilimlerinde sınırlanır iken ahlaki olarak karakter ve kişiliğin gelişimini de olanaklı kılar. Sadece ahlak sınırlarının edinilmesi değil, karakter ve kişilik gelişimi de ahirete/ akıbete iman ile öncelenir. Bu durumda insan iradesinde terbiye edilir iken iradesine yön veren, doğru tercihlerde bulunması ile de ilkeye bağlı olarak iradesine biçim veren ve nefsi emmareye bağlı gelişen iradelerini kontrol -zapturapt- altında tutan olgunluğu bulmaya başlar.

•      Ahirete/ akıbete iman, hak kılınan helalleri gözetmek ve hak kılınmayan haramlardan uzak kalarak takva sahibi olmaya nedendir. Ahiret ve akıbete iman, bu yönü ile her türlü şerden insanı uzak kılar iken Allah’tan yana gaflete düşürecek ve insanı hak olandan yana gafil kılacak musibetlerden de korunmasına nedendir. Bu durumda sonuçlardan emin olarak yaşamak, ilkeye bağlılıkla insanın kendini gerçekleştirmesine sebep iken nefsi emmaresinden yana insanın kendini kötü olandan yana tenzih etmesine de nedendir. İnsan ahirete/ akıbete iman ile tenzih bilinci edinir. Tenzih bilinci ile -aslında- üzerinde rabbi olan Allah’ı tevhidin gereği olarak tenzih etme -kötülükten arı kılma- durumunda bulunur.

•      Her şeyden önce ise ahirete/ akıbete iman, gelecek olarak yeni bir hayata hazırlanmanın gereğidir. “Dünya ahiretin tarlasıdır” kelamı kibarıyla da bu durum ifade edilir. Önemli olan, sonuçta -bir yönü ile de- dünyanın ahir yaşam için ne için olduğunun belirli kılınmış olmasıdır. Bu bağlamda dünya amaç olmaktan öte, ahir yaşamının edinilmesinin aracıdır. Dikkat edilmesi gereken ise sadece dünya için veya sadece ahiret (cennet veya cehennem) için değil, dünyada iken akıbete bağlı olarak Allah’a ermek ve ahiret nimetlerinden kast edilenleri anlamına-duygusuna-melekesine-dirimselliğine bağlı olarak dünyada yaşama olanağı edinmektir. Çünkü dünyada iken bulmayan, tanık olmayan, edinmeyen, hakkı gereği yaşamayan ahiretinde de bulamaz, tanık olamaz ve hakkı gereği yaşayamaz. Bu durumda bilinmesi gereken ise dünya ile kast edilen süreksizliğin/ fani oluşun, iç dünyada/ gönül yurdunda Allah ile bakiliğin kazanılması ile aşılması gerektiğidir. İnsan ahiret yaşamını akıbeti olarak özünde bulmalıdır. Zaten bunun için olsa gerek ki “iç dünya, insanın ahiret dünyasıdır” denmiştir. Bu durumda ahiret yaşamı bir insanın önce kendinde gerçekleştirmesi gereken bir ütopya olarak söz ile insanın bilincinin önüne tercih etmesi gereken olması ile sunulur. Bu ütopya ise gerçekleştirilemez olmaktan uzak, insanın motivasyonuna bağlı olarak niyet-edim-edinme sürecinde olması mümkün olandır. Tarih olgusal -tarihsel- oluşundan itibaren kadim bilgelik/ velilik olgusuna bakıldığında da buna birçok örneği ile tanık olunur. Bu bağlamları ile ahirete/ akıbete iman, insanın değer belirimi olarak önünde bulduğu/ bulacağı olması ile ilkeli yaşama özendirir, isteklendirir ve bu doğrultuda da insanın kendini gerçekleştirmesine sonuçtan hareket ile neden olur.

İslam’da salih amelden kast edilen ise:

•      Ahirete/ akıbete iman etmek, insanı insan olmanın/ insanlaşmanın sınırlarına çeker. Bu durumda tutum ve davranışlarında insanın, neleri yapması ve neleri yapmaması gerektiği, referans noktası ile ahiret/ akıbet iken iman çizgisinde elde edilir.  Ahirete/ akıbete iman ile ahlak sınırlarını edinen insanın öncelediği ise neleri yapmaması gerektiğidir. Böyle olmak ile beraber insan neleri yapmaması gerektiğinin idraki ile ahlak sınırları edinir iken ahlak sınırlarına bağlı olarak neleri yapması gerektiğini salih ameller olarak bulur. İşte! Salih amel, ahlak sınır belirimlerini çiğnemeden, insani olan edimlerde insanın kendini gerçekleştirmesidir.

•      Salih amel, kendini nefis emmarenin şerrinden yana terbiye etmek isteyen insanın yapması gerekenleridir. Her salih amel ilkenin asli olarak gerçekleştirilmesi anlamını taşır iken tevhid ahlakı edinmenin de gereğidir. İnsan tevhid ahlakında ahlakı, nedenini edimlerinde gerçekleştirir iken olgunlaşmanın gereği olarak bulmuş olur. İşte! Salih amel, nedenini edimlerinin sonucunda gerçekleştiren insanın, ilahi sıfatlar zemininde esma tavırlarında yaşar iken insan olarak olgunlaşmasının olmazsa olmazıdır.

•      Salih amel, eskilerin dediği gibi “ilim, ihlas, amel” çizgisinde özden geleni gerçekleştirme edimidir. İnsanda potansiyel olarak bulunan ilkeler öznel oldukları doğrultuda erk belirimi ile iradeye bürünerek gerçekleşme refleksinde belirirler. Tutum ve davranış, eylemde tavır olarak görünüş bulur. İrade, potansiyellerin erk beliriminde gerçekleşme eğilimde görünüş bulmasıdır ki ilkeler iradeye büründüklerinde gerçekleşme eğilimi ile dirimseldir ve özneldir. Bu durumda ilkeler karşılaşılan koşul ve ihtiyaçlar karşısında erdem -fedakârlık- düzeyinde olması gerekeni yapma eğilimi olarak özde belirirler. İşte! Salih amel, özde dirimsel ve öznel olan ilkenin her türlü koşul ve şart altında gerçekleştirilmesidir.

•      İlke eylemde gerçekleştirildiğinde asıl itibarı ile insanda kendini gerçekleştiren ilkenin sahibi olan Allah’tır ki ihlasa bağlı olarak güzel niyet üzeri Allah için gerçekleştirilen ilkeli eylem salih ameldir. Salih amelde Hakk olan Allah asli olarak eylemde görünüş bulur iken eylemde kul zikri ilahide bulunur. İşte! Salih ameldir ki eylemde Allah’ın zikredilişidir. Böylesi zikirde Allah ile kulu Fatiha suresindeki gibi -varlıkta ortaklık değil- varoluşsal olarak ortak gerçeklikte buluşurlar. Kul, bu ortak gerçeklikte eylemde Allah’a ermesi ile kalben mutmain olandır. Eylemin sonucunda ise olması gerekeni yapmanın verdiği yaşam sevinci ile yaşamını anlamlı bulandır.

•      Amacı gerçekleştirmek, özden -derinden- gelen özgüven ile berber insana doygunluk veren mutmain olma durumu kazandırır. İnsanda amaç edilen kendini gerçekleştirir iken sıfatları üzeri yaratıldığı Rabbi olan Allah’ın –ardılı olmadan- eylemde görünüşe taşındığı halifesi olmasıdır. İşte! Salih amel, Allah’ın insanı yaratma amacı/ hedefi olan halifelik istencinin gerçekleşmesidir. Bu durumda insan, salih amellerinde amacın gerçekleşmesi nedeni ile Allah’ın başarısının, yani amacını hakkı ile sonuçlandırmasının verdiği özgüvenden dolayı mutmain olmayı doğal olarak bulur.

•      Elbette ki el- Faal olan fiil sahibi Allah’tır. Bu neden ile tevhidin gereği olarak mahlûkatın her fiilinde kendini ilke sahibi olarak görünüşe taşıyanın Allah olduğunu belirtmek gerekir. Önemli olan ise fiil sahibi Allah’ın şuurunda olarak Allah için niyeti ile ilke gerçekleşme iradesine büründüğünde olması gerekenin yapılmasıdır. İşte! Salih amel, ilke gerçekleşme iradesine büründüğünde, kulu üzerinde Allah’ın rab sıfatıyla belirmesi sonucunda kulun Allah’a yakin gelmesine neden olan ibadet/ hizmet niteliği taşıyan eylemlere denir…

•      Salih amellerde kul, hangi ilkenin hizmetini yapmakta ise Allah’ı o ilkenin tavrında Rabbi olarak bulur. O ilkenin bereketi de denebilecek olan ilim, irfan, hikmet açılımlarından da özden hareket ile beslenir. İşte! Salih amel, sonuçta ilmi ledün edinmeye de neden olan, Allah’a ilkesi gereği hizmet eden kulun sonuç itibarı ile kendi nefsine de hayrı adına yaptığı eylemdir/ eylemlerdir. Zaten insanı Rabbi olan Allah’a kul yapan salih amellerdir.

•      Salih amellerde insan, Allah Rabbi olarak üzerinde ilkeyi gerçekleştirme erki/ iradesi ile belirdiğinde, Rabbine ilkenin gerçekleşmesinde teslim olandır. Salih amel, iç göklerde ilkenin ilahi buyruk olarak indirilmesine benzer. İlke iner iken insan, ilkeyi gerçekleştirme iradesinde Rabbine teslim olduğunda müslim olan kul olur. İşte! Salih amel, insanın kendi dışında bir rabbi varmışçasına ona teslim olma iradesinde bulunmayı olumsuzlaması ile müslim düzeyinde İslam olmayı eyleme bağlı kılan eylem durumudur. Hakiki insan da bu eylem durumunda yaratılır ve görünüş bulur.

•      Salih amel, Allah’a ibadet/ hizmet ve kulun nefisine hakkı gereği hizmet etmesi durumunda rabbi olan Allah’a teslim olması iken kul, hem nefisini şerden uzak tutması ile Rabbini tenzih etmektedir hem eylemde ilkenin tezahürü ile tevhidi yaşamsal olarak bulmaktadır. Teşbih ise kulun hikâyesinde Allah’ın görünüş bulmasıdır. Bu durumda insan hem hikâyesinde teşbihi bulmakta hem Rabbini eyleminde tenzih etmekte hem de ilke gereği tevhidi yaşamsal olarak hayata geçirmektedir/ gerçekleştirmektedir. İşte! Salih ameldir ki ahirete/ akıbete göre yaşaması ile tenzih bilinci edinen takva sahibi kulun, tenzihi hayata geçirmesidir -varoluşa taşımasıdır-.

Din tenzihten ibarettir. Allah’ın mutlak olduğundan bahsetmekteysek, Allah ilkesi doğrultusunda amaca bağlı yaşamaktaysak, dinde ilkeye bağlı değer ediniminden de bahsetmekteysek dinin tenzihten ibaret olduğu görülür. Zaten tevhid gereği dine bakıldığında, nesnel olgusal olana aşkın olarak öznel edimsel olana tanık olmaktan bahsetmekteysek dinin tenzihten ibaret olduğu anlaşılacaktır. Bunun dışında panteist bir yaklaşım ile her şeyi Allah/ Hakk bilmek veya düalist ve katı bir yaklaşım üzerinden Allah’ı her şeyden ayrı olduğu zannı ile olan bitenden uzak görmek de İslam tevhid ve tenzih ilkelerinden uzak bir dünya görüşünde bulunmaktır. Salih amel ile de görülmesi gereken, ilkesel amaca bağlı olarak nesnel olgusal olana aşkın ve nefsi emmarenin doğasından uzak olunması ile özde -ilk neden- olan Allah’ın hakkı gereği yaşanmasıdır.

Bu durumda her şeyi Hakk görme teşbihinin itikatta bir zorlama olduğunu belirtmek yerinde olur. Olan bitenden ve tevhid ilkesinden uzak bir Allah anlayışında da Allah’a tanık olmak için kişi ve nesneler üzerinden betimlemelerde bulunmak ile yapılan teşbih ise itikadın çocukluk devresine aittir. Olması gereken hak düşünceden, insanı uzak kılan bir zorlamadan ibarettir.

Demem o ki İslam adına bakıldığında, bu iki zorlama ile görülmesi gereken tarihi süre gelişinde İslam itikadında sorunsallığa sebep vermiş olmasıdır. Bu bağlamda hakiki olarak -halk ettikleri ile aynı olmayan ve halk ettiklerinin dışında ötelerde de olmayan şahsa/ özneye- tevhid gereği tenzih ilkesine takva gereği ile dönmek olması gerekendir.

•      Salih ameller sonucunda takva ikinci bir aşamada görünür. Salih amel ile insan nefsi emmaresini değil, üzerinde Rabbi olan Allah’ı nefsi emmaresinden yana -tevhidi yaşar iken-tenzih eder. Yani nefsi emaresini şerden yana olumsuzlar iken Allah’ı rabbi olarak hayırda olumlar.

•      Salih amel, nefsi emmare -biyolojik sebep gerekçeler- referans alınarak değerlendirildiğinde, nefsi emmarenin gerçekleşme erkinin/ iradesinin cebren belirimi ile itiraz ettiği edimlerdir. Bu neden ile salih ameller insan için yapılması zor olan eylemlerdir. Salih amel yapılacağında, insan kendinde nefsi emmaresi nedeni ile çatışkı yaşar. İşte! Salih amel, insanın kendi iç dünyasındaki nefisi emmaresi ile olan çatışkıyı aşmasının gereği olan edimlere denir. Salih amel ile insan, Hakk ile barışıklığı bulduğunda gönülde huzuru bulur.

•      Mümin düzeyinde İslam olmak, nefisi emmareden dolayı kaygı bulan kulun, Allah’ın varlığına güvenerek salih amelde bulunmasını da gerekli kılar. İşte! Salih amel, mümin olmanın gereğini yapmaktır. Salih amel, nefsi emmarenin ve nefsi emmareye göre yaşayanların beklentilerine göre değil, olandan, olacaktan korkmadan olması gerekeni Allah’a güvenerek Allah için yapmaktır. Allah için yapılan, kulun kendi için yaptığıdır. Sonuçta Hakk ile kendini bulmasına sebep salih amel, kulun kendi için yaptığıdır ve kazanç hanesine yazılmış olarak -günü kurtarmasına sebep olmasa da- ahiretini/ akıbetini kurtarmasına sebeptir. Mümin olarak sonuçlara göre yaşamanın gereğinde İslam olmak da böylesi mümkündür.

İman, ahiret/ akıbet ve salih amel üzerine daha birçok şey ifade etmek mümkündür. İslam adına insan için önemli olan ise İslam’ın insanın/ insanlığın dini iken insanın ilahi nedenlerine bağlı olarak kendini gerçekleştirmesidir. Bu doğrultuda da nedenini yaşarken kendisinden beklenenler ile insanlaşması, hakiki insan olmasıdır. İslam ile insan, iman, ilim, talim, terbiye ile Allah’a eylemde gerçekleştirdikleri ile ereğinde olarak döner ve Allah katı olan gönül katında -hakiki insan olarak yaratılırken- insan olarak kabul görür.

Demem o ki evreleri sürecinde İslam, insanın kendini tinde gerçekleştirme aşamalarında olgusal olmasını tarihselliğinde bulur. Kavram olarak ise İslam, varoluşta insan olma niteliğini kazanır/ içerir. İslam, doğa nesneleri ve nefsi emmareye göre değil, Allah ile insan olmayı önceler iken insanın, insanlığın, insanlaşmanın, hakiki/ olgun insan olmanın yol ve yöntemlerini belirli kılar. Din olarak İslam başlangıcında Allah’a göre insan olacağının kabulüdür, evre sürecinde ilkesine/ Allah’a bağlı olarak insanlaşma sürecinde bulunmaktır. Sonuçta ise ilkesini/ Allah’ı eylemde ereğinde bulmak ile Allah’a dönmektir; insanın Allah’ı hakkı gereği yaşamasıdır. Bu bağlamda İslam, nesnel yönü ile de insan olmanın dinidir ama kimlik olarak anlam-duygu-değer-eylem beliriminde öznel kılınması ile insan olma anlamını içerir. İnsan İslam olduğunda hakiki insandır. İslam olmak, anlam-duygu-değer-iman-eylem bütünlüğünde hakiki olarak Allah ile insan olmaktır.

****

Ereğe -ideal olan irade edilene- doğru yürür iken ayrılığa sebep olan, çatallanan yollar ve sonuçta istenenin çatallanan yollar üzerinden görünüş bulması:

Bu açıdan bakıldığında İslam’da Allah’ın insandan ne için olduğuna dair murat ettiklerinin gerçekleştiğini de görmek gerekir. İnsanın yaratımına neden olan bu muratlar; Allah’ın hakkı gereği bilinmeyi istemesi, küreyi arza halife yaratma istenci ve ibadet/ hizmet ilkesi ile yaşar iken yarattığı kendisini gerçekleştirirken kendisine ermesini istemesidir. Bu üç murat birbirini kapsayıcı olma özelliğini barındırır.

•      Allah’ın bilinme istenci:

Allah, Rabb-ül Âlemin olduğu içindir ki yarattıklarının mutlak olan değişmez ortak evrenselidir. Bu nedenledir ki Allah’ta gerçekleşen her durumun yarattıklarında karşılıklarını görmek olması gerekendir. Bu durumda insanın, insan olmasının en temel nedenlerinden biri olan düşünce erkinin bilme iradesinde formasyonlarda görünmesi ile duyu, sezgi, duygu ve us belirimlerinde okumalarda bulunması kaçınılmazıdır. Kur’an’da “oku” emri ve akıl ayetlerinin tamamı da Allah’ın bilinme iradesinin karakterize olma formasyonlarını taşır.

Bu irade, tanınmak -tanık olunma- iradesidir ve varlıksal olarak kendiliğin, varoluşsal belirimleri üzerinden görünüşe taşınmasını gerekli kılar. Bu neden ile kendinde mutlak olan bir varlığın kendini görünüşe taşımasının gereği olarak varlığını zemin -töz- kılarak yaratımda bulunması ve kendi gibi şahıs olma niteliği taşıyan özneler halk etmesi, tanıma/ tanık olmanın ikili doğası gereği olması gerekeni olmuştur.

Allah’ın şahıs varlık olarak mutlak olması, bilinme iradesine yönelik birçok yorumda bulunmaya neden olur. Tarihsel süreçte itikada bağlı yapılan her yorum tartışmaya açıktır. Bu konuya dair yorumlar içerisinde, yaratımda bulunmadan önce tek (Ahad) olduğundan dolayı yalnız olması, yaratımın yalnız olma duygusu üzeri gerçekleştiğinin kanısına vardırtır. Bir hadisi kutside “Habibim! Seslendim, sesimi duyan olmadı. Baktım, gördüğüm olmadı” denilir. Varlık olarak şahsı ile şuurunda olarak kendi varlığı üzerine dönen ve kendi -sonsuz olan- varlığını yoklar iken kendinden başkası olmadığını gören biri için ahadiyet kaçınılmaz nokta olmuştur. Bu hadisi kutsi ile -kendisi kaynaklı olarak- Allah’ın varlığına dair görülmesi gereken en önemli durum şahıstan sonralığın olmadığıdır. Bu hadisi kutsi ile “Allah’tan öncesi var mı” sorusunu soranlar için Allah’tan öncesinin olmadığı ve bu düşüncenin, imanla/ emin olarak Allah’ta noktalanması gerektiğinin cevabını da almaktayızdır. Bu hadisi kutsi ile varlık olarak kendiliğinin şuurunda olan şahıs olduğunu da anlamaktayız.

Demem o ki Allah’ın bilinme iradesi kendini bilme iradesi değildir. Bilinme iradesi, yaratım ile beraber varlığının töz olarak her türlü kabiliyeti göstermesi (“her türlü yaratımı bilirim”) sonucunda, kendi kendine yeten bir varlığın kendini yeteneklerinde keşfetmesi ve geliştirmesi ile beraber tanınmak/ tanık olunmak iradesi olarak belirmiştir. Bu vargı, insan doğası üzerinden de gözlemlenebilir. Ürün verdikçe kendini keşfeden ve sıfatlarında/ yeti ve yeterlilik olarak kendini bilen/ bilmeye başlayan şahısın özünde bulduğu ilk duygu; yaratmanın, -varlıksal olarak değil- varoluşsal olarak kendini keşfetmenin heyecanıdır. Varoluşsal olarak kendini yetilerinde (melekelerinde) bulmanın heyecanı, kendiliğinin bulunmasının/ bilinmesinin heyecanına döner. Bu, başarmanın, hedef/ irade edileni gerçekleştirmenin de getirdiği bilindik bir duygudur. Kendini duygusunda paylaşmak böylece görünür olmuştur. Sonrasında gelen ise yarattıklarını sahiplenmek (Malik’ül Mülk), yaratıklarına karşı kendini sorumlu hissetmek (Veli), yaratıklarına muhabbet beslemek (Vedud) ve diğerleri olmuştur. Bu sürece Allah insanın rabbi olduğu içindir ki insanda da görmek mümkündür.

Ürün vermek, emek göstermek ve sonuçta mükemmel düzeyde başarılı olmak, haklı olarak bilinmek iradesinin gerekçesi olur. Düşünce erkinin yaratım iradesine bürünmesi ve varlıksal erk olarak da bilinme iradesinde formasyon geçirmesi, varoluşsal olarak yeni bir amaçta yön bulunmasıdır. Yaratım iradesi ile beraber bilinme iradesine taşınılması hem yaratılanın yaratıcısına dönmesi aşamasına geçilmesi hem de yaratıcının yarattığı üzerinden yeni bir varoluşsal -tinsel- aşamaya geçmesi anlamını içerir. Bu aşamada yaratımdaki doğrusal hareketten sibernetik hareket etme ussallığına da geçilmiş olunur. Artık töz ve yasa düzeyinde beliren nedenler sonucu belirli kılmak ile beraber, sonuçtan hareket ve amaca bağlı olarak, yaratım iradesine amaç iradesi yüklenir iken erek/ hedef nedenleri belirli kılmaya başlar. İlk neden olan erek neden olarak yaratımda bulunmaya başlar. Böylece her yaratılan amaca bağlı olarak anlam kazanır iken amacın gerçekleştiği sonuçta ne için olduğunu da bulur. Ayrıca tinsel düzeyde sibernetik olarak döngüsel gerçekleşen varoluşsal ilişki olanağı sağlanmış olunur. Bu durumda bilinme iradesi, sibernetik düzeyde gerçekleşme olanağı bulur. “Habibim! Seslendim, sesimi duyan olmadı. Baktım, gördüğüm olmadı” hadisi kutsisinde geçen “Habibim” ifadesi ile de bunu anlamak mümkündür.

Böyle iken her yaratımda gerçekleşen de yaratıcı için olmuş olur ve hikmetini, yaratıcının amaçta gerçekleşecek olan ereğinde bulur. Tinsel düzeyde varoluşsal olarak yarattığı ile hitap-muhatap düzeyinde ilişkide bulunmak, ürün verir iken kendini gerçekleştirmekten farklı olarak ilişkide kendini karakter ve kimlik belirimleri ile gerçekleştirmek anlamını taşır. Bu düzeyde varoluş, -şahıs/ varlık olarak değil de- öznel olarak kendiliğini tinde yaratmak anlamına da gelir ve ilişkide varoluş, kendiliğini yaratım olarak her an yeni bir tavırda kendini bulmak olur. Bu durumda yaratıcının karakter ve kimlik belirimlerine göre tavırlarda görünüşü de yaratılana karşı eril düzeyde kendini açık etmesi olur. Artık yaratılan için yaratıcı, tavırlarında görünendir/ bilinendir/ tanınan ve tanık olunandır/ olunması da gerekendir.

Böyle olmak ile beraber yaratan ve yaratılan, varlıksal olarak ortak değil ama varoluşsal olarak tinsellikte tavır belirimleri ile ikilikte birbirlerini tamamlayan ortak bir gerçeklikte bulunurlar. Yukarıda beyan edilen “Habibim! Seslendim…” hadisi kutsisini de bu anlam bağlamında anlamak gerekir. Zaten varlıksal olarak değil ama varoluşsal olarak gerçeklik, tamamlayıcı olan ikili/ çoklu belirimlerde ilişkide/ ilişkilerde görünüş bulur. Varoluşsal olarak ortak olunan bir durumun sonucudur. “Allah ile kul olunur. Kul perdesinden -bilincinde iken- seyredilir Hakk” vb. kelamı kibarlarda da bu anlamlı kılınmıştır.

Kimlikte varoluş, sonuçta edinilendir ve Allah, kulu ile ilişkisinde Allah olma kimliğini kazanır. Her karakter ve kimlik belirimi söz ile ifadede gerçekleşir iken öznelikte anlam-duygu-değer-iman/ eminlik vb. yüklemlerde dirimsel olarak gerçeklik bulur. İkili/ çoklu ilişkinin sonucunda hitap-muhatap düzeyine göre duygusunda değer kazanarak anlamında bakışım sahibi kılar. Zat olmanın şuuru zemininde Allah, kul ile olan ilişkisinin sonucunda kuluna Allah olmasının bilincinde bakar. Kulun Allah’a Allah olduğunun bilinci ile bakışımı da O’na gaybi veya şuhudi düzeyde tanık olmasıdır. Her tanıklıkta Allah, hitap-muhatap ilişki belirimine göre yeniden tanınan ve yeniden bilinen olarak bulunur.

Hiç kuşku yoktur ki iman, kul için Allah’a tanık olmasının ön şartıdır. Çünkü yaratımda özne/ şahıs, yaratılana içkin olarak gizil kalır. Ama eylemlerinde ve eylemde açık olan sıfat ve esma -tavırlarında- belirimlerinde aşkınlığını (Aliyy olmasını) korur. Varlık olarak da mevcudata içkin, aşkın ve dışsal düzeyde kapsayıcı olması nedeni ile de muhit olma durumunda bulunur. Bu durumda ussal olarak muhit olmasından ve yarattıklarının ayetleri (delil) olmalarından hareket ile kendisine tanık olunabilir ama özne olarak gizilde durur iken Allah’a tanık olmak imanı gerekli kılar. Kul imanı gaybi düzeyinde kalben ve imanı şuhudi düzeyinde ussal ve kalbi olarak yarattıkları üzerinden sıfat ve esma belirimi olan tavırlarında Allah’a tevhidin gereği olarak tanık olur -tanır ve bilir-.

İslam tasavvufunun dayanak noktalarından olan hadisi kutside “gizli bir hazineydim, bilinmeyi murat ettim, Âdem’i halk ettim” denilir. İnsan hiç kuşku yok ki her türlü melekesine bağlı olarak okur, ilke ve amaca bağlı değer algısına göre de yorumlayıcı olarak okur. Her okuma, varlık mertebe düzeylerine göre ilkesi gereği çeşitlilik gösterir ve değer belirimi ile beraber de yaşama katılır iken varoluşsal düzeyde çeşitliliğe nedendir. İnsan her okuma formasyonunda bilen, bildikçe tanıyan ve tanık olandır. İnsan, kelam varlığıdır. Kelam ile ilim edindikçe, ilmini edindiklerini değer belirimlerine göre yaşamına kattıkça ve değer belirimlerine göre yeniden ürettikçe bilmekten yana çeşitlenir/ zenginleşir. Bildikleri, varoluşunun hem materyal olarak nesneleri olan kendi için kıldıklarıdır hem de tinsel olarak varoluşuna anlam kattığı öznel belirimler ve kabulleridir.

•      İnsanın küreyi arza halife kılma iradesi:

İnsan bilmek için yaratılmıştır ve tarihsel evreleri sürecinde bilgi ile yaşamına yön veren, biçimlendiren ve yeniden ürettikleri ile yaşamını zenginleştirendir. Okuyan ve üretirken kendini gerçekleştiren insan, haiz olduğu ilahi sıfat ve esma belirimleri ile ilişkilerinde Allah’ın küreyi arzdaki halifesi olma özelliğini taşır.

Böyle olmak ile beraber insan; Allah kullarına zatı ile içkin, sıfat ve esma tavırları ile aşkın ve varlık olarak da muhit olduğu içindir ki ardılı olmadan halifesi olandır.

Allah’ın halifesi olduğundan dolayı meleklerin secde ettiği insanın, insan ile olan ilişkilerinde birbirine secdesi birbirlerine olan muhabbet ile Allah için hizmet etmesidir. İnsanın insan ile olan ilişkilerinde insanca tutum ve davranışlarda kendini gerçekleştirmesi, hakiki insan olarak kendini Allah ile bulmasının kapısını aralar. İnsan için Allah’ın bilineceği adres her ne kadar kâinat olsa da Allah’ın bulunacağı adres insandır. Sonuçta da insanın Allah’a kavuşacağı/ ereceği adres ise kendisinden başkası değildir.

İnsanın itikat bağlamında tarihi süregelişinde Allah’tan uzaklaşmasının nedenleri kanaatimce şunlardır:

•      İnsanın kâinatta ayetleri üzeri ussal olarak Allah’ı ve yarattıklarını bilmeye çalışmaktan kopmasıdır. İlimden/ irfandan ve bilimsellikten uzaklaşılması sebebiyle irfana ve bilime geri dönülmesi önemlidir.

•      İnsanın, insanı kendini gerçekleştirmesinin nesnesi kılar iken kendi için kullanması ve hukuktan yoksun olarak insan hak ve özgürlüklerinden uzak tavırlarda insana/ insanlığına zulüm etmesidir. Aslında ise insanın insana hürmeti, muhabbeti ve rıza ile ilişkilerde bulunması ayrıca vicdanın gereği olarak insan hukukuna dikkat etmesi insanda bulunan Allah’a hürmet, muhabbet, rıza gösterilmesi olur. İnsanın, insana zulüm etmekten hak olan ile uzaklaşması ise insanlığına hürmeten insanlığını kazanması adına önemlidir. İnsanlığını kazananlara, Allah’ı hakkı ile kendilerinde bulmalarının kapısı aralanmıştır. İnsan, Allah için insana hizmet etmeden Allah’a sıfat ve esması gereği hizmet etmiş olmayı bulmaz. İnsan, insani ilişkilerinde Allah’ı bulmaya yakindir.

Bu bağlamda dinde, menfaatleri öncelemeden insana fedakârlık ile hizmetin öncelendiğini bilmek gerekir. Bu neden ile insanda Allah’ı hakkı gereği bulacak isek her şeyden önce insan dememiz gerekir. Bu da menfaatine düşkün insan için sorunsal bir durumdur. Din, insani ilişkilerde menfaatlerin gözetilmeyeceği kadar önemlidir. Bu durumda uğranması gereken adres ise vicdandır. Vicdan insanın ilkeler ile uslamlamalarda bulunduğu kendisini ilkelere bağlı olarak hakiki insan olarak üreteceği -vücuda getireceği- adresidir.

•      İnsan, kendilik bilincinde -ben olma bilincinde- kendi dışında nesneleri üzerinden kendini gerçekleştirme gayretkeşliğini nefsi emmaresi (biyolojik sebep-gerekçeleri) üzeri edinir. Nesnesi üzerinden edindiği haz, arzu ve menfaatler doğrultusunda öz varlığı ile kendini bulmaktan yana uzaklaşır. Nedenini nesnelerinde ve nesnel olgusal olan doğada arar iken kendine yabancılaşır. Doğanın nicel büyüklüğü karşısında da anlamını yitirir. Din ile özellikle dinin tasavvuf açılımı ile insan kendi özü ile kendini bulması gerekendir. Bunun için de yapması gereken ise kendisine -iyi veya kötü yönleri ile- kendisini gösterecek ve özünde Allah’ı şahıs olduğunun bilinci ile buldurtacak rehber insan ile dost olmasıdır.

Rehberlik, menfaate bağlı yozlaştırıldığında, insan Allah’a yetişmekten daha çok rehber/ mürşit adı altında münafıkların hizmetçisi, kendi nefsi adına çalıştırdığı elemanı -gönüllü kölesi- olur. Bu durumda insan, Allah’a kendisinde kavuşmaktan yana da yitik kalır. Her devirde dinde münafıklar mevcut olmak ile beraber insan, kendinde Allah’a kavuşmak iradesinde samimi ise eğer ihlasını koruyarak muhabbet ile rehber arayışını devam ettirmelidir. İnsan Allah’a yanık ise elbet sesine cevap verecek bir rehber bulur. Allah ehline kavuşturur. İnşallah!

Dinde şeriat ehlinin rehberlik durumuna sıcak bakmamaları tevhitten uzak durmalarındandır. Bilmezler ki “Allah kuluna hakkını kulu eliyle verir. Bunu bilmeyen cahil kuldan bilir.” Bilmezler ki insandan insana el uzatan Allah’ın kendisidir. İnsandan insana el uzatır iken insana şefaat eden de yine Allah’tır. Dinde, insanın insana şefaati yok ve veli yok vb. ifadeler, insanın Allah katı olan gönülde kadri kıymetinden -tevhitten- haberi olmamasındandır. Zannı gereği uzaklarda bulunan bir Allah itikadından da insanın insan ile insanlaştığının ve insan ile insanlığının nedenini ereğinde/ sonuçta bulması gerektiğini anlaması beklenemez. Bu durum da dinde sorun olarak her devirde karşılaşılan bir durumdur ki zalimlerin eliyle de insan, insan olmanın yolunu arar ve sonuçta bulur. Bu da insan ilişkilerinde diyalektiğin gereğidir. Zalimlerin zorlaması ile insan, özünde kavuşacağı Allah’a daha da yakin gelir/ gelecektir.

Tevhid bilincinin sığ anlamda tek Tanrı anlayışına düalist bir yaklaşım ile indirgenmesi veya insan Tanrı anlayışı ile hakikatin evrenselinden kopartılarak tarihi kişi ve mit kahramanlarına indirgenmesi tevhitten uzaklaşmaya neden olmuştur. Ayrıca sadece doğa Tanrı’dır (nesnel yaklaşım) anlayışı ve doğa ile aynı olduğunun ifade edildiği (öznel yaklaşım)Tanrı anlayışı da tevhitten uzak ifadelerdir. Kâinata içkin -ve tek olan- zatı ile yaratıklarına aşkın sıfat ve esma belirimiyle her türlü nesnel olgusal belirimde birliğini korur iken nesnel olgusal düzlemde amaca bağlı olarak ussal düzeyde bütünsellik sergileyen Allah, varlığı ve varoluş tavırları ile öznel düzeyde bilinmesi gerekendir.

Tevhid, öznel tavırlarında -sıfat ve esma belirimleri ile- öznelliğinde nesnesine aşkın beliren Allah’a el- Faal olması gereği ile fiillerinde tanık olmaktır. Potansiyeller erk beliriminde irade formasyonu kazanır iken eylem öznenin kaçınılmazıdır ve her edim bu doğrultuda iradenin esma beliriminde gerçekleşmesidir. Niyete/ amaca bağlı olarak da iradenin formasyon kazanması sonucunda esma ve sıfat belirimleri ile Allah’a tanık olunması sebeplere aşkın olarak Allah’a tavırlarında sezgide ve kavram belirimi ile de ussal olarak tevhitte tanık olunması anlamını taşır. Ayrıca ayet belirimi olan doğa ve doğa nesneleri ussal olarak Allah’ın varlığını işaret eden deliller olduğundan tevhid, ussal düzeyde Allah’a tanık olunması anlamını da taşır.

“Azap edersen onlar senin kullarındır. Affedersen Aziz ve Hâkim olansın” ayeti de tevhidi, sebeplere aşkın öznel dışlaşma belirimleri ile kendini gerçekleştirir iken görünüş bulan Allah’a tanık olma ilmi olarak göstermektedir. Zaten Kur’an dili, beyana dayalı olarak -dil üzerinden kelim olan- ifadesinde kendini görünüşe taşıyan Allah’ın tevhid dili ile biçimlenmiştir. Kur’an dili tevhid dilidir ki Allah tevhidin her türlü mertebe (karakter, kimlik vb. belirimleri ayrıca ussal ve yaşamsal düzeyde tevhid ifadeleri) ve prensibinde (Allah, Allah’tan, Allah’ta, Allah’la…) hitap-muhatap ilişkisinde okuyucusuna kendisini görünüşe taşır. Dilde görünüş bulmak, ussal düzeyde en yüksek formasyonda kendini görünüşe taşımak iken kalbi olarak da anlayışında/ sezgisinde ve ussal belirimlerinde, kendisine en yüksek düzeyde tanık olmaya nedendir.

“Kur’an yeter” deyip de tevhitten yoksun Kur’an okumalarında bulunan mezhepçilerin ve akademisyen olup da sözde ilminde uzmanlaşmış kişilerin, tevhitten uzak yaklaşımları İslam ve kendileri adına talihsizliktir. Kur’an, ilkelerine/ evrensellere bağlı olarak okunduğunda İslam ve iman edenler adına yeterliliği hiç kuşkusuz gerçektir ama ilkelerinden/ evrensellerden uzak Kur’an okumalarında bulunanlarda sığlıktan başka bir duruma tanık olunamamaktadır.

Âdem’den Hatem’e (kimlik değil, kavram olarak sürecinde İslam’ın dizge belirimi ile aşamalarından bahsetmekteyim) İslam, kulların ürettiği din değil, Allah’ın takdir buyurduğu dindir. Tamamlanma sürecinden tafsil edilme sürecine kadar günümüze ulaşmasında, tevhid ilkesi gereği iman edenlerin yaşam prensibi iken günümüzde tevhid ilkesinden uzak olarak hem ussal düzeyde hem de öznel ve kültürel olarak insan yaşamında belirleyici olması düzeyinde bu kadar yalnızlaşmadı, yalnızlaştırılmamıştı.

Bu bağlamda özellikle tasavvuf ocağının en önemli merkezlerinden olan Anadolu’nun imana bağlı kültür yapısallığında tevhid anlayışının hâkim olması dahi mezhepçi ve sözde ussal olmaya gayret gösteren -Âlim olmaktan uzak- akademisyenlere tevhidi anlayabilmek adına örnek olması gerekir. Görülen o ki insanın, veliliğin, irşadın (mezhepçi olarak farzların öğretilmesi değil, Allah’a insan yetiştirilmesini kast etmekteyim), şefaatin ne anlama geldiğini tevhid ilkesi ile bilmeyenlerin, kültürde gizlenmiş tevhid anlayışı ve ilkeye bağlı yaşamdan uzak, zannı ilim bildikleridir. Kur’an ilkeleri/ evrenseller değer belirimleri ile ussal olarak bütün insanlığa ve kalbi olarak bütün iman edenlere yeter yetmesine de görülen o ki zannı kibir edinmiş aklı evvellere yetmiyor.

En basitinden Anadolu kültür ocağında büyüyen her iman ehli, sebeplere aşkın olarak öznellikte ilkesine bağlı olarak yaşar. Başlarına iyi veya musibete dair bir şey geldiğinde Allah’tan bilirler. İmanlarına bağlı olarak yapılması gereken ne ise yapmaları ile de Allah için Allah’a hizmet ilkesi ile eylemlerinde gerçekleştirdikleri ile de tevhidi öznel yaşar iken kültürel kılarlar/ kılmışlardır. Mitleri tevhid ilkesi ile insanın iç dünyasını ussal/ vicdan düzeyinde amaçsal yönde biçimlendirir iken tevhide bağlı olarak aidiyet ve sorumluluklar üzerinden -Allah için- insanın öncelendiği bir yaşam biçimi edinilmiştir. İman tarihi bakımından bu önemlidir.

İslam coğrafyasında örnekleri görülmek ile beraber Türkün, Kürtün, Arabın, Perslinin vb. tevhid ocağında buluşmaları İslam tevhid anlayışının halk kitlesi oluşturması adına önemlidir. Mezhepçilikten bakıldığında bu durumun görülmesine imkân yoktur. Bu duruma tasavvuf ve tarik yöntemleri ile insan yetiştiren ocaklar referans aldığında tanık olunabilir. Bu ocaklar yüzü suyu hürmetine Anadolu, tevhid ocağı olmuştur. Derdimiz, bu ocağı nebilerde olduğu üzere ilk günkü gibi canlı tutmaktır. Allah ahmaklara fırsat vermez inşallah. Çünkü ahmaklık gerçekten uzak, başa beladır. Görünen o ki bunlar dine ve iman ehline musallat oluşları ile başa bela olmuşlar.

Tarik derken de ehil olanların yolunu kast etmekteyim, mezhep şekilciliğinde kalıp da tevhitten hem ussal olarak hem de yaşamsal olarak uzak olan, menfaatlerini gözetir iken şekilciliği kamuflaj olarak kullanan, Allah’ın, insanın hakikatinde habersiz ve ilkeye bağlı amaçtan -değer belirimlerinden- yoksun sapkınların, zavallıların yolunu kastetmemekteyim. Küfrünü iman bilen bunlar, İslam’a -insanı hakikatinden/ hakikatten uzaklaştırır iken en büyük zararı verenlerdendir. Allah’a, insana hizmet etmekten yoksun olarak kendilerine köle, eleman, egolarını tatmin edecekleri kitleler yetiştirenlere dikkat etmek gerekir.  Üç, beş pahaya Allah’ın isim ve ayetlerini kullanırlar/ satarlar.

Emanete ihanet etmiş, göz göre göre yalan söyleyen ve riya ehli olanlara iman ehlinin dikkat etmesi gerekir. İman ehlinin bilmesi gereken ise herkesin kendileri gibi ihlas ehli olmadığıdır ve usu, vicdanı, ahlakı, irfanı, tevhidi gözeterek, daha dikkatli olarak muhatap edinmeleri ve ilişkilerde bulunmaları gerektiğidir. İman gerçekçi olmayı önceler; basiretsizlik ile ferasetten yoksunluk, iman ehlinde olmaması gerekendir.

Bunlar ile beraber Kur’an’ın -ilmi yönüyle- İslam’ın -pratik/ talim yönünün- birbirini tamamladıkları bilindiktir. Talimden, terbiyeden yoksun; sadece İslam olduğunu söylemek adına “Kur’an yeter” demek, yanlıştır. Kur’an’ı sadece nüzulüne sebep tarihi kişi, olay ve olgulara indirgeyerek okumak, hikâyesi ile anlayış bulmak adına her ne kadar doğru olsa da sadece nüzul sebepleri ile okumalarda anlamının sınırlı olduğu gerçeğinden bakıldığında, yöntem olarak eksik olduğu gerçeği ile karşı karşıya kalınır. İslam olmak Kur’an’ın yaşama sirayet etmesi anlamını taşır ki her devrin dirisi/ diri kılanı olan Allah, her devirde ayetlerine evrensel ilkeleri üzeri ifade biçimi verdiğinden dolayıdır ki Kur’an her devrin kitabı olarak gerçekliğini korur. Öyle ise her devirde iman edenler için Kur’an ışığında İslam olmaya yol vardır. Yeter ki Kur’an’ı ilkeleri ile okumayı öğrenebilelim; zamanın ahkâmında -ruhunda- Kur’an çizgisinde Allah’ı hep yeniden keşfedebilelim.

•      Böyle olmak ile beraber insan rabbi olan Allah’a, emek verdikleri/ ürettikleri üzerinden yakin geldiğinden dolayı, üretmekten yoksunlaşmak ve pasif din anlayışına geçilmesinden dolayı uzak düşmüştür. Her türlü alanda üretmek, insanın kendini keşfetmesi ve Allah’ı rabbi olarak kendinde kavuşmasına araçtır. Yeter ki insan, emeği/ ürettikleri ile Allah için insana hizmet etsin, Allah’ı hakkı ile yaşamanın gereği olarak Allah için Allah’a hizmet etsin. İnsanın sonuçta eylemleri üzeri bulacağı Allah’tan başkası değildir. Bu bağlamda İslam denilince anlaşılan teslimiyetin, eylem gereği Rabb sıfatı ile beliren Allah’a teslim olmak anlamında anlaşılması gerekir. Müslim olmanın da sadece helal ve haramları gözeten değil, ilkesine bağlı olarak kendini eylemlerinde gerçekleştirmek olduğu anlamı ile anlaşılması gerekir.

Eylem, emek ve üretmek İslam olabilmenin gereğidir. Eylemden, emekten, üretmekten, hizmetten, insandan/ insanlaşmaktan uzak bir İslam düşünülemeyeceğine göre ne kadar İslam olduğumuzun değerlendirmesini vicdanen yapmak zorundayız.

Bu bağlamda tevhidi sadece, ilim düzeyinde Allah’tan başka ilah olmadığı anlayışı ile değerlendirmekten daha fazla olarak Allah’ın vahit esması gereği her şey üzerinden kendini öznel tavır belirimleri ile gerçekleştirmesinde anlamlı kılmak gerekir. Bundan da fazla olarak tevhidi sadece ilim düzeyinde değil de yaşamsal olarak hayatta geçirmek gerekir. Bu bağlamda tevhid, Allah’a sıfatları zemininde iradenin eylemde formasyon kazandığı esma tavırları gereği insanın kendini gerçekleştirmesidir. Eylemden uzak olarak varlık anlayışının gereği sadece ilmi düzeyde tevhidi anlamlı kılmak, Allah’tan ve tevhid kitabı da diyebileceğimiz Kur’an’dan (değerler, hangi değer edinimine göre yaşanması gerektiği, ahlak, hüviyet ve sonuçlara göre yaşamayı anlamlı kılan insanın/ insanlığın kitabı) uzaklaşmak olur.

Genel anlam çerçevesi ile ifade edersek: İslam’da kader ölçülülüğe, kaza ise eylemde bulunmaya/ gerçekleştirmeye işaret eder. İslam’da kader, kazasından yoksun olarak pasif kader anlayışına yerini terk ettiğinde, kendiliğini gerçekleştirirken kaderini bulmaktan yoksunlaşma kaçınılmaz olmuştur. Üretmek ve kendini üretmek İslam’da çalışmaya bağlı kılınır iken amel/ edim sadece, İslam’ın şartları olarak telkin edilen ibadetlerin yapılması olarak anlaşılmaya başlanmıştır. Üretmeyenler geride kalmaya mahkûmdurlar. Çünkü önceden belirlenmiş olan kader, çalıştığında yaşanacak olan kazasında gerçekleşmeye bağlı kılınmıştır. İnsan kaderini, kıblesine -niyetine- bağlı olarak çalıştıklarının sonucunda bulur.

•      İslam, evrenselleri ile insana güven telkin eden bir dindir. Şeriat, salih amel, ahirete/ akıbete göre yaşamak, rahmetin öncelenmesi, iman vb. düzeylerde insan için öncelenen, öz güven bulması ve toplum yaşamında da güven ve selamet bulmasıdır. Bu da hem ticari hem de sosyolojik düzeyde bütünlük içinde geleceğe doğru ilerlemeye neden olmuştur. Güven, ilişkilerde verimliliğe/ berekete dayalı olarak edimlerde bulunmaya ve üretim yapmaya ortam sağlar. Güven ortamı yitirilmeye başlandığında ve ilerleyen dünyanın yeni üretim alanlarına ilgi azaldığında ise geride kalmışlık özgüven ve toplumsal ilişkilerde güven yitimine neden olur.

Yeni ürünler veren ve ekipmanlar kullanan dünyanın, taassuplar sebebiyle takip edilmemesi, yeni üretim araçları ve yeni ürünler verilmemesi, askeri olarak da güç kaybedilmesi, Batı’ya öykünür iken özgüvenin kaybedilmesi vb. birçok neden ile bakıldığında İslam’a olan inançta zayıflamaya ve dünyanın nesnel gerçekliğinden kopar iken inançsız olarak sekülerleşmeye neden olmuştur. Bu durumda itikat ehlinin zayıflığı ve çalışmaktan/ ürün vermekten yoksun kalmak, gelişime dayalı politikaların olmayışı veya yetersiz kalması insani bir durum iken İslam’ın gericilik ile suçlanmasına neden olmuştur. Bu anlamda hak ve hakikatin zanlara bağlı yorumlanmasının büyük rolü vardır.

Hiç kuşku yoktur ki insanın dünya veya varlık görüşü ile edindiği değer belirimlerine göre yaşamı anlamlı kılması, yaşamı yeniden yorumlaması olarak zihniyeti, geleceğe doğru yürüyüşünü belirli kılar. Bu bağlamda İslam’ın, tarihselliğinde yorumlanışına dair hataların bir daha yapılmaması gerekliliği ağır bir biçimde tecrübe edilmiştir/ edilmeye de devam edilmektedir.

Her kader, kazasına bağlı olarak yeni bir kadere (ölçülülüğe) doğru devinmeyi gerekli kılar. Her eylem el Faal olan Allah’ın faili mutlak olarak kendini tavırlarında gerçekleştirmesi olarak görünüş bulur. Allah ile ana amaca bağlı olarak eylem birliğinden -tevhitten- kopulması ve kendini yeniden gerçekleştirme gayretinde bulunulmaması, İslam’a fatura edilmeyecek kadar insan basiretsizliğinden dolayıdır.

Kader, mademki ilahi amaca bağlı olarak çalışmaya/ gayrete bağlı kılınmıştır, ilahi amaca bağlı olarak insanın kendini gerçekleştirmesi hak olandır. Bu bağlamda kaderi sadece neden olarak Allah’a atfetmek ve tevhitten uzak pasifleşmek sebebiyle amaçtan uzaklaşmanın sonuçları ağır olmuştur. Elbette ki her neden kader olarak Allah’tandır, eylemlerimiz de ilkesine bağlı olarak zılli veya asli düzeylerde yaşar iken Allah’tandır ama eylemlerimizin sonucu olarak karşı karşıya kalacağımız/ yaşayacaklarımız da Allah’tandır.

Öyle ise iç dünyamızda, neden olarak kaderin Allah’tan olunduğunu bileceğiz ama sonuç olan kaderin de Allah’tan olduğunu bilerek dış dünyamızda eylemlerimizin ve edindiklerimizin sorumluluğunu almamız gerekir. “İnsan eliyle ettiğini bulacaktır, çalıştığının/ emeğinin karşılığını bulacak olandır” meal olarak ayet ifadelerine bakıldığında İslam’da neden olarak kaderin değil de sonuç olarak kaderin öncelendiği görülür. Bu durumda İslam da kader, kazası gereği sonuçlara göre yaşamak ve olması gerekeni yapmak olarak anlaşılmalıdır. Bu durumda da İslam’ı/ Allah’ı değil de eylemlerimiz/ gerçekleştirdiklerimiz üzerinden Rabbini bulamayan insanın -itikat- edenin kendisini suçlaması yerinde olur. Eylemleri/ gerçekleştirdikleri ve sonucunda edindiklerinin sorumluluğunu alma bilincinin de edinilmesi gerekir. İnsan sonuçlarını öngördüğü halde hata/ yanlış yapmakta ise sonuçlarına da katlanmalıdır.

Dikkat edilecek olunursa; Allah’ın varlığında ya Allah’ın ilkelerine göre asli düzeyde yaşayacağızdır ya da nefsi emmarede zılli belirimde dışsal uzantılarda kendimizi gerçekleştireceğizdir. Sonuçlara göre yaşamak da Allah’ın sibernetik döngüsellikte işlevsel olan düzeninde bilinçli yaşamak olur. Artık sonuçlara göre yaşamanın ve sonuçların nedenleri belirli kıldığı tinsel bir dünyada yaşadığımızın idrakini edinmek ayrıca Rabbimiz olan Allah ile kendimizi bulmanın edim ve üretimlerinde olması gerekeni yapmak ile suçlayıcı çocuklar olmaktan kurtulup, sorumluluk bilincinde olan yetişkinler olmak gerekir. Sorumluluk; gerçekleştirilenlerin, edinilenlerin değer idrakinde olarak kendiliğin vicdan ile kritik edileceği duygudur. Öyle ise uzaklarda Bir Allah itikadı zannı ile değil, üzerinde rabbi olarak hazır olan Allah’a iman ederek insanın, kendini gerçekleştirdikleri ve edindiklerine bağlı olarak sorumluluğunu üstlenmesi/ edinmesi vaktidir. İnsan, Rabbini suçlayarak kendini öz varlığından soyutlamaktan, sorumluluk idraki edindiğinde kurtulabilir. Tinde olgunluğunu (rüştünü), nedene bağlı suçlu aramaktan kurtulmuş olarak sonuçlardan hareket edim ve ürettiklerinde kendiliğini gerçekleştirir iken Rabbi olan Allah ile bulur.

Sorumluluk bilinci ile Rabbini yaşadığının idrakinde olarak olması gereken gerçekleştirdikleri üzerinden mutmain olan, yaşam sevinci bulan insan için öz güven tazelenmesi de beraberinde gerçekleşir. Öz güven, geleceğe daha doğru adımlar ile yürümenin basiretini de insana kazandırır. Her şeyden önce ise hukukun üstünlüğünü tesis etmek ile toplumsal yaşamda güvenin sürekli kılınması da toplumsal bilincin gereği olarak sorumlulukların kazanılması ve verimlilik ortamının sağlanmasına neden olur. Bu doğrultuda da daha güvenilir bir dünyada insan, kendini daha kolay ve çeşitlilikte gerçekleştirmenin olanaklarını arar/ arayabilir.

Suçlamak, suçlu aramak, pasif kalmak yerine üç zamanlı olarak geçmişin tecrübeleri, geleceğin -sonuçların- öngörülmesi üzerinden olması gerekeni yaparak günün yaşanması, sadece iman eden her mümin için değil, bencilce yaşamı aşması gereken her insan için şarttır. Üreten, kendini olması gerekenlere göre gerçekleştiren her insan için sonuçta öz güven bulması ve hukukun tesis edilmesi ile de güven ortamında yaşanılması ilerlemenin şartıdır. “İki günü eşit olan bizden değildir” denilir iken iki günü eşit olan veya geride kalanın/ kalanların, edim ve üretime bağlı olarak tevhid ilkesi gereği -İslam’ı değil- ne kadar İslam olduklarını sorgulaması gerekir. Böylesi tevhitten uzaklaşmak Allah’tan -şuurunda yoksun kalarak- uzaklaşmak anlamına gelir.

Halifelik adına sonuç olarak belirtmek gerekirse iyi ve kötünün, doğru ve yanlışın, güzel ve çirkinin iradeye bağlı olarak belirleyici olması üzerinden insanda beliren karşıtlık sonucunda çatışkı üzeri diyalektiğe sebep vermesi insanın nedenini gerçekleştirmesine insanı zorlamaktadır. İnsan, doğaya nazaran aciz olduğundan doğaya karşı kendini gerçekleştirmesi fıtratı gereği bulduğu zorunluluğudur. Ayrıca insanın insan ile olan ilişkilerinde -temel olarak- nefsi emmaresi sebebiyle beliren diyalektikte kendini gerçekleştirmeye çalışması, doğa zemininde doğaya karşı ilerlemesine ve kendi içinde de tinde gelişimine sebeptir.

İnsan, dünya koşul ve ihtiyaçları karşısında zorunlu olarak kendini gerçekleştirmek zorunda bırakılandır. Bu neden ile beraber insan, insanlık içinde de kendine yer edinmeye çalışır iken kendini gerçekleştirmek için amaca bağlı değer algısı ile eylem varlığı olarak kendini bulur. İç dünyasında değer yargılarıyla da yargısal ve algısal olarak nesnel olgusal olana aşkın olarak metafizik yaratılışta kendini bulur. Değer belirimleri üzerinden de eylemlerinde kendini üretir ve her türlü alanda üretimde bulunur iken ürettikleri üzerinden de kendini yeniden bulur/ kendini yeniden üretir iken potansiyel olarak bulduklarını gerçekleştirmenin sonucunda Allah’ın “halife yaratacağım” iradesini zorunlu olarak yaşamış olur.

Zaten halife yaratacağım ayeti ile insanlık tarihine bakıldığında küreyi arzdaki/ dünyadaki bütün ilişkilerinde insanların Allah’ı, sıfatları zemininde esma tavırlarında yaşadığı net olarak görülür. Bu ayet ile tinsel düzeyde dünya görüşümüz insan odaklı olarak gerçekleşir. İnsanın özü itibarı ile değerini tinsel düzeyde idrak etmek ve bu kabule göre insana bakışımda bulunmak daha anlamlı ve daha iyi bir dünyanın kapısını aralar.

•      İnsanların ve cinlerin Allah’a ibadet/ hizmet etmesi için yaratılması:

Halifelik insanın zorunlu olarak bulduğudur ama ilkesine bağlı olarak amaç belirimine göre tercihte bulunarak eylemlerde bulunmak, değer edindiği ile kendini gerçekleştirmek anlamını da taşır. İnsanın Allah ilkesine bağlı olarak Allah için eylemlerde bulunması; insanı Allah’a, ilkeyi eylemde gerçekleştirmesi ile yakin kılacağı içindir ki tenzihte olarak kendisini aslı olan Allah ile bulmasına nedendir/ neden olur.

İbadet yakin kılınmak için araç olarak verilen erkânda beliren yöntemlerdir. İbadet, ilkenin amaç olarak insanın önünde değer olarak belirmesini sağlar iken ritüel olmaktan daha çok aidiyet ve sorumluluk bilinci edinilmesine sebeptir. Ortak eylemde beraber yapılan ibadetlerde de ilkeye bağlı olarak ortak kimlik edinimi gerçekleşir. Ortak kimlik belirimlerinde ise ilkenin kimliğe bağlı ilişkilerde canlı tutulması sağlanır ve insan, ortak kimlik beliriminin değer idraki üzerinden ilkeyi, kültür oluşturan kült olarak bulur. İlke ise kültür nesnesi olmaktan daha çok kültür nesnesi olan ibadetler üzerinden eylem beliriminde özneldir. Bu bağlamda ilke, ilmen bilinen olmaktan öte, kültürde öznel ve dirimsel olması yönü ile kalpte imana sebep olmuş olarak itikat edilen olmaktan bir aşama daha ileride olarak yaşamda bulunur/ yaşama biçim verir ve yaşamda gerçekleşmektedir.

İbadette niyet/ amaç, Allah için yapılıyor olmasıdır. Zaten ibadeti ibadet kılan Allah için yapılıyor olmasıdır ve ibadetten beklenen ise sonuçta ilkesini yaşamda görünüşe taşımaktır. Esmadan bakıldığında ise esmayı gerçekleştirmektir.

İbadet, insanın kendi dışında olduğu zannı ile kabul edilen Allah’a yapılıyor olarak görünüş bulsa da asıl olan insanın özünde olan Allah’a yönelmesi ve O’na yakin gelmesidir. Bu nedenledir ki “yakin gelene kadar ibadet et denilir.

İbadetten amaç yakin gelmek ise yakin gelmeye araç olmayan ibadetlerin ne kadar ibadet olma niteliği taşıdığı düşünülmesi gerekendir. Çünkü ibadet ile meşgul olanlarda en çok görülen: İbadetin çokluğu ile övünmek, ibadetle edinilen ortak kimliklerde taassuba varan tutum ve davranışlar ayrıca kendi gibi ibadet etmeyenlere karşı şekilcilikte kalınması sebebiyle ötekileştirmelerde bulunmaktır. Dinde ibadet Allah için yapılmakta ise egoyu olumsuz yönde övünmekle beslemeye gerek yoktur. Bu, ibadetin amacından -yakin gelmekten- uzaklaştırır ve Allah için yapılan zaten Allah’a aittir ki insanın bu durumda ibadetten yana nefsi adına talep edeceği bir şey olmamalıdır. Ayrıca Allah için yapılan kulun sonuç itibarı ile kendi nefis için de yaptığı olarak bulacak olduğudur ki sonuçta elde edilecek için başta övünmek -egoyu olumsuz yönde beslemek- sonuçtan mahrum kılabilir. Taassup ise insanın insana el uzatmasından mahrum bırakacağından ve tevhitten uzak kılacağından dolayı gayretullaha dokunur. Her işin aşırısı da gınaya sebep vereceğinden Allah’a buğz (muhabbetten uzak düşmek) etmeye neden olabilir. İbadette önemli olan, niyetinde Allah için olunması ve Allah’a yakinlik bulmaktır. Bu neden ile ibadetlerden yana çeşitlilikte insanların sadece kendileri gibi ibadet etmesi beklenemez.

Âdem’den Hatem’e kadar İslam tarihsel süregelişinde çeşitli biçimlerde yapılan ibadet formasyonları göstermiştir. Hatem’i nebi Muhammed Mustafa ile de başlayan süreçte tariklerde beliren nafile ibadet yöntemlerinin zenginleşmesiyle görülen o ki ibadetlerde şekilci olmak ve sadece bir biçimde ibadet edilebileceğini belirtmek şekilcilikte kalmaktan öte değildir. Bu durumda en büyük sorunlardan bir tanesi de tarihi süregelişinde araç olanın amaç olarak kabul görmesidir ki araç olan, ne için olduğunu amaçta/ sonuçta erek beliriminde bulur. Bu neden ile dinde karşı karşıya kalınan en önemli sorunlardan bir tanesi de araçların amaç olarak değer niteliği kazanılması ile asli olan gerçek amaçtan/ hedeften sapılmasıdır. Çözüm ise asli amaca bağlı olarak hedef odaklı olunması -kıbleyi istikametin korunması- ile ibadetten amaç edilene doğru varılmasıdır. Bu durumda “yakin gelene kadar ibadet et” emri doğru hedefi göstermektedir. Ayrıca “amelleriniz niyetlerinize göre ölçülür” ayeti ile de her yöntemde/ metotta -çalışmada- önemli olanın ihlasa bağlı olarak güzel niyet üzeri Allah için ve insanlığa hizmet için olunmasına dikkat etmek gerektiğidir. İbadet kul ile Allah arasında yakinliğin elde edilmesinin aracıdır. Bu neden ile bu aracı kullanır iken niyete dikkat etmek gerektiğini unutmamak gerekir.

İbadet Allah için yapılandır. Öyle ise yöntem olarak edinilen ibadetlerin haricinde ilkesine bağlı olarak Allah için her ne yapılmakta ise eylemde gerçekleşir iken ibadet olma özelliği kazanır. Bu bağlamda salih amellerin tamamı ibadettir yargısında bulunulur. Allah’ın bilinmek iradesi ve halifelik iradesinin bilincinde olarak iradesine hizmet etmemize neden olan ussal, kalbi ve ahlaki düzeyde gerçekleşen her eylem/ çalışma ibadet hükmündedir. Zaten ibadetin sonucu olarak yakin gelen birisi için ibadet yakin gelmek için yapılmaktan farklı olarak insanlığa hizmet ve örnek olmak için yapılan olur. Başlangıcı itibarı ile ibadette kıble, kalben Allah iken sonuçta yakin gelinmesi ile kıble halkta da hazır olan Allah’tır ve ibadet olarak eylem, tevhidin gereğinde Allah’ı esma tavırlarında görünüşe taşımaktır. “Bu gün benim için ne yaptın” hadisi kutsi ifadesinde bu anlamlı kılınır.

“Kulum! Ben seninleydim sen kiminleydin” hadisi kutsi ifadelerinden de anlaşılacağı gibi her şeyden önce ibadette Allah ile olunması gerekir ve ibadetin Allah için yapılması zorunludur. Bu da iman ile amaçta bütünlenmeyi sağlar iken karakter ve kişilik gelişimine sebep verir ve ortak kimlikler üzerinden kendilik bilincinin aslına bağlı olarak biçimlenmesini sağlar. Bu durumda kişilik bölünmesi gibi durumlar ile karşılaşma riski de ortadan kalkar veya azalır. Değerler bir yönde gelişime sebep verirken değer edinilenler ile aidiyet ve sorumluluk bilincinde insanın toparlanışı daha kolay olur. Ayrıca ortak kimlikte toplumun bütünlenmesi insanların birbirlerinden emin olarak güven içinde yaşanması adına önemlidir.

Yaptığımız ibadetler sonucunda yakin edinilmemekte ise sorun, ibadetin halis bir biçimde yapılmamasıdır. İbadet, kötü olarak bilindik olan durum ve eylemlerden arınmanın da gereğidir. İbadetten sonuç alınmak istenmekte ise ibadetin arınma ve yakin gelme süreci olduğunu unutmamak yerinde olur. Kutsiyet edinenlerde de Allah görünür olur. Ayrıca her esmanın eylemde görünüşüne hizmet eder iken arı, duru olarak halis durumda bulunulması ile Allah’a yakin gelindiğinin sezgisine/ idrakine erilebilir. Arınmamış bir nefs; kendi dışında gerçekleşenlerde kaybolmuş bir zihin; haddinin dışında yaşanan hazlar, arzular ve menfaatlerde özüne yitik kalmış/ kirlenmiş bir kalpte insan Rabbi olan Allah’a kendinde tanık olamaz. Bu neden ile ibadet adına bilinmesi gereken en önemli durumlardan bir tanesi de arınmaya neden olduğudur.

Arınmayan her nefs, Allah’tan uzak kendi için yaşar ama nesnelerine bağlı olarak kendi için yaşamak demek özgür olmak değil, kendini nefsi emmaresine ve nesnelerine tutsak kılmak demektir. Özgürlük nefsi emmareyi Allah ilkesine bağlı olarak iman altında terbiye etmek ve günü kurtarmak veya anı yaşamak için değil, sonuçları öngörerek geleceğini kurtarmak ile güven içinde yaşamak ile mümkündür. Bu neden ile ibadet, Allah’ın iradesine teslim olur iken nefsi emmarenin boyunduruğundan kurtulmak ile onu terbiye etmek sonucunda kazanılması gerekendir. Zaten şeriat (hukuk), nefsi emmarenin varlığı ve olumsuz düzeyde kendi için var olmasının kötü ahlakı sebebiyle toplumsal ilişki ağında kolektif bilinç edinmeye neden iken toplum bilinci altında terbiye edilmesi ve bu doğrultuda selametin edinilmesi adına ihtiyaç duyulan değil midir?

Anlatılanlardan da anlaşılacağı gibi İslam’da ibadet, tapınmaktan daha fazla anlam içerir ve sadece tapınmaya indirgenmeyecek kadar önemlidir. Tapınmak, ululamanın eylemde formasyon kazanmış durumudur. İnsan için ibadet sadece Allah’ı ululamak için değil, ululadığına yakin edinerek onu bilmek, tanımak ve tanık olmak için gerekli olandır. Bu anlamda İslam olarak hakkı ile ne kadar ibadet ettiğimiz her insanın vicdanı ile Allah arasındaki muhasebesinde saklıdır. İbadet yönü ile İslam’ın sadece tapınmaktan ibaret olmadığını ve İslam’da ibadetin amaç değil araç olduğunu us düzeyinde bilmek ve vicdanen kabul etmek her devirde ihtiyaç duyulan/ -belki de her devirde- duyulacak olan bir durumdur.

Hizmet için ayrıca belirtmek gerekir ki nübüvvetin velayetten üstünlüğü, insana hizmet eder iken Allah’a erilmesinde/ yaşanmasında gizildir. Normal ve nafile ibadetler ile Allah’a ermek amaçlanır iken insana -halka- hizmet ile de Allah’ın zatı, sıfat ve esma belirimlerinde yaşanıyor iken yakin bulunur. İnsana hizmette, Allah kullarına tenezzül eder iken hizmet eden kul da Allah’a erme fırsatı bulur. Hizmet eden hem kendi üzerinde hem de hizmeti sonucunda hizmet ettiği insanlarda Allah’ın tezahür ettiğini müşahede eder iken iki cenahtan velayet sahibi olur. Tenezzül etmekte Allah kuluna inerken, kulunu kendine rabbi sıfatı ile taşıması eğitim ve özgün varoluş adına önemlidir. Sadece velayette ise Allah için yapılan eylemler/ ibadetler sonucunda tek cenahtan Allah ile yakinlik bulunması söz konusu olandır. Velayet ehli Allah ile cennetini bulanlardır. Nübüvvet ehli ise Allah ile cennete taşıyıcı olanlardır.

Tasavvufta velayet mi nübüvvet mi üstündür sorusu bilindiktir. Bu sorunsal durum adına birçok metin çalışmasında ifadelerde bulunduğumuzdan, fazla bir şey söylemeye gerek duymamaktayım.

Görülen o ki hak olanın görünüş bulması için batıl gerekli iken batıl üzerinden iradenin gerçekleşmesi ve tezahür etmesi birçok çatallanmış yolu gerekli kılmıştır. Her iş, olay ve olgu -olumlu veya olumsuz gibi görünen bütün yönleri ile- Allah’ın iradesinin gerçekleşmesi sonucuna göre hikmet olarak nedenini bulur ve gerçekleşir. Bu doğrultuda da Allah’ın projesinin bir parçası olarak varoluşunu gerçekleştirir.

****

Yolunu kaybedenler için önlerinde duran gerçek, kaynağın korunuyor olarak ellerinin altında durmasıdır:

İnsan, Allah’ın bilinmek, halifelik ve ibadet iradeleri sonucunda tinsel olan nedenlerini bulur iken İslam, bu tinsel nedenler üzeri yaşanılan her devrin koşul, ihtiyaç belirimlerine göre formasyon bulmuş dindir, demek yerinde olur. Buna da nebiler tarihinde ve evliyalar tarihinde ilkeye bağlı olarak koşullar karşısında ihtiyaç duyulan ne ise onu gerçekleştirmeye çalışarak/ gerçekleştirerek eylem ve üretimlerde bulunmaların üzerinden tanık olunabilir. Allah’ın insan için olan irade belirimleri fıtratı gereği insanda bilmek, potansiyellerini gerçekleştirmek ve amaca bağlı değer belirimlerinde yaşamak olarak ontolojik düzeyde evrensel olarak görünüş bulur.

Nimete ihtiyaçlı olanların ziraat ve zanaatta emek üzeri ürün vermeleri sonucunda kendini gerçekleştirmeye başlamaları; doğaya karşı mühendislik ile çözümler bulunması; köle olanların özgürlüğe davet edilmeleri; selamete ihtiyaç duyanların yasaya bağlı olarak yaşamaları gerektiği örnek verilebilir. Ayrıca Allah’ı arayanların, usu mantığın gereğinde kullanarak Allah’ın ayetleri üzerinden düşünmeleri; doğayı kullanabilir kılar iken hangi niyet üzeri kullanılması ve yaşama taşınması gerektiği; umutsuz bir dünyada yaşayanlara insanın insan ile ilişkilerinde cenneti bulacağı vb. zikredilebilir. Bu örnekler ile beraber belirtmek gerekir ise İslam; Allah’a iman, akıbete/ ahirete göre yaşamak ve salih amellerde bulunmak ile gerçekleşen bir din olarak insanın insan ile olan ilişkilerinde devirler sürecinde zenginleşmiş ve halende zenginleşmekte olan bir dindir.

Bu zenginleşme sürecinde itikada ve amaca bağlı yöntemlere dair çeşitlilik göstermesi itikat (inanç) ve iman edenler için yorum farklılıklarında kaybolma riskini de görünür kılmıştır. Bu neden ile İslam’da fıkıh mezhepleri, itikat mezhepleri, tarikat ve tarik yöntemleri, kelamda -ilmi- ve fıkıhta -uygulamalı- birçok farklılıklar İslam’ı bütünlüğüne dair olarak parçalı kılmıştır. Ayrıca tarihi süregelişte siyasi kimlik belirimleri ile beraber aidiyette bağlı olarak tarafların görünüş bulması, mezhepler olgusunu sadece fıkıh değil, siyasi olarak da sorunsal kılmıştır. Bu nedenlerden dolayı İslam’ı Kur’an referansı ışığında ilkeler -prensipler- bağlamında ele almak zorunludur. Yolunu kaybedenler için kaynağa dönmek olması gerekendir.

****

Kaynağı yaşama taşımak, gerçeği/ ilkeyi hakikatine bağlı olarak gerçekleştirmenin gereği olan hukukun gerekliliği:

Fıkıh mezhepleri, içtihada bağlı olarak yorum farklılıkları içerir. Siyer ve Kur’an kaynaklı olarak fıkhın biçimlenmesi olması gerekendir. Görülen o ki mezhep ve içtihat yorum farklılıklarına göre sözde İslam şeriatı (hukuk) ile yönetilen coğrafyalarda idari hukuk ve adi suçlara göre ceza hukuku ile iş görülmektedir. Bu durumda bu coğrafyalarda İslam hukukunun temel insanlık prensipleri olan prensiplerden de uzak olunduğunu da doğru olarak tespit etmek gerekir.

İslam hukuku üç temel ayak üzerine kuruludur. Bunlar:

•      En aşağıdan en yukarıya doğru hak olarak fırsat eşitliği: Allah İslam’da insanın hem kendisine varması hem de yaşamda insanın kendini hakkı gereği gerçekleştirmesi adına soy, ırk, cinsiyet, kültür, servet ve kariyere bağlı olarak edinilenlere vb. nedenlere bağlı olarak sınıflandırılmasına engel koymaz. Böyle olsa da Kur’an’da insan denilir iken nedenlere bağlı ayrışıma girmeden, ilkeye bağlı amaçta insanın kendini gerçekleştirip gerçekleştirmediği referans alınarak sınıflandırılması söz konudur.

Bu da İslam’da kast sistemine müsaade edilmediği anlamına gelir ki veda hutbesinde “Arabın aceme, acemin araba üstünlüğü yoktur” hadisi şerif ile ifade edilir. İslam’da öngörülen toplumsal yaşamda biyolojik, ekonomik, kültürel vb. nedenlere bağlı olarak sınıflanan insanların, maneviyattan yana fırsat eşitliğinin olduğudur. Liyakat ve yeterlilik durumuna göre de vazifelerin paylaşımının yapılmasıdır. Hukuk önünde ise herkesin eşit haklara sahip olmasıdır.  Kur’an’da “emaneti ehline veriniz” ve “adaleti gözetiniz” denilirken de bu net olarak belirtilir. Doğuştan edinilen insan olmanın hakları ile sonradan emeğe bağlı edinilen hakların hukuk ile güvence altında olması da öncelenmektedir.

Bir ayette “üstün olanlarınız takva sahipleridir” denilirken de ilkeye bağlı olarak kendini gerçekleştirip gerçekleştirmemeye göre de İslam’da sınıflandırmaya gidildiği görülür. Kur’an’da ki “öndekiler, soldakiler, sağdakiler” ifadesi ile de böylesi bir sınıflandırma söz konusu olandır. Bu durumda önemli olan ise amaca bağlı olarak kendini gerçekleştirmekten yana insanın tercih hakkı olmasıdır. “Dinde zorlama yoktur” ayet ifadesi ile de fırsat tercihe sunulmuştur. İslam’da nedenlere bağlı olarak sınıflanma inkâr edilmese de amaca bağlı olarak eylemde gerçekleştirdiklerine göre insanların sınıflanmasının kaçınılmaz olduğu işaret edilir. Zaten hukuktan da bakıldığında, eylemler kritik edilir iken eylemde insanın kendini hak üzeri gerçekleştirip gerçekleştirmediği değerlendirmesi/ yargısı sonucunda sınıflandırılması söz konu olandır.

•      En yukarıdan en aşağıya doğru iktisadi adalet: İnsanlık tarihi boyunca en önemli sorunlardan biri de iktisadi adalettir. Birçok düşünürün bunun için çözüm üretmeye çalışması olağandır. Özellikle sınıfların, mülkiyetin ve sonradan edinmeye dair özel hakların kaldırılması fikri -komünizm- en çarpıcı olandır. İslam’ın komünist niteliğinin olduğu beyanlarında bulunanlar vardır. Bu, İslam’ın ne kadar gerçekçi olduğundan habersiz beyanlarda bulunmaktan öte değildir. Tasavvuf tarik yaşantısında komün yaşam biçimine tanık olunsa da İslam’da her türlü nedene bağlı sınıfların kaldırılması değil, hukuk çatısı altında amaca bağlı olarak terbiye edilmesi, iyileştirilmesi ve sınıflanması gerçeği vardır. Mülkiyet ise servet olarak emek sonucunda Allah’tan edinilen bir hak olarak verilendir. Amaca bağlı olarak insanların iş bölümünde fıtratları gözetilmeksizin sınıflandırılması da hem hukuki etiğe hem de insan olmanın gerçeğine aykırı olduğu içindir ki İslam’da bulunmaz.

Sadece “fazlasından infak ediniz” vb. ayetler ışığında İslam’ın komünizm özellikleri taşıdığını söylemek ilkesi ile bakıldığında tutarsızdır. Zaten her türlü değeri hiçe sayarak mekanik insan yığınları oluşturma çabası olarak sonuçta görünüş bulan komünizmin dine itirazı düşünüldüğünde böyle fikirlerin saçmalığı daha net görülür. İktisadi adalet adına sınıfların veya mülkiyet haklarının kaldırılması değil de hukuk zemininde/ çatısı altında, beraberce yaşamanın ve tek tipleştirmeden insan olma zenginliğinin korunması önemlidir. İslam’da hukuk ilkeleri ile öncelenen de bir yönü ile budur.

İslam’da ise doğuştan gelen insani haklar ve sonradan emek ile hak edilmiş ve miras olarak da hak kılınmış belirimleri ile sınıflar göz ardı edilmeden ayrıca mülkiyet esası öncelenmeden, emek esasına bağlı olarak emeğin oran düzeyinde paylaşımı; türün devamı ve sınıflar arasında haksızca beliren zenginlik farkının açılmaması adına gerekli kılınır.

Paylaşım, bireysel olarak kalbi düzeyde yapılmakta ise sadakadır; paylaşım, toplumsal yaşamın bir gereği olan hak olarak şart koşulmuş olan ise zekâttır. Bu, ihtiyaçtan fazlası -kullanılandan sonra artan- birikimlerin vergilendirilmesidir. Vergi zekâttır ve zekât, birikimi olanın bahşettiği değil, birlikte yaşamanın gereği, türün devamlılığı, insanın en olağan ihtiyaçlarının karşılanması, ihtiyaçlı olmayanın ihtiyaçlı olana duyarlılığı, Hakk’ın kulları eli ile kullarına uzanması, insanın temel ihtiyaçlarının karşılanması ile toplumsal ilişkilerde ilahi sıfatların açılımı vb. birçok önemi barındırır. Böyle olmak ile beraber en önemli özelliği, dünyaya hırslanan insanın varlık görüşü olarak hakikati malda değil, Allah’ta araması gerektiğinin anlamını taşımasıdır. İnsan paylaşımla, asli olarak esma tavrında yaşamanın manevi zevkini/ duygusunu edinmeye, sınıflar arası buğzun ortadan kalkmasına, dünyaya tamahın değil de insanın ve ahiretin/ akıbetin öncelenmesine vasıta edinir.

Her şeyden önce ise paylaşımın şart koşulmuş olması, en yukarıdan en aşağıya doğru iktisadi adaletin gözetilmesi gerektiğindendir. İslam’da ihtiyaçtan fazlasının paylaşılması gerektiği şartının konulması, her birikimden ihtiyaçlı olanın hakkı olduğunun belirtilmesi, zenginliğin tek elde toplanmasından da rahatsız olunduğunun dile getirilmesi; zenginleşmemek anlamında değil, güçlü ile güçsüz arasında dengenin gözetilmesindendir. Çünkü İslam, ayet hükmü gereği rızkı genişleten ve sıkanın Allah olduğu, ayrıca insanın tavırlarda çeşitlenmesi ve genel ilişkilerde farklılıkların görülmesi vb. adına tek bir sınıfın olmayacağı gerçeğinin idrakini Kur’an ayetleri ile verir.

Demem o ki insandan istenen Allah’a iman, ahirete/ akıbete göre yaşamak ve salih amel ise paylaşım, insanın kaçınılmazı olmaktadır. Her paylaşım, insanın sonuçta kendi kazanç hanesine eklenendir ve sonuç itibarı ile asli olarak Allah’tan nuru, ilmi vb. sıfatları ile beraber esma tavırları doğrultusunda beslenmeye nedendir. Bu neden ile zenginlikte paylaşım, insan için bir imtihan olarak dünya mı, ahiret/ akıbet mi, Allah mı tercihinde bulunmasına neden olur. Ama paylaşımda sonuç itibarı ile beklenen, toplumsal düzeyde düzenin sağlanması, vergi olan paylaşım ile genel ihtiyaçların hizmet olarak karşılanması ve sonuçta da birlikte insanca yaşamanın kapısının aralanmasıdır. En yukarıdan en aşağıya doğru iktisadi adaletin gözetilmesi de birlikte insanca yaşamak ve geleceğe güvenle ilerlemek için önemlidir. Daha iyi bir eğitim, ulaşım, iletişim, sağlık, yönetim vb. için de gereklidir. Bu durumda en aşağıdan en yukarıya doğru buğz artmadan rıza ile yaşamanın kapısı da aralanmış olur.

Yönetimlerin iktisadi adaleti gözetmeleri toplumların sağlıklı bir biçimde -bütünlüklerinin korunması ile- ilerlemesinin gereğidir. Toplumsal yaşam adına İslam’da öncelenen hiç kuşku yoktur ki iktisadi adalettir. Bu neden ile İslam’da Roma hukukunun buyruğu olarak ifade edilen “adalet mülkün temelidir” yerine “adalet insan olmanın/ insanlaşmanın gereğidir” ifadesi öncelenir/ öncelenmesi de gerekir. İnsanlık adına paylaşıma -vergilendirilmeye ve genel hizmete- açık olmayan sermaye, insanlığa yüktür. Mazlumların emeği, kanı ve ahıyla sürülen sefa, cehennemin kapısını aralar. Mazluma, güçsüze, ihtiyaçlıya vb. uzanacak her el -paylaşım- gönlünde huzur/ cennet ve irfan gereği de nedenini bulmaya kapı aralar.

•      Hesap verilebilir olunması: Hiç kuşku yoktur ki adaletin tesis edilmediği yerde, vicdanlar kırgındır ve güven duygusu yok olur. İnsan geleceğe doğru adaletin tesis edilmesi ile öngörülü olarak yürür. Adaletin tesis edilmemesi sebebiyle selametin olmaması, toplumsal yaşamın sürekli ve sürdürebilir olmasını zora sokar. İnsani ilişkilerin güven esasına dayalı olarak gerçekleşmesine engel olur iken kolektif bilinç edinimi ve sonucunda beraber yaşamak mümkün görülmez. İnsan ilişkilerinde beliren ilahi sıfat ve esma tavırları kaygı ile sınırlandırılmış olarak bastırılmış olunur. Haksızca olan gayretullaha dokunur. Daha birçok sebepten dolayı İslam’da hesap verilebilir olunması öncelikli olarak gözetilendir. Adaletin tesis edilmesi gerekenler içinde en önemli olanlardandır.

İslam’da her insan, kim olduğuna bakılmaksızın hesap verecek olandır. Akıbet olarak ilahi adalet karma ile tesis edilir. Ahirette ise ilahi adalet mahşerde tesis edilir. İnsanda ilahi adalet vicdanda tesis edilir. İnsan ilişkilerinde adalet ise insanın imtihanı olarak doğru ve hak olanı tesis etmesi gerekenidir.

Kur’an’da adalet ilkesine bakılacak olunur ise Allah’ın eyleminde ilke olarak adaleti gözettiğine tanık olunur. İnsandan istenen ise tevhidin gereği ve yaşama sirayeti adına adaletin her türlü koşul ve kişi karşında gözetilmesi -tesis edilmesidir. Adaletin olmadığı yerde tevhid yaşamsal olarak toplumsal ilişkilerde görülemez. Başka bir deyişle de insan kendini hakkı gereği gerçekleştiremez. Bu ve benzer birçok neden ile beraber adaletin tesis edilme ilkesi olarak hesap verilebilirlik; kişi, kurum, ırk, cinsiyet ve aidiyetler gözetilmeden Allah’a aidiyet ve insan olmanın gereği vicdan öncelenerek olması gerekendir. Dikkat edilecek olunursa; bir ayeti kerimede “anne ve babanız dahi olsa adaleti gözetin” denilmektedir.

Hesap verilebilirlik ilkesi ile insan sonuçlara göre yaşamın kapısını aralamış olarak yaşamı, öznel edimsel düzeyde bilimsel niteliğe büründürmüş olur. Böylece yaşam, insan olmanın ve tevhidi hakkı gereği yaşamanın formasyonunda, hak üzeri yaşanması anlamını kendinde barındırır.

Hesap verilebilir olunması, vicdandan kaçanlar için gerekli olandır. Zaten vicdanda kendini kınayan için hesap vermek olması gerekendir. Kısas İslam’da hesap vermenin ölçüsü olarak referans alınandır. Birebir karşılık gelecek olan ile insanın yüzleşmesi, karşılaşması ve hesabını vermesi öncelenendir. Kısas ile sonuçta gerçekleşmesi istenen de cezanın caydırıcı olması, toplumsal yaşamın sürekli ve sürdürebilirliği adına selametin edinilmesi, insan türünün güvence altına alınması, emeğin ve mülkiyet haklarının güvence altına alınması, tevhidin gereği olarak Allah’ın insandan tezahürü ve dünyada cezanın hak olması -hesabın verilmesi- ile ahirette ceza hükmünün kaldırılması vb. durumlardır. “Kısasta sizin için hayat vardır” denilmesini dikkate almak gerekir.

Ahirete/ akıbete göre yaşamaktan anlaşılması gereken bir durum da her insanın edindikleri ve yaptıkları ile niyetine bağlı olarak karşılaşacağı, yüzleşeceği ve hesabını vereceğidir. Bu bağlamda İslam, ahirete/ akıbete iman ile eylemlerde adaletin gözetilmesi gerektiğini Kur’an ayetleri ile önceler/ önceletir.

•      Denetlenebilir olmak ilkesi ile bakıldığında ise insan bir yönü olan nefsi emmare sebebiyle zaaf ve menfaat varlığı da olduğu içindir ki denetlenebilir olmalıdır. Denetlenebilirlik eğitimin, terbiye edilmenin ön koşullarındandır. İnsanın nefsi emmaresi sebebiyle güvenilmez olması da güç odağı olduğu durumlarda denetlenebilir kılınmasını gerekli kılır.

Her denetleme liyakate bağlı olarak insanın kendini gerçekleştirmekte olup olmadığının belirli kılınması adına önemlidir. Ayrıca insanın, amaca bağlı olarak meşru sınırlarında yaşamasının/ kendini gerçekleştirmesinin gereğidir. Denetlenebilirlik, ilkesine bağlı olarak meşru sınırların hak-had belirimlerine göre gözetilmesidir. İslam olmak için de insan, hukuktan önce olarak vicdan melekesinde kendini denetleyebilir kılmalıdır.

Günümüzde sadece İslam ülkeleri değil, dünya ülkelerine genel anlamda bakıldığında; fırsat eşitliği, iktisadi adalet, hesap verilebilirlik, denetlenebilirlik ilkelerinin şeriat/ hukuk dörtlü ayağından -küresel ölçekle bakıldığında- yoksun olduğu görülür. Özellikle saltanat ile süregelen dikta yönetimlerde İslam/ insan hukukunun bu önemli üçlü ayağından yoksun olunduğu görülür. Özellikle ırk veya ideolojik olarak İslam’ı belli bir mezhebe bağlı olunması ile siyasal olarak kimlikleştiren ve kişiselleştiren yönetimlerin de ne kadar İslam oldukları vicdan ve akıl sahiplerinin bilinçlerinin önünde durur. İslam olmak, her şeyden önce insan olmak, insanlaşmaya çalışmaktır. İnsana zulmün olduğu, hukukun hiçe sayıldığı veya keyfi olarak uygulandığı coğrafyalarda genel anlamda İslam’ı bulmak zordur.

Çözüm ise insanı nedenlere bağlı sınıflandırmadan,  en aşağıdan en yukarıya doğru fırsat eşitliği, en yukarıdan en aşağıya doğru iktisadi adalet ve hesap verilebilirlik ilkeleri ile tesis edilmiş olan şeriat/ hukuk ve demokrasidir. Saltanatların gölgesi altında yüzlerce sene ferdi veya kısmen de olsa cemaat ve tariklerde yaşanabilen İslam’ın, yönetim erklerinde bu üçlü ayağının -her türlü kaygıya aşkın olarak- hayata geçirilmesi/ tesis edilmesidir. Demokrasiden daha iyi bir yönetim biçimi bulunduğunda da insan için en iyi olanın tercih edilmesi gerektiğini unutmamak gerekir. Zaten bahsettiğim üçlü hukuksal ayak, demokrasinin de olması gereken hukuk ayaklarıdır.

Saltanatlar ve diktaların bitmesi, halkların yönetim olarak erkte söz sahibi olmaları halkların tinsel olgunluğu adına önemlidir. Unutmamak gerekir ki ilkeleri bağlamında İslam özü itibarı ile demokrasiyi kendinde barındırır. Siyer ve dört halife dönemi kısmen de olsa demokrasinin görüleceği dönemlerdir. İslam hukuku, ilkeleri bağlamında demokrasiyi kendinde barındırır. Artık halkların insanca yaşamak adına kendi yönetim erklerini cumhuriyetlerini edinerek ele almaları vaktidir. Artık halkların insanca yaşamak adına İslam olmanın hukuk ilkelerine tutunma vaktidir. İlkesel her mücadele uzun solukludur. Sonunda kazanacak olan -kazanması gereken- ise insandır/ insanlıktır.

****

Yeniden üretir iken yenilenmek adına irfan çizgisinde hikmete, mantığa/ usa ihtiyaç duymak:

Tarihi süregelişinde İslam itikat mezheplerinde ve kelam ilminde sıklıkla görülen ise eleştirel olmaktan daha çok Kur’an ve siyer referanslarına göre eleştiriye açık olması gereken yorumlar doğrultusunda yargılarda/ hükümlerde bulunmalarıdır. Özellikle kelam ilminde ve tasavvuf ekolünde şerh ve risale geleneğinin baskın gelmesi felsefi olarak eleştirel düzeyde özgün eser verimini kısıtlı kılmıştır.

Özellikle reddiye üslubunda/ tarzında verilen yazım örnekleri eleştirel olmaları ile önemlidir. Böyle olmak ile beraber, adından da anlaşılacağı gibi reddiyelerde yapıcı düzeyde eleştirel olmaktan daha çok yıkıcı düzeyde eleştirel olmak vardır. Reddiyelerde görülecek usulde de dini hükümlere dayalı beyanlar üzerinden genel anlamı ile olmasa da telkin edici anlatımların olduğu görülür.

Bu durumda inakçılık beslenir iken zanna bağlı olarak dava ehli olunmasının da yolu açıldığından dolayıdır ki tevhitten uzaklaşma başlar. Risalelerde tefsire dayalı beyanlar ve şerhlerde de dip not düşmeye dayalı açıklamalar ise aynı konuda uzmanlık kazanmak ve zenginleşmek adına önemli katkılar sağlar/ sağlamıştır. Bazı özgün metinlerin genele indirgenmesi adına şerhlerin katkısı da önemlidir.

Böyle olsa da özgün eser vermekten uzaklaşılmaya başlandığı gibi, bir konuyu her türlü izafi yönleri ile ilkesine bağlı olarak ayrışım ve bağlamlarında ele almak felsefi aklın gereğidir. Bu neden ile felsefenin, kelam ilmine katacağı zenginlik için yeniden tanımlanması ve özgün yazımlar/ eserler vermek adına da kelam ilmine kazandırılması önemlidir. Tevhid, felsefi olarak kendinde barındırdığı mantık çizgisinde ele alınarak yeniden tanımlanmalı ve anlamlı kılınarak değer belirimi ile yaşama katılmalıdır.

****

Araçlar amaç olduğunda ve şekilcilikte kalındığında asıldan uzaklaşır iken iman edilenin anlayış ve basiretten yana perde olması:

Zamanın değişen koşul ve ihtiyaçlarına göre fıkhi meselelerde yeni yorumlara açık olunmaması da zaman içinde fıkhın içtihatta yetersizliğini görünür kılmıştır. Halen sakal tıraşının jilet ile olunmaması yönünde, emeklilik ve sigortalı olmak haramdır vb. fetvalar verilmekte ise İslam’ın şartlarından olan ibadetlerin yapılmadığı takdirde dinden çıkıldığı zannı varsa ve bu doğrultuda fetvalar verilmekte ise fıkhı, ilkeye bağlı olarak değil de şekilciliğe bağlı olarak yorumladığımızı ve yargılarda bulunduğumuzu fark etmek gerekir. Her şeyden önce İslam: İmanın farz kılınması ile kalbidir; ilmin farz kılınması ile ussaldır; ilkeye bağlı olarak ilkenin duygusunda hakiki olarak kendiliğin gerçekleştirilmesi gerektiğinin -teslimiyetin- farz kılınması ile de edimseldir -eylemi/ ameli önceler-; ilişkilerde adaletin gözetilmesinin farz kılınması ile de sonuçtan/ sonuçlardan hareket ile yaşanması gerektiğinin aklını verir. Hepsi ile beraber de tevhid idraki ile yaşanması ve müşahit/ tanık olunması gerektiği Kur’an’ın genel aktarımında farz olarak anlam kazanır. İman, ilim, ilkenin duygusunda ihlas ile hakikiliğin korunması, eylemin de bu doğrultuda gerçekleştirilmesi -ilmin talim edilmesi-, adalet ve sonuçlardan hareket ile yaşanması ve insanın dünya ve nefsi emmare ile değil Rabbi olan Allah ile terbiye bulması ve tevhid anlayışı İslam olmanın olmazsa olmazlarıdır.

Elbet ki sünni ekolün, imanın ve İslam’ın şartları olarak beyan ettikleri doğrudur ama eksiktir. İman zemininde ilmin, adaletin, Allah’ın hakikatine bağlı olarak tevhitte yaşamın ve bunların gereği olarak da ilkeye bağlı eylemde kendiliğin gerçekleştirilmesi olan teslimiyetin öncelendiği bir dinde, iç dünyada insan olmanın gerektiği aşikâr iken taassup düzeyinde şekilcilikte kalmak da tehlikelidir. “Dinde aşırıya gitmeyin” mesajı ile ifade edilmek istenen de hiç kuşku yoktur ki her şeyden önce şekilcilikten yana aşırıya gidilmemesi istenmektedir.

Elbette ki şekilcilik de gereklidir ama taassup düzeyinde ifrat ve tefrite sebep olacak durumda ise dinde zorlama, zorluk çıkarma, dinden çıkma ve küfre sebep verecek olması nedeni ile haramdır.  Şekilcilik; muhafazakâr olarak değerlerin, ahlakın, İslam olarak ortak kimliğin korunmasının gereklerindendir. Ayrıca karakter ve kişiliğin gelişmesinin, üst yapı kurumları edinerek ortak bilinç edinmenin ve bu doğrultuda aidiyet ve sorumluluk duygusunun edinilmesine katkı sağlar iken insanın ilkeye bağlı terbiye edilmesinin gereği olarak öncelenmekte ise dinin olmazsa olmazlarındandır.

İslam istişareye bağlı gerekçeli fikirler ile eleştiriye açık olan bir din iken dinde taassuplar sebebiyle ifratta -aşırılıkta- kalınması veya sadece Kur’an, hadis ve siyere göre nakilde kalarak tefritte -geride- kalınması sebebiyle hakiki içeriğinden uzaklaşılmış/ uzaklaşılmakta olan bir din olarak görünüş bulmuştur. İslam, böylesi bir din olmamak ile beraber ilkesi gereği çalışmak/ üretmek/ gerçekleştirmek öncelikli olarak önce Allah’a iman ve sonrasında insana hizmeti farz kılan dindir. Anneye, babaya, yakın akrabaya, komşuya, din kardeşine, ihtiyaçlı olana, esir dahi olsa insana hizmet birçok ayet ile öncelenir. Ayrıca insanın insan ile insani ilişkiler sonucunda tevhidi yaşar iken terbiye edilmesinde rabbi olan Allah ile insanlaşması gerektiği vurgulanır.

Çözüm: Allah’a iman, ilim, tevhid, teslimiyet, adalet, çalışmak/ üretmek/ kendiliğin hakkı ile gerçekleştirilmesi -yani kendiliğin mevcut durumlar karşısında yeniden üretilmesi ve ilmin talim edilmesi- sonuçlara/ ahiret ve akıbete göre yaşamak, ilkeye bağlı terbiye bulmak vb. farzlar -yani İslam olmanın zorunlu olan olmaz ise olmazları- ile yaşamaktır. Sıraladığım bu farzlar, Allah katı olan gönülde insanlaşmanın ve insan olarak kabul görmenin İslami şartlarıdır. “Allah katında din İslam’dır” denilir iken de kast edilen de bir anlamıyla budur.

İslam’ın şartı olarak söylenen ibadetler ise şahadet şartı ile beraber tevhidin gereğinde yaşanacağının sözünün alınması ve tevhidin gereğini hatırlatacak ve sonuçlar verecek eylemlerde bulunulmasıdır. Ayrıca İslam olarak bu ortak eylemlerde insanlık olarak bütünlenilmesi, ortak kimlik edinilmesi, kimliğin üst yapı olması ile beraber ortak yaşam biçiminde -kültürde- terbiye edici özelliğinin olması, aidiyet ve sorumluluk bilinci ile hareket edilmesi için şart görülmesi -zaten- yerindedir.

Çözüm: Tevhidin gereği olarak imanın şartı olan altı şartı sadece sözde değil, yaşamın kendisinde tanık olarak yaşamaktır. Zaten Kur’an’da iman; gayba iman vurgulanmasıyla beraber müşahedeye dayalı olunması ile ussal düzeyde düşüncede ilmi, kalbi düzeyde sezgisel, ilkenin duygusunda belirimleri ile beraber feraset ve basirette ayrıca ilkenin eylemde amaca bağlı olarak hakiki duygusunda ihlasla gerçekleştirilmesi ile pratikte tevhide bağlı olarak yaşanması gerekendir. Tevhidin gereğinde yaşanmayan iman, iman değildir. İslam olarak tevhide dönmek ve tevhidin gereği olarak oluşta olan her ne ise duyarlı olmak ve ilkeye bağlı olarak kendiliğini gerçekleştirir iken hak olanı hakkı -istidat/ potansiyeller- gereği yaşar iken Allah’ı yaşamak olması gerekendir. Mevcut koşul, ihtiyaç ve beklentiler karşısında, -kişilere göre değil- hak ve hakikate göre dinin din olduğunun ve yaşanması gerektiğinin bilincinde olmak en önemli konulardandır.

Araçlar amaç, şekilcilik itikada bağlı olarak bağnazca zihniyet olduğunda gaflet ve küfür -örtülü olmak- iman ile nitelenir olur. Bu neden ile asıl amaca odaklanarak, aslı itibarı ile gerçekleşmesi istenen doğrultusunda yaşamak, olması gerekendir.

****

Gözden kaçanları hatırlamak ve olması gerekene odaklanmak:

Özellikle ahirete endeksli olarak sevap için ve cennet beklentili olunması ile yaşar iken yaşamda tevhid ilkesine bağlı olarak akıbet anlayışında Allah’ı yaşamanın zevkinden mahrum olunması da acı bir durumdur. Geleceğe dair kaygılar, irade edilenler/ beklentiler gerçek amaçtan mahrum bırakmamalı ve günde yaşanan hakikattin şuurundan da yoksunlaştırmamalıdır. Geçmişin acı tecrübeleri olan anılarında takıntılı kalınması, geleceğin kaygı ve beklentiler ile öncelenmesi, günde yaşanılanın gerçeğine insanı/ iman ehlini örtmemelidir. Olması gerekeni, insanın kendi nefsi için değil de Allah için yapar iken insanlık adına bulması ve sonuçta da kendi için bulması da önemlidir. Ahiret için yaşar iken akıbet olarak Allah’tan mahrum kalmamak, İslam olmanın şartlarındandır -olmazsa olmazlarındandır-. Burada kör orada da kör, burada bulmayan/ edinemeyen orada da mahrum olandır ki ayet hükümleri ile bu sabittir. Öyle ise dünya yerinin vasıta olarak bir ibadethane olduğunun bilinci ile tevhid ilkesine bağlı olarak kullanılması ve yaşanılması gerekir.

Çözüm: Felsefi olarak ilkeye bağlı eleştirel olmayı da eğitim ve kültürel olarak edinmektir. Özellikle siyere bağlı olarak sünnetin; sureten sünnet ve sireten sünnet olarak ikiye ayrıldığını görmek gerekir. Önemli olan ise koşul ve ihtiyaçlara göre değişen ayrıca zamanının adetlerini barındıran sureten sünnete değil de her zamanda değişmezliğini ümmet için koruyan nebi ahlakına -sireten sünnete- geri dönülmesidir. İmanın kalbi olduğu, dinin ahlak ilkesi zemininde erdemlere bağlı olarak biçimlendiği düşünüldüğünde saç, sakal, cübbe, hırka vb. ile Allah’ın işinin olmadığı daha net anlaşılacaktır. “Allah suretinize değil, özünüze bakar” ayeti ile de bu ifade edilir. Ayrıca farz -yani amaca bağlı olarak zorunlu olanlardan/ kılınanlardan- insanın mesul kılındığını hatırlatmakta yarar vardır. Sireten sünnette ise amaca/ ilkeye bağlı olarak aslında edinilmesi gereken sonuç görünüş bulduğu içindir ki değişmezliği tartışılmazdır. Bundan dolayıdır ki neden olarak şekilciliği içeren sünnette takılı kalındığı içindir ki amaçtan -dinde gerçekleştirilmesi gerekenden- aslen uzak kalınmıştır.

Bu neden ile dinde amaç edilene geri dönmek için sireten sünnete geri dönmek esastır. Sireten sünnetin esasları ise ilim öğrenmek ve güzel ahlak üzeri olmaktır ki bu Kur’an ayetleri ile tasdik edilmiştir. “De ki! Rabbim ilmimi artır”, “sen üstün ahlak üzerisin”, “dosdoğru yol üzeri ol” vb. ayetlerde bu durum ifadesinde açıklık kazanmıştır. “Ya Rabbi eşyanın sırrını bana göster”, “ilim müminin kadınına da erkeğine de farzdır”, “onlar (cennet mertebeleri) güzel ahlak ile edinilir” vb. birçok hadisi şerifte de dinde neyin öncelenmesi gerektiği açıkça ifade edilir. Ayrıca güzel ahlak olarak sireten sünnette ise hüsnü zannı korumak, merhamet, şefkat, karşılık beklemeden Allah için hizmet, fakr ahlakı ile nefsi emmare düzeyinde benlik sahibi olmamak, ilkesine bağlı olduğundan dolayı kin gütmemek, ihtiyaçtan fazlasını insanlık için kullanmak ve paylaşmak, gereksiz iş ve konuşmadan sakınmak, adil olmak, affedicilik vb. birçok güzel ahlak belirimine tanık olunur. Böyle bir ahlak sahibinde Allah, tavır ve tutumlarda beliren tavır belirimi olan esmaları ile görünüş bulur. “Sen atmadın, Allah attı” ayet ifadesi ahlak belirimi için genel bir ifade olarak görülürse önemli olanın sireten sünnet olduğudur.

Sireten sünnettin en önemlilerinden olan emeğin, üretimin öncelenmesi de kuşkusuz, kendini emeği üzeri ürettikleri ile gerçekleştirmesi gereken ve ürettikçe kendini de sıfat ve tavırlarında ayrıca değer üretimi ve edinimi ile üreten insana işarettir. İnsan ürettikçe kendini keşfedecek -bulacak- olandır. Amaca bağlı değer edinimi ve üretimleri ile de iç dünyasında kendini üreten/ üretecek olandır. İslam ile öncelenen pasif değil, aktif olarak insanın Allah’a ilkeli eylemleri ile katılımcı olmasıdır. Bu durumda da eylemleri ve ürettikleri üzerinden insanın, Allah’ın küreyi arzda en yüksek düzeyde görünüşe gelme merkezi/ yeri olmasıdır.

Kanaatim o ki “hiç ölmeyecek gibi dünya için, her an ölecekmişçesine de ahiret için yaşayın” hadisi şerifi; sadece ticaret yapmak, çok eşli olmak, İslam’ın şartı olarak genelin kabul ettiği ibadetleri gerçekleştirmek, cennet, huri, gılman edinmek vb. anlamlarda anlaşılmaktadır. Bu hadisi şerifi genel anlamda yorumladığımızda, her alanda (ilim, bilim, sanat, felsefe, matematik vb.) üreten/ üretmek zorunda kalan insanın, dış dünyanın gereği ve iç dünyasının gereğine göre yaşaması/ üretmesi gerektiği anlaşılmalıdır.

Üretmeyen geride kalır. Bu neden ile olsa gerek ki bir hadisi şerifte “iki günü eşit olan bizden değildir” denilmiştir. Ayeti kerime de ise “insana çalıştığında başka bir şey yoktur” zorunluluğu ve “zorluk ile beraber kolaylık vardır, o halde boş kaldığında yine kalk yorul” emri verilir iken maddi ve manevi koşul ve ihtiyaçlar karşısında insanın kendini hep yeniden üretmesi gerektiği açıkça ifade edilir. Aklı evveller ise bu ayetleri, genel olarak menfi durumlar için anlıyor olsa gerek. İslam olduğunu söyleyenlerin Allah için ve İslam olabilmek adına vakit kaybetmeden, menfi durumları öncelemeden, insan olmak, insanlaşmak adına İslam’ın olması gerekenlerine dönmelidirler.

Dünyaya, keyfi olarak değil de esma ve sıfatlarını gerçekleştirir iken Allah ile kendini bulmak için ihtiyaç vardır. Öyle ise dünya böylesi olarak insanın ibadet yurdu -kendini gerçekleştirme yurdu- olduğundan, insan olabilmenin nesnesi olarak gerçek değerinde görülmelidir. Çoğu kelamcı ve mutasavvıf sadece ahireti -ölümden sonraki yaşamı- beyanlarında öncelemesinin sonucu olarak genelin kabul ettiği ahiret endeksli yaşanmaktır. Elbet ki ahireti göz ardı etmeden yaşayacağız ama dünya ahiretin tarlası ise akıbete bağlı olunması ile de insan olmanın/ insanlaşmanın gereği olarak öz değerlerimize bağlı olmak ile dünyayı yeniden üretmek ve bu doğrultuda da insanlığımızı da yeniden üretmek durumundayız. Sadece cennet ve cehennem ideali ile yaşamak değil, Allah idealine bağlı olarak kendimizi gerçekleştirmek zorundayız. Böylece ne için olduğumuzun amacına/ ereğine bağlı olarak kendimizi gerçekleştirmiş olalım ve hakiki insan olarak zaten cehennemden uzaklaşmış, cennetini Allah ile bulmuş olanlardan olalım. “Bana ulaşmak için vasıtalar edinin” diyen Allah’a ermek için, dünyanın ve dünyevi ilişkilerin niyete bağlı olarak Allah’a ermenin vasıtası kılmak bilincini edinmek her devirde olması gerekendir.

Şunu da unutmamak gerekir ki ahiret olarak ifade edilenlerde belirtilmiş olan cennet ve nimetlerinin, cehennem ve azabının akıbet olarak dünya yaşamındaki karşılıklarının olduğunu da bilmek gerekir. Dünyada yaşanan her şey, asli âlem olan ahirette olanların karşılıklarıdır. Öyle ise dünyada iken Zül Celali Vel İkram esmasının gereği olarak terbiye edinmeden cehennemden kaçışın, ilahi sıfat ve esmanın gereğinde ilahi amacı/ ereği eylem ve üretimler üzerinden gerçekleştirmeden de -paylaşımlarda bulunmadan da- cennete girmenin mümkün olmayacağını bilmek gerekir. Gözlerin görmediği, ellerin değemediği nimetleri ihsan olarak iç dünyamızda bulacağızdır. Dünyada yaşayıp da önceden gönderdiklerimizi duygusuna -hâline/ içerik yüküne- benzer düzeyde de ahirette ihsan edilmiş olarak bulacağızdır. Dünyada iken tanık olduğumuz Allah’a, ahirette de kör olmadan -idrak ve anlayış ile gerçekleşen basiretten, irfandan, tevhitten yoksun kalmadan- tanık olacağızdır. İslam olduğunu söylemek, cennete girmeye yeterli değildir. Öyle ise cenneti, dünyada iken salih amel niyeti ile eylem, üretim ve paylaşımlarda bulunmak ile evvela akıbetimizde iç dünyamızda edineceğiz ki ahirette de bulmuş olalım, cehennemden de uzak kılınalım.

Demem o ki dünya yaşamında İslam olmanın gereği olan iman-ilim-talim-terbiye edinme sürecinde niyette Allah için olunması ile eylem-üretim-paylaşım düzeylerinde ilahi amaca bağlı olarak erdemlerde kendiliğin gerçekleştirilmesi insan olmanın/ insanlaşmanın gereğidir. İnsan olmak idealde gerçekleşen bir durumdur. Her insan, âdem olarak dünyaya gelir. Meleke, duygu zemininde dil/ söz (kelam) ile insan olmanın yaratım aşamasında bulunur. Kendini gerçekleştirdiklerinde -eylem, üretim, paylaşım düzeyinde- edindiği değer belirimlerinde nitelendikleri ve değer yargısında oldukları ile insanlığını bulur. İyi, kötü, mükemmel, ezik, başarılı, başarısız, müslim, mümin, kâfir, münafık, muhsin, müşrik, muhlis vb. her niteleme; amaca bağlı değer belirimlerine göre insanın gerçekleştirdikleri veya gerçekleştirmedikleri üzeri insan olmayı bulmasıdır.

Hiç kuşku yoktur ki İnsan idealinde Allah’a rabbi olarak gerçekleştirdikleri/ yaşadıkları üzeri dönmedikçe hakiki olarak insan olmayı bulamaz. İnsanda gizil (batın) duran, insanın/ insandan gerçekleştirdikleri üzerinden aşikâr /zahir olmaktadır. İnsanda evvel (insan olmanın ilk nedeni olan başlangıç) olarak potansiyellerinde bulunan, insanın/ insandan gerçekleştirdikleri üzeri ahir olarak döndüğü/ dönülen olmaktadır. Allah idealine bağlı olarak insan olmadan/ insanlaşmadan İslam olarak hakiki insan olmak mümkün değildir. Hakiki insan olunacak ise eğer Allah idealine bağlı olarak insani ilişkilerde insan ile kendiliği gerçekleştirir iken insana dikkat etmek gerektiğini unutmamak gerekir. Allah’ı bulmanın adresi insan, Allah’a ermenin adresi de insan olarak kendiliğimizdir. Öyle ise ahirete bağlı bir dünya anlayışından önce akıbete bağlı bir dünya görüşü edinmemiz şarttır. Eskilerin ahireti öncelemeleri ile akıbeti geride bırakmaya sebep ifadelerini de geride bırakmak gerekir. Önce Allah ve insan diyerek Allah’tan olunduğunun tevhid bilinci ile insan olmanın duyarlılığını elde etmek gerekir.

Genel olarak itikat mezhepleri Kur’an, hadis, siyere bağlı olarak gerçekleşen nâkil üzeri hükümler ve kelam düşünürleri de nâkil ve nâkile bağlı olarak ispat vargılarında bulunur iken ilmi olarak meseleleri ele aldıklarından dolayı irfandan yoksun olarak insanı geriye bırakmışlardır. İrfan, ilmin öznel düzeyde beliren anlam ve duygu belirimlerine göre yaşamsal kılınmasıdır. İlim her ne kadar nedenleri doğrultusunda nesnesine bağlı edinilmekte ise irfan da amaca bağlı olunmasıyla özneye/ öznelliğe -öznesine- bağlı olarak ilmin dirimsel kılınmasıdır. İlim her ne kadar nesnesinin ilmi olsa da bilenle gerçekliği olması nedeni ile zaten özneldir ve amaca bağlı değer niteliğini irfanda insan ile kazanır.

İtikat mezheplerinin tamamında olmasa da genelinde ahirete göre yaşam öncelenir iken akıbetten, kelam düşünürleri ise nedenlere bağlı doğrultusal düşünce biçimleri hikmet anlayışında düşünürler iken ilke gereği ereğe/ amaca bağlı olarak gerçekleşen/ gerçekleşmesi gereken sibernetik olan hikmet anlayışından yoksundurlar. Akıbete göre yaşamak ve ereğin nedenleri belirli kıldığı sibernetik düşünme yöntemi ile hikmet düşüncesinde bulunmak Kur’an çizgisine geri dönmek olur.

Sadece ilme teorik düzeyde öncelik verip de ilmi içselleştirmekten -yani anlam duygusunu ve değer duygusunu vermekten ayrıca talimden/ pratikten- yana yoksun kalmak- teoride sıkışılmasına neden olmuştur. Ayrıca ilmin teorik oluşundan, deney-gözlem-ölçüm (nesnel olgusal olan için) ve deneyim-gözlem/ tanık olmak-değerlendirme (öznel edimsel olan için) dizgeleri ile bilimsel nitelik kazanmasından uzaklaşılması, İslam olmak ile tarih üreten olmaktan yana gafil kalınmasına sebep olmuştur. Sadece nakil ile âlim olunduğunun anlayışının oluşması ve adet olarak geçmişte takılı kalmak dini öz değerinden yana zayıflatmıştır/ zayıflatmaktadır.

****

Ezilmişlikten, dışlanmışlıktan yana nefes almak için bilimselliğe tutunmak, olması gerekeni gerçekleştirmek:

İslam olarak günümüzde karşı karşıya kalınan en büyük sorunlardan bir tanesi de bilim değil, nesnel olgusal olana bağlı olarak geliştirilmiş olunan bilim paradigmasının gölgesi altında özellikle İslam’ın eziliyor olmasıdır. Sözde âlimlerin nakilden ve nâkile bağlı olarak zanna bağlı yaptıkları yorumdan/ yorumlardan ibaret ifadelerine bakıldığında bu tarz akıl sahipleri ile gerçek değerinde İslam’ın geleceğe miras olarak taşınmasına imkân yoktur. Böylesiler sebebiyle de İslam’dan insanların soğukluk duyması kaçınılmazdır. Geçmiş zaman ve şu an itibarı ile İslam’a en çok zarar verenler de bu tayfa ve aveneleridir. Kast ettiğim; İslam olarak hikâyesinden mahrum bırakılmak değil, elbette ki hikâyemize sadık kalacağız ama hikâyeyi yorumlar iken taassuba düşmek ile ifrat ve tefritte kalınması sonucunda İslam olarak günü ve yarını yakalayamamak, tarih yazamamak ve miras bırakamamak büyük tehlike olarak önümüzde durmaktadır.

Bilimsel paradigma sebep-sonuç ilişkisinde deney-gözlem-ölçüm (yasasına bağlı hesaplanabilir olan) paradigması ile nesnel olgusal olan üzerinden formasyon kazanır. Biyolojik sebep-gerekçeler de nesnel olgusal düzlemde uygulamaya dayalı olarak ele alınır. Din olarak İslam’a ise Kur’an ayet ifadeleri ile bakıldığında; nesnel olgusal olan değil, özne muhatap alındığından dolayı öznel edimsel olarak ilkeye bağlı nasıl yaşanması gerektiği ve sonuçta da ne/ neler ile karşı karşıya kalınacağı beyan edilir. Bu bağlamda hayat, deneyim/ talim-gözlem/ tanık olmak-değerlendirme (ilkeye bağlı kritik edilebilir olan) paradigması gereği ile tinsel düzeyde gerçekçi olarak yaşanılması istenendir.

Elbette ki doğa ve nesnelerini tanımak için neden-sonuç ilişkisinde nesnel olgusal olanı tanımak ve teknik düzeyde yaşama taşımak için deney-gözlem-ölçüm paradigmasına ihtiyaç vardır. Tinsel düzeyde ise özne, nesnel olgusal olan ile karıştırılmadan deneyim-gözlem-değerlendirme paradigmasında öznel edimsel oluşu ile ele alınmalıdır.

Bilimsel dünyanın doğayı tanımak ve kullanabilir kılmak için geliştirilen paradigması ile İslam’da Allah’ı -tinselliği/ öznelliği- tanımak için deneyim sürecine bağlı olarak gelişen paradigması iki ayrı alanın paradigması olarak görülür. Bu bağlamda her iki paradigmanın da indirgenemez yönleri ile çatışkı içinde olduğu veya birbirini dışladığı görüşü yanlıştır. Her iki paradigma da alan farklılığı dışında bilimsel niteliğe haizdir. Bilim dünyasının nesnel olgusal olana duyarlılığı ve dini dogmalara bağlı olarak taassupta ifrat ve tefritte kalınması sebebiyle bilimsellikten uzaklaşılması; İslam’ın din olarak bilim değil, bilimsel paradigma doğrultusunda değer yitimine sebep olmaktadır. Bilimselliğe açık olmak usu/ mantığı önceleyen bir dinde olması gerekendir ama bilimsel veriler düzleminde nesnel olgusal olana yönelik sonuçlar alınması ve yaşamda teknik ve pratik olarak sonuçlarının görülmesi de din olarak İslam açısından bakıldığında genele yönelik olarak gizil düzeyde gerçekleşen değer yitimine sebep vermektedir. Ayrıca bilimsel dünyada galip olan din ile bilim yapılamaz anlayışının getirisi olarak İslam’ın bilimsel yönünün görülmemesi veya hiçe sayılması kabul edilemez.

Bilimsel çizgiden bakar isek ölüm teknik sorundur ama dini çizgiden bakar isek ölüm, Azrail meleğinin sorumlu kılındığı vazifesini gerçekleştirmesi sonucunda sonsuzluğa açılan kapıdır. Böyle olmak ile beraber tevhid çizgisinden bakıldığında ölüm, “öldüren de O’dur diriltende O’dur” ayetinde ifade edildiği gibi nedenlere aşkın olan Allah’ın gerçekleştirdiği bir eylemdir. Zaten El Mümit ismi ile Allah, öldüren olduğunu bildirir.

Bilim, ölümün teknik kısmı ile ilgilenir iken tevhid, öz varlık olarak Allah’a tanıklığı önceler. Bu durumda bilimin yanlışlığından değil, izafi düzeyde belirimi ile eksikliğinden bahsetmek gerekir. Ussal olarak bu düzeyde benzer bir duruma; insanın yaratılış mitinde, meleklerin nedene bağlı olarak kan dökecek birine tanık olmalarına karşılık Allah’ın erekten/ sonuçtan hareket ile diyalektik belirim üzerinden ilkeleri yer kürede görünüşe taşıyacak insanı var ettiğine tanık olabiliriz. Hiç kuşku yok ki meleklerin nedeni gözlemesi ile Allah’ın amacı gözlemesi arasında izafi olarak farklılık vardır. Bu da meleklerin yanlış olduğu değil de eksik görüş sahibi olduklarını gösterir. Günümüz bilimsel paradigma doğrultusunda edinilen varlık görüşüyle de eksik görüş sahibi olunduğu kesindir.

Bilime, nesnel olgusal düzlemde tarihsel sürecinde değişen değer dizgesi, referans belirimleri, parametreleri sonuçları ile bakıldığında, felsefenin uzantısı olması sebebiyle olsa gerek ki eleştirel bir tarihe sahip olduğu görülür. Bilimsel olanda önemli olan, sonuç değer belirimlerine göre yasanın matematiksel karşılıkları ile evrenselliğini yakalamaktır. Bu doğrultuda referans, paradigma ve parametre çizgisinde bilim, teorik olanın doğrulanabilir/ kanıtlanabilir olması ilkesi ile biçim kazanır iken değişen referans, paradigma ve parametre belirlemelerine göre de bir önceki verilerin yanlışlanabilir olması ilkesini benimseme eğilimine girmiştir. Kanaatim o ki değişen referans, paradigma ve parametrelere göre yanlışlanabilir kılmak değil de mertebe/ düzey belirimlerine göre bilimsel verilerin izafi olacağı ilkesini benimsemek gerekir. Zaten felsefe de konu alanı olan her olguyu, tarihsel sürecinde beliren ve değişken olan referans belirimlerine göre ayrışım ve bağlamları ile ele alır iken -eleştirel yönü ile yıkıcı olmaktan daha çok- izafi olduğu düzeyde kritik etme düşünce alanı olarak görünüş bulur.

Ayrıca günüm itibarı ile bilim, biyolojik ve psikolojik düzeylerde sebep-gerekçeye bağlı uygulamalı düzlemde amaçlılığı nesnelliğe indirgemeye yönelik bir anlayış içinde iken biyolojik sebep-gerekçelere aşkın olarak tinsel/ öznel sebep-gerekçeler olan ilkeler düzleminde fedakârlık -rahmet- çizgisinde yaşamın biçimlendirildiğini anlamaktan yoksundur. İlkeler hakiki olarak özneden hareket ile yaşamda gerçekleştiğinde ise fedakârlık görünüş bulur ve rahmet yaşanır olur.

Dogma genel anlamda deneyden ve kanıttan uzaklaşmış, kalıplaşmış düşünceler olarak ilerlemeye, değişime engel teşkil eden -ideolojisi/ ülküsü gereği değişmez ve sorgulanmayan- itikat düzeyinde görüş demektir. Bu içerikten farklı olarak dogma derken; -nedenleri sebebiyle değişmez ve sonuç vermez olması dışında- ereğine bağlı olarak değişmezleri olan ve ereğinden yana sonuç verdiğinde doğruluğu kanıtlanabilir değişmezi kastetmekteyim. İslam dininde dogma; ereğine bağlı olarak sonuç veren ve deneyim ile kanıtlanabilir olan mutlak ilkeler olarak yaşamı ve yaşamda olanları değer belirimlerine göre anlamlı kılmanın referanslarıdır. Bu bağlamda öznel edimsel olarak hangi referansa -rahmet ilkesine- göre yaşanacağının kapısı aralanır.

Özellikle belirtmek gerekir ki bilim ve dini paradigma; bilimsel düzeyde iki ayrı alan olarak birbirlerine indirgenemez -eş ölçümlü değil- görülseler de Kur’an hitap-muhatap diyalog üslubu ile mertebe/ düzey durumlarına göre ifade edilenlere dikkatli bakıldığında, sonuçlardan hareket ile anlatımlarda bulunulduğu görülecektir. Bilimsel veriler sonucunda, sonuçtan hareket ile nesnel olgusal olan nasıl ki bilinmektedir ve teknik düzeyde kazanımlar doğrultusunda da bilim değer belirimleri ile yaşama katılımcıdır. Din alanında da deneyime bağlı olarak elde edilen sonuç verilere göre Allah bilinir iken yaşamın pratikte edinilen ilkenin gerçekliğine göre de yaşam ve yaşamda olan bitenler ilkesine bağlı olarak anlamlı kılınırlar. Yaşam ve nesneleri, ilkenin amaç olarak belirimi doğrultusunda tine bağlı nesnelliklerini bulurlar iken ne için olduklarının değer belirimi ile anlamını kazanırlar. Sonuçtan hareket ile bakıldığında bilim ve -kimlik olarak değil de- din olarak İslam’ın aynı paradigmaya haiz oldukları görülür.

Özellikle Kur’an ayetlerine bakıldığında: İfade edilen her nebi ve karşıtları, geçmişte yaşayan kişilikler olmaktan daha çok ilk örnek (arketip) olan karakter belirimleridir ve öznel edimsel olarak hak ve hakikat belirimlerini içeren yaşamsal olan bilgi verileridir. Her bir Kur’an karakteri, mevcut koşul, ihtiyaç ve beklentiler karşısında sonuçta gerçekleşecek olan genel karakter belirimlerinin değişmez delil/ ayet belirimleridir. Seyri seferde de her insanın -arketip olan- genel karakter belirimleri tipolojik düzeyde hem özel hem de genel olarak zevk edilirler/ edilmesi de gerekir.

Kur’an’daki cennet, cehennem bahisleri ise hem ahiret hem de akıbet olarak insan yaşamında karşı karşıya kalınacak sonuçların dile getirilmesidir. İnsandan istenen de bu sonuçlara göre yaşamasıdır. İlkesi ile bakıldığında da huzurun, selametin, özgüvenin, saadetin, öngörülü bir yaşamın vb. anlatıldığı cennetle ve sıkıntının, depresyonun, acziyetten kurtulamamanın, nesnelerinde yitik özneler olmanın, sonuçta ezik karakter yapısına düşmenin, öngörülemez olan bir geleceğe korku/ kaygı ile bakmanın vb. anlatıldığı cehennemle, öznel edimsel olarak yaşananların sonuçlarının kaçınılmaz olduğu ifade edilir.

Bu durumda, zerre kadar dahi olsa yapılan iyilik ve kötülüğün sonuçları ile karşılaşılacağı, yüzleşileceği, hesaplaşılacağını ifade eden birçok ayet vardır. Özellikle Lokman suresinde karma net bir biçimde anlamlı kılınır ve “önceden gönderdiklerinizi yanımızda bulacaksınız” ayeti ile de adalet ilkesine bağlı olarak öznel edimsel olanın, sibernetik bir mantık çizgisinde bilimsel kılındığına tanık olunur.

Allah’tan gelindiği ve Allah’a dönüldüğü ayet açıklamaları ile de ilk neden ve erek neden olarak ilkesel bağlamda Allah’a dönüldüğü net bir dil ile sibernetik mantık düzeyinde ifade edilir. Dikkat edilecek olunursa eğer din olarak İslam’ın; sibernetik düzeyde gelişen, insani ilişkilerde ilkenin görünüşünün gereği olan sibernetik diyalektik ayrıca ilkenin ve ilkeye bağlı olarak da olup-bitenin hikmetine tanık olmanın gereği olarak da sibernetik spekülatif/ tevhid- mantık biçimleri ile bilimsel çizgisini koruduğu görülür.

Kur’an ifadesi çizgisinde karma sibernetiktir ve sibernetikte erek, nedenselliği belli kılar iken nesnel olgusal olan her şey, ne için olduğunu/ gerçekleştiğini ilkesine bağlı olarak ereğinde -sonuçtan- hareket ile bulur. Bu da başlangıcında itikadı (inancı) deneyim sürecinde ise imanı (ilkeden ve ilke bağlamında yaşananlardan emin olmayı) gerekli kılar.

Zaten İslam, şeriat/ hukuk yönü ile de yaşama öznel edimsel düzlemde, sonuçtan/ sonuçlardan hareket ile gerekli olan ve olması gerekenler ile bilimsel bir nitelik kazandıran dindir. İlkenin hakiki olarak yaşamda görünüşü, şeriat zemininde bir yaşam kazanılmasıyla da toplumsal yaşamda ilişkiler üzerinden gerçekleşme olanağı bulur. Bu da ilkenin teknik düzeyde yapısallığa sebep olması ve pratik düzeyde yaşamı kolaylaştırması ile katkı sağlanmasıdır. Allah Kur’an’da kendi varlığında yaşamın meşru sınırlarını belirli kılar. İslam bu yönü ile insanın meşru sınırları üzerinden kendini gerçekleştirmesinin dinidir

“Dua edenin duasına icabet ederim. Ben kullarıma yakinim” ayetine dikkat edildiğinde, duanın kabulünün Allah’ın ispatı olduğu ve kendisi ile iletişime geçmenin ve kendisini tanımanın bir aracı olduğu görülür. Kul için dua ise rahatlamanın, duanın kabul edilmesi sonucunda ilkesine bağlı olarak özgüvenin artmasına nedendir ve Allah’a muhabbete, imanın artmasına kapı aralar.

“Yakin gelene kadar ibadet et” ayeti ile de görülecek olan ise ibadetin tinde yakinliğe sebep olan, sonuç veren pratikler olduğu görülür. İbadetlerde her sonuç alımı ise ilkeleri tecrübe eder iken yasaları zemininde Allah ile tanışmaya, O’na göre nasıl yaşanması gerektiğin idrakini/ anlayışını edinmeye nedendir. Ayrıca “hak geldi batıl zail oldu” ayeti ile insanlık tarihine bakıldığında, gerçek olanın her daim sonuç itibarı ile galip gelmesi ve insanoğlunun gerçek olan bilgi ile insanlık yürüyüşüne devam etmesi insanın din çizgisinde bulunduğunu gösterir. Bu ayet kesin bir hükümdür ki Allah’ın sözünde gerçek olanı öncelediği ve batıla varlığında müsaade etmediği de ifade edilmiş olunur. Batıl üzerinden hak olanın görünüş bulduğu ve batıl olanın ilinek olduğu da ifade edilmiş olunur. Hak olan ile iş gören Allah, bu durumu ile kendini de tavır ciheti ile tanımlamış olur.

Unutmamak gerekir ki hak olanın ilmi -teorik- yönü vardır ve ilmi olanın yaşamda -olay ve olgularda- karşılığı olmalıdır/ bulunmalıdır. Ayrıca pratik yaşamda uygulanabilir olmalı veya teknik düzeydeyse kullanabilir olmalıdır. Demek istediğim, Kur’an ilmi yönü ile bunlara öznel edimsel paradigması gereği haizdir ve bu açıdan İslam’a bilimsel yönü ile bakmak gerekir. Artık din bilimleri adı altında dinbilimi yapmak değil, bilimsel tutumdan hareket ile dinbilimi yapmak gerekir ki din, gerçekliliği ile görünüş bulsun ve yarınki kuşaklara -sadece kültürel, kalbi, ahlaki vb. düzeylerde değil- ussal düzeyde de miras olarak bırakılabilsin.

Öznel edimsel olarak deneyim-gözlem/ tanık olmak ve keşfetmek ilkesine bağlı değerlendirme paradigması ile Kur’an, yüzyıllardır sonuçlardan hareket ile teorik olmaktan daha çok pratik olarak yaşamda karşılıklarının olması ile gerçekliği deneyimlenmiş Allah’ın kitabıdır/ hak kitaptır. Tasavvufun kadim bilgelik sürecinden de bakıldığında yaşamda karşılıkları üzerinden ayet hükümleri ile Kur’an’ın gerçekliği, yüzyıllardır deneyimlenmekte ve ilkeleri bağlamında sonuçlar alarak yaşamda karşılıkları görülmektedir. Zaten Kur’an’ı Furkan olarak yaşayan insan, kitabın canlısı olarak muhatap alınandır ve Kur’an’ı yaşadıkça kendi öznel gerçekliğine tanık olan ve Kur’an ilkeleri ile yaşadıkça aldığı doğru ve tutarlı sonuçlar sonucunda, imana bağlı olması ile özgüven kazanmış olarak emin adımlarla geleceğe doğru yürür. Çünkü Kur’an’da ilkeye bağlı olarak sonuçlar bellidir… Sonuçlara göre yaşayan için, takva sahibi olarak -iç tepkisel korkular hariç- korkulardan muaf olmuş olması da önemlidir.

Havas ilmi ile uğraşanların, zikir ve sonuçları üzeri edindikleri bir dünyadan bakmaları ve irfan ehlinin de erek olan Allah’tan hareket ile aynı amaca bağlı olarak öğretilerinde Kur’an’ı yaşamsal kılmaları Kur’an’ı teorik olan bir kitap olmaktan öte kılar. İslam kadim bilgelik tarihinde, birbirinden habersiz olarak farklı zaman dilimlerinde gelip-göçen bilgelerin mertebe çeşitliliğinde hak ve hakikate dair benzer ifadelerde bulunmaları da kaçınılmazları olarak görünüş bulur. Aynı mertebenin insanlarının; beslendikleri kaynağın/ Allah’ın çeşitlilikte açılımlarına rağmen aynılığını koruyor olması sebebiyle Allah’ın varlığına dair ve sonuçlardan hareket ile yaşama dair aynı çizgide bilgiler vermeleri de önemlidir. Bu birbirinden beslenmekten daha çok aynı kaynaktan ve aynı mertebenin insanları olmalarından dolayıdır. Zaten her mertebenin insanı, kendi mertebesinin ilmi yeterliliğine göre tutum ve davranış sergilemesi ile de birbirlerine benzer ve aynı çizgide bilgi verir olmaları ile aynı gerçeğin yansıtıcılarıdır. Bu durumda kadim bilgeler -veliler- değişmez olanın, zamansızların iz düşümünde dünyevi yaşamı zamansızlık ile taçlandıranlardır.

Demem o ki Kur’an ışığında İslam, yaşama dair olarak ilkeye/ ereğe bağlı olan amaçta insanın kendini gerçekleştirir iken sonuçlar alması ile iç dünyasında edindiği anlam bütünlüğünde selameti edindiği dindir. “Baki olan Allah’ın veçhine yönel” ayeti ile de görülecek olan o ki: Zatı ile değişmez, sünneti (yasalar) ve ahlakı (ilkeler) ile sürekli kendisinden sonuç alınacağı da insanlık tarihinin kadim bilgelik ve bilimsel veriler ışığında ispat ve pratikte sonuçlar alınabilir olduğudur. Gerçekten/ hak ilkesinden uzak olan bir toplumun, şeriat/ hukuk zemininde hak ilkesine bağlı olarak motivasyon bulur iken bir imparatorluk kurması ve halk kitlelerinde kabule bağlı olarak İslam coğrafyasının genişlemesi de bunun kanıtlarındandır. Bu durum sadece inanmışlık ile açıklanamayacak kadar önemli ve gerçek bir tarihsel olgu olarak gözler önündedir.

Kur’an’ı ve Kur’an’a bağlı olarak İslam’ı anlamak, tarihi süregelişinde yorum bilgisine bağlı olarak çeşitlenir iken hem anlam zenginliği ile gerçekleşmiştir hem de bu anlam zenginliği içinde sorunsal olmuştur. Sadece fıkıh yönü ile anlamaya çalışanlar, sadece yol ve yöntem yönü ile anlatanlar, sadece hakikat ilkesine bağlı olarak özneden hareket ile okuyanlar ve sadece yaşamsal karşılıkları ve sonuçlardan hareket ile anlamlı kılanlar hep olmuştur. Bu durumda her mertebenin farklılıklarına göre farklı olan İslam anlayışları görünüş bulmuştur. Bu durumda sorunsal olan ortak bütünlükten yoksun kalınmasıdır ama bu da kendi içinde zenginleşmek ve çeşitlenmenin gereğidir ki her cihetten hakikate tanık olunabilsin. Böyle olmak ile beraber tarafgir ve dava ehli olmak, kendi doğrusunu anlamlı kılmak veya galip kılmak için yıkıcı olarak tutum ve davranışlarda bulunmaya nedendir. Bu durumda sorunsal olan, İslam’ın -Kur’an referanslı- ilke ve prensiplerinde uzaklaşılmasıdır.

Bu bağlamda kaynak olarak Kur’an’a dönmek olası tek seçenektir. Kur’an’ın; parçalı anlatımları, mertebeye -varlıksal ve varoluşsal düzey belirimlerine- göre değişen hitap-muhatap durum farklılıklarına göre ifadelerde bulunulması ve tevilden uzak daha çok tefsir aklı ile yorumsal bakılmaya çalışılması sebebiyle anlaşılmasındaki zorluk, gerçek olarak önümüzde durur. Bu nedenle Kur’an için şizoit (parçalanmış) anlatıma haiz olduğunu ve bu neden ile rehbersiz okunmaması gerektiğini beyan edenlere de rastlamak mümkündür. İnsaf! Anlamıyorum demiyorlar da şizoit anlatıma haizdir diyorlar.  Elbette ki Kur’an’ı tecrübe etmiş insanların -Kur’an’ı natıkların- rehberliğine de ihtiyaç vardır. Zaten günümüzde sorunsal olan bir durumda Kur’an’ı natık olmaktan uzak insanların Kur’an’ı sığ dünya görüşü ile anlamlı kılmaya çalışmaları ve Kur’an’ı natık olan -irşat/ keşif ehli velilerin- insanların geriye atılması veya varlıklarının kabul edilmemesidir. Ayrıca belirteyim ki sadece ezbere dayalı, sevap kazanmak için veya sadece ölülere okunması da anlamdan yoksun olarak Kur’an’dan uzaklaşılmasına nedendir.

Demek istediğim özneden bahsetmekteysek amaç varlığı olduğundan ve amaca bağlı değer ve ilke belirimleri ile kendisini gerçekleştirdiğinden -karakter ve kimlik belirimlerinde görünüş bulmasından- bahsetmekteyizdir. Her kitap öznesine bağlı olarak ilkesi ile anlamlıdır. Bu nedenlerden dolayı Kur’an öznesi olan Allah’ın değer, ahlak, hüviyet, tevhid ilke belirimleri üzeri kendisini görünüşe taşıdığı ayrıca kendisine, amaca/ ilkeye göre yaşanıp yaşanılmaması ve iman edilip edilmemesi sonucunda beliren karakter ve kimlik belirimleri üzerinden tipolojik (mümin, müslim, münafık, müşrik vb.) ilkelere bağlı olarak okunması gereken kitaptır. Kur’an okur iken dikkat edilecek en önemli husus ise sonuç belirimler üzerinden beyanlarda bulunulduğu ve mertebe düzeylerine göre hitap-muhatap ilişkisi gözetilen bir dile haiz olarak nüzul nedenleri olan kişi ve olaylara aşkın ifade biçimi ile okuyucusunu kendi içine aldığıdır.

Eğer Kur’an’ın bu yönünü bilmez isek nüzulüne bağlı tarihi olay ve kişilerde Kur’an’ı hikâyesinde sonlandırmış oluruz. Kur’an’daki her tipolojik belirim sonuç belirim olarak okuyucunun dikkatine sunulur. Bu yönüyle de Kur’an okunacak ise teorik olmaktan daha çok pratik olarak yaşamda karşılığı olduğu yönü ile okunmalıdır. İlim, talim ve terbiye esası ile Kur’an, yaşamsal özelliğini her devirde zamansız ayet hükümleri -olan beyanları/ ifade edilenleri- üzerinden korur. Ana ait kitap iken muhatabına bağlı olarak zamanda gerçekliğini açık eden kitap olur.  İlkeye bağlı olarak da değerler, ahlak, karakter, kimlik belirimi kitabıdır. Üç zamanlı (geçmiş-gün-gelecek) insan için üç zamanlı bir dile haiz olarak ifade yetkinliğine sahiptir. Tarihi olay ve kişi anlatımıyla da tarih anlatımında değil, olguların tarihselliğini ifade eden evrensel yönleri ile olan bitene ayna tutar.

Bu düzeylerde genel olarak ve surelerin ilkeleri doğrultusunda da ayrıntıları ile Kur’an okunduğunda anlaşılmaz olmaktan uzaktır. Zaten bilinmek isteyen Allah’ı, aklı öncelediğini beyan ettiği Kur’an ışığında okur isek tanınamaz, ispatı yapılamaz ve ulaşılamaz bir Allah olmadığını da idrak edeceğizdir. Bu bağlamda Allah bilinemez diyen veya bilmenin gereğini anlamayan kişilerin, bilmenin önüne set vurmaya çalışmaları ayrıca “sırdır söylenmez” vb. ifadelerde bulunanların Allah’ı yakinen tanımadıkları da Kur’an okundukça anlaşılır olacaktır. Öyle ise iman eden her insan, kendi lisanına bağlı olarak Kur’an’ı anlama çabasında bulunmalıdır ki bilinemez, görülemez, tanık olunamaz, ulaşılamaz vb. ifadeler ile tevhitten uzak olarak –yaşamın kaynağı iken- yaşamın dışına atılan bir Allah anlayışından kurtulabilsin.

İslam’a Kur’an’ı referans alarak yukarıdaki örnekler ve ifade edilenler ile bakıldığında görülecek olan; Allah ve ilkesel oluşunun gerçekliğidir. Gerçek olan ise bilimsel olarak bilinmeye açık olandır. Bu neden ile bireysel olarak deneyim-gözlem-değerlendirme paradigması ile İslam’ın, insanlık dini olarak herkese açık olması, evrenseller ile gerçekliği barındırdığındandır. Zaten Allah, Kur’an İslam’ı ile insanlığı kendi hakikatine göre yaşamaya davet eder iken bilimselliğe haiz ifadeleri ile öznel edimselde gerekli olanlar ve nesnel olgusal olanda zorunlu olanlar ışığında insanlığa meydan da okumaktadır.

Evet! Kur’an diliyle Allah; ilmi ve aklı önceleyen üslubu ve ifadeleri ile öznel edimsel olarak ilkeye bağlı erek belirimine göre değerler edinmeyi, değerler doğrultusunda ahlak edinmeyi ve vicdan gereğiyle de değerlere bağlı olarak karakter ve kimlik edinmeyi, sonuç belirimlerine göre gerekli kıldığını ifade eder. Vicdan, ilkenin gerçekliğinin görünüş bulduğu meleke olarak öznel yaşamın sonuçtan hareket ile bilimsel nitelikte gerçekleşmesinin gereğidir ki İslam’da fazilet/ erdem, vicdan ile edinilecek olan ahlaktadır.

Dikkat edilecek olunursa anlatımda olduğum, Kur’an’ın sonuçlardan hareket ile öznel edimsel düzlemde bilimsel bir dile haiz olduğudur. Özellikle esma ilkeleri ile kendini tanıtan Allah, her esması/ ilke zamansızlığına işaret etmektedir. Kendi zamansızlığına/ zamansız olan ilkelerine göre yaşanmasının gerekliliğini dile getirmektedir. Amaç sonuçta görünüş bulmakta ise öncesinde olanlar amacın görünüş bulmasının gereğidir. Allah ise her an ereğinde olarak amacını gerçekleştirendir/ gerçekleştirmekte olandır.

Dikkat edilecek olunursa anlatır olduğum, bilimsel veriler arttıkça anlaşılması daha kolay olan ayetler ışığında, Kur’an’dan bilimler veya bilimler tasnifi çıkarmak değildir. Örnek gösterir isek demirin gökten indirilmesi, denizlerin yoğunluk oranları nedeni ile karışmamaları, dağların yürütülmesi/ yer kabuğu hareketi, ayların taksimi, kâinatın genişletilmesi, enerjinin/ nurun yapısallığının teşbih edilmesi, anne karnında âdemin yaratım süreci vb. birçok konuyu anlamlı kılan ayet beyanlarının Kur’an’da beyan edildiği bir gerçektir. İlk nüzul tarihine bakıldığında; sadece ticaret ve kısmen de olsa ziraat ile uğraşan, edebiyatta gelişim aşamasında bulunan ayrıca felsefi ve bilimsel hiçbir eğitim süreci olmayan bir topluma Kur’an’da, bilimsel veriler ile elde edilen/ edilecek olan sonuçlar üzerinden konuşulması akıl ve vicdan sahiplerine ibrettir/ mucizedir.

Demek istediğim, Kur’an’ın böyle bir gerçekliliği kendinde barındırır iken bilim dünyasının bulgularına karşı zaten bizde varmış aklı ile yaklaşmak değildir. Kur’an ile bilim yapılabileceği de değildir. Kur’an’da ilime/ bilime yönelmek gerektiği ifade edilir iken Kur’an’ın hüviyet, ahlak, değerler vb. ilkeleri ile öznel edimsel olarak sonuçlardan hareket ile bilimsel nitelikte olan dil ifadesine haiz olduğudur. Kur’an’a bağlı olarak da İslam’ın bilimsel bir niteliği olduğudur. Bu ifadelerim ile de belirtmek isterim ki Allah’ı/ dini sadece ahlaka, bilimi de sadece nesnel olgusal alana indirgeyerek sınırlamak yersizdir. Ayrıca birbirinden ayrıştırarak ele almak da tevhitten uzak, hakikatten yana gaflette bulunmaya nedendir/ neden olabilir. Bunun içindir ki tarihi süregelişinde bilimsel düşüncenin paradigmasının yeniden değerlendirmesi ve eleştirilmesi gerekir. Nesnel olgusal ve öznel edimsel olan bilimsel alanların sonuçtan hareket ile aynı düzlemde bulunduklarını bilmek gerekir.

Doğayı bilmek ve yeniden üretmek için nesnel olgusal düzlemde paradigması olan bilime ve tinsel/ öznel olanı da bilmek ve değerinde olarak yeniden keşfetmek/ bulmak için de öznel edimsel düzlemde paradigması olan Allah’a/ dine ihtiyaç vardır. Değişen koşul, ihtiyaç ve beklenti durumları karşısında da dış dünyada ve iç dünyamızda geride kalmadan, ezik bırakılmadan kendimizi hep yeniden üreterek/ yenileyerek öngörülü bir geleceğe doğru yürüyebilelim. Sadece bilmek değil, bildiğini değere çevirmek ve değer edinimine bağlı olarak kendini gerçekleştirmek insan ve İslam olarak rahat bir nefes alamaya nedendir.

Unutmamak gerekir ki boş bırakılan her alan eşyanın doğası gereği doldurulmaya mahkûm kılınır. Öyle ise dini; sadece inanç alanı olarak görmeden, bilme alanı olarak da görerek inanan ve bildiğinde de iman eden/ imanını koruyan insanlar olarak yarına İslam değerlerimizi miras olarak bırakalım/ bırakabilelim.

****

Bilimsel çizgide tarih olgusal olarak sorunlara eğilmek ve üç zamanlı düşünebilme mantığını barındıran tarih bilinci edinerek geleceğe doğru yürümek:

Hiç kuşku yoktur ki bilimsel üretim ile günü yakalamak, geleceğe kapı aralamak, tinde olanın gerçeğini bilimselliğe bağlı olarak göstererek de değer üretmek ile yarına dini miras bırakmak ayrıca her türlü alanda değer üretir iken tarih yazmak ve miras bıraktıkları ile tarihselliğe katkıda bulunmak sadece İslam olmanın gereği değil, insan olmanın da gereğidir.

Öyle ise tarihi süregelişinde İslam’da en büyük sorunlardan birinin de tarih ve tarihsellik sorunu olduğunu da bilmekte yarar vardır. Sadece itikada, imana veya kültürel olarak kimlik belirimi olması nedeni ile İslam olduğunu söylemek ve üretkenlikten kopmak, öz niteliğinden uzak olarak İslam olduğunu ifade etmekten öte değildir.

Tarih, kişi ve olayların -nesnelliğe bağlı gerçekleşen- tarihidir. Tarihsellik ise olgunun, ilkesine bağlı olarak değişen koşul-ihtiyaç-beklenti vb. durumları karşısında yeniden üretiminin ve üretime bağlı olarak gelişim gösterdiği evrelerinin tarihidir. İslam, çalışmayı-emeği-üretimi önceler iken her türlü alanda üretimden kopulması veya kısmen üretimin yetersiz düzeyde yapılması sonucunda özünden uzaklaşılan olmuştur.

Sonuç itibarı ile de kendine yetmekte zorlanmak kaçınılmaz olmuştur. İslam olanın, her türlü alanda kendine yetmesi gerektiğinin idrakiyle her türlü alanda ürün vermesi, tevhidin ve zillete düşmemenin gereği olarak olması gerekendir. Tarihsel süreçte yaşananlar da göstermektedir ki her türlü alanda edim ve üretimlerde bulunmak İslam olmanın gereği olmak ile beraber sıkışan, acziyete ve zillete düşen insanın kaçınılmazıdır.

•      İtikada bağlı mezhep anlayışında nakilde kalınması ve yeni üretimlerde bulunulmaması ayrıca koşul-ihtiyaç-beklenti durumları karşısında fıkhi olan mezhep yapılanmalarında da ilkeden uzak şekilcilikte ve ezberde kalınması ve ilkeye bağlı içtihattan uzaklaşılması önemlidir. İlkesine bağlı olarak tutarlı olarak düşünmek, mevcut koşul ve ihtiyaçlar karşısında yenilenmek ve ilkesine bağlı olarak yeniden yorumlamak gereklidir.

Sahih kabul edecek olur isek hadisi şeriflerde yenileyici ve zamana ayak uydurucu din büyüklerinin geleceği bildirilir. Bundan anlaşılması gereken ise ilkesine bağlı olarak dinin, zamanın ihtiyaç ve koşullarına göre yeniden yorumlanması ve insanlığın değerlerden yana nefes almasını sağlamaktır. İlkesine bağlı olarak tutarlı olan ve Kur’an referanslı olarak yapılacak olan yeniden yorum ve değer üretmeye ihtiyaç vardır.

•      Tarihi kişi ve olayların siyasallaştırılması, kültürel olarak da taraf olan mezheplerin görünmesi ile düşmanlıkları beslemeye neden olması sonucunda tarihin geçmiş sayfalarında kalınması da ilkesinden uzak bir İslam anlayışı edinmeye neden olmuştur. Kimin haklı kimin haksız olduğu davasına düşülmüş iken İslam referans alındığında hak ilkesinden, İslam’dan uzak davaya düşülmüştür ve İslam’dan uzak fiillerde bulunulmuştur. En acısı ise iman edenlerin birbirlerine buğz etmeleri ve birbirlerini katletmeleridir.

Kanaatim o ki İslam’da mezhep çeşitliliği İslam adına zenginliktir ama buğz etmenin ve katletmenin önüne geçecek olan ilk prensiplerde ortak olunduğunu görerek İslam olunduğunu evvela hatırlamak gerekir. İlk prensipler ise iman, ilim, ahlak, adalet, paylaşmak, hoş görü, tevazu, kötülüğü iyilik ile savmak vb. nicesidir. İlk prensiplerde bir olduğumuzu görür isek amaç ilke olan Allah’a bağlı olarak O’ndan olunduğu idrakiyle de bütünlenilebilir. Değerler düzleminde bir olunmasa da ortak ilkeye bağlı olarak ve şeriat zemininde beraber yaşanabilir.

•      Öncelikli olarak asker ağırlıklı devlet yapılarının oluşturulması ve diğer üretim alanlarının devlet çatısı altında eğitime bağlı olarak toparlanmaması sebebiyle yalnız bırakılması, ganimet, vergilendirme ve toprak genişliği gibi hedefler üzerine siyaset üretilmesi, tarihsel çizgide coğrafya düzeyinde bakıldığında geride kalmışlığın nedenlerindendir. Ayrıca kaynak zenginliği haricinde her türlü alanda üretmekten yoksun ve üretim yapılmayan alanlarda sadece tüketime dayalı ve üretim politikaları olmadan yaşayan toplum yapılarına bakıldığında kayyum olmaktan -kendine yeterlilikten- yoksun olmak da geride kalmışlığın en büyük nedenlerindendir.

Her şeyden önce ilime ve bilime öncelik vererek öğrenim hakkının devlet çatısı altında evrensel ve zorunlu kılınması gereklidir. Siyasi olarak da her türlü alanda tüketici bir toplum olmaktan daha çok üretken bir toplum olmak için çözümler/ politikalar üretmek ve hayata geçirmek olması gerekendir. Üretmenin önünü tıkayan her türlü ifrat ve tefritten uzak olarak üretilenlerin değer niteliğine göre insan yaşamına katılımı önemlidir. İnsan, ürettikçe kendini bulacak, ürettikleri ile tarih sahnesine de geri dönecek olandır. Böyle olduğunda İslam çizgisinde tarihselliğe katkıda bulunulur. Gelecek kuşaklara da daha iyi bir dünya bırakılabilir.

Allah İslam ile tevhidin gereği olarak her alana iman edenler adına müdahildir. Allah siyasete de müdahildir ama siyasetin hak ilkesine bağlı olarak hem gerçeklik çizgisinde hem de hukuk çizgisinde yapılmasına müdahildir. Siyasetin bu çizgilerde nasıl yapıldığına, uygulama olarak hangi yöntemlere başvurulduğuna/ başvurulması gerektiğine veya ürünler verildiğine değil. Hukuk -vicdan- ve gerçeklik -us- siyasetin sınırlarını belirler iken siyasette verilen her üründe ve uygulamada doğruyu tevhidin gereği olarak vicdanda Allah ile bulmak ve uygulamak siyasetin olması gerekenidir.

Us ve vicdan siyasetçinin tevhid gereği ile ne yapması gerektiğinin öznel referansları olmalıdır. Hakk için halka hizmet eder iken Hakk insanlık âleminde insan ilişkileri üzerinden ve insanlık alanlarında hakkı gereği ile ilkesi üzeri görünüş bulsun.

•      Hak olandan uzaklaşmak İslam olmaktan uzaklaşmaya başlamaktır. Bu neden ile siyaset ve diğer insani ilişki ve alanlarda hak ilkesini gözetmek insanın olması gerekeni olarak tini adına bulduğu, bulması gereken ve sonuç ilkeden hareket ile de yaşaması gerekendir. Zaten “hak geldi batıl zail -yok- oldu. Batıl zail olmaya mahkûmdur” denilir iken insanın her türlü ilişki, düşünce ve yaşam alanlarına hangi ile müdahil olunduğu görülecektir. Buna sadece Kur’an ayeti ile tanık olmakta değil, bu ayetin zamansız olarak tarihi süregelen insanlık yaşamında karşılığı olduğunu görerek de bilmekteyiz.

Allah siyasette olduğu gibi diğer bütün insanlık alanlarına ilkeselliği gereği müdahildir. Buna Kur’an’da ifade ettikleri ile tanık olabiliriz ama ilkesi gereği ile müdahil olduğu her ilişki ve alanda sonuçtan hareket ile insanın hem dünyevi, hem manevi hem de uhrevi yaşamında hangi ilkeye bağlı olarak yaşaması, ürün vermesi ve yaşam ideali edinmesi gerektiğine tanık oluruz.

Hak ilkesi sonuç ilkedir ki hak (gerçek) olan, sonuçta görünüş bulandır. Her şey bu ilkenin görünüşü gereği ile hikmetini -nedenini- sonuçta bulur. “Hak geldi batıl zail oldu. Batıl zail olmaya mahkûmdur” ayeti ile de bakıldığında bu anlaşılır. Allah neden ilkeden hareket ile insan yaşamında görülen ilişki ve alanlara müdahil olmaktan daha çok sonuç ilkeden hareket ile insan yaşamına müdahildir. Nedenlerden daha çok sonuç, insan yaşamının meşru ilişki ve alanlarını belirli kılar.

Zaten Kur’an’a dikkat edildiğinde hak ilkesine bağlı olarak sonuçtan hareket ile insan ilişkileri ve alanlarının meşru sınırları belirgin kılınır iken insanın hak ve sonuç ilkeden hareket ile kendini gerçekleştirmesi istenir. “Allah zulüm edici değildir. Sizler elleriniz ile ettiğini bulursunuz” ayetine de bakıldığında hak ilkesi üzeri sonuçtan/ sonuçlardan hareket ile yaşanması tavsiye edildiği görülecektir.

İslam adına tarihi süregelişinde sorunsal olan ise hak ve sonuç ilkeden uzak olarak kimlikte İslam olma nedeni ile ötekileştirdiklerimizin ilerleyişine sebep olur iken seyirci kalınması ve güç/ iktidar odaklarının hak ve sonuç ilkeye göre politikalar üretmemesidir. Sadece uhrevi yaşama odaklı yaşar iken dünyada Allah’ı hakkı gereği yaşamaktan uzaklaşılmasıdır.

Elbette ki Allah, -mülkünde- neden olarak vahidiyeti gereği ve erek belirimi ile de tevhidi gereği Rabb-ül Âlemin olarak bütün yaşam ilişkileri ve alanlarına müdahildir. Nedende hak ilkesini -ussal olanı- gözetir iken sonuçta hak ilkesine -vicdani olana- bağlı olarak da görünüşe gelmeyi kendine ahlak edinmiştir. Mutlak belirimi ile böylesi olarak gerçekleşen bir akışta akışa direnmek ahmaklık, öngörüsüzlük ve basiretsizlikten başka bir şey değildir. Ahmaklık, basiretsizlik, öngörüsüzlükten kurtulma zamanı gelmiştir ve vakit geç olmadan ilkesel olarak usa, vicdana dönülmesi gerekir. Us ve vicdanın ilkelerine bağlı olarak tesis edileceği kurumlar zemininde yaşamın inşası İslam olmanın gereği olmuştur. Bu çizgide ürün/ ürünler verilmedikçe de hiçbir düşünce ve yaşam alanında konuşma hakkı bulunamayacağını da özellikle belirtmek gerekir.

Zaten günümüzde hak ilkesine bağlı olarak İslam olma idraki ve kendiliğin gerçekleştirilmesi değerlendirildiğinde, hak ve sonuç ilkeden uzak olarak nasıl yaşandığı görülmektedir. Bu durumda İslam’ı sadece kültürel düzeyde kimlik, insani düzeyde ahlak alanı vb. görür iken diğer alanlarda yetersiz, eksik ve yanlış biçimde yorumlanması ve taassupta kalanlar sebebiyle de yenilenmeye açık olunmamasına tanık olmaktayız. Sonuç: Konuşma hakkı dahi bulamayan coğrafyanın insanlarının, özüne bağlı olarak yeniden üretir iken yenilenmesi ile insanlık âlemine katkılarda bulunacağı medeniyet/ medeniyetler kurma politika ve üretimlerde bulunmak zorunda olduğudur. Kendimiz için, yarınlarımız için, insanlık için, ahiret için ve her şeyden öce Allah için kayyum olmak zorundayız.

•      Öğretim ve eğitim alanında sadece devlet ihtiyacını giderecek insanların yetiştirilmesi ve din adamı değil de mezhep adamı yetiştirilmesi İslam’dan uzaklaşmaya neden olmuştur. İslam mezheplere ve tarihi kişilerin evrenselinden uzak yorumlarına indirilmeyecek kadar evrenseldir. Hakk’ın dinidir ve hak dindir.

Bu neden ile İslam’da öğrenim, evrensel yönleri ile ele alınmalı ve eğitim ise İslam değerleri ile ahlak çizgisinde talime/ pratiğe dayalı verilmelidir. Bunun içindir ki eğitim işinde ailenin büyük önem taşıdığını unutmamak gerekir. Aileye önem göstermek gerekir.

Tarihi süregelişinde erenlerin talime -deneyime- dayalı olarak insan yetiştirmesi hiç kuşku yoktur ki hem öğrenim hem de eğitim usulünü barındırmaktaydı. Yetiştirici erenler olduğu sürece usulün aynı çizgide gideceği de tasavvufta Allah ilkesinde yaşamın biçimlenmesi sebebiyle kesindir. Er diye kendini göstermeye çalışan piyasa adamlarına bakıldığında ise eğitilmek ve öğretilmekten yana aslında kendilerinin ihtiyaçlı olduğu, ahlaksızlıkları, şekilcilikte ve nakilde kalmalarından dolayı net bir biçimde görülmektedir.

Tasavvuf hususi olarak dinin referans çıtalarına göre evrensellerde buluşma adresidir. Genel anlamda eğitim değil de öğrenimde ise mezhep adamı yetiştirmek yerine din adamı yetiştirmek gereklidir. Bu bağlamda ahlakı telkin etmek ile beraber ilimden, bilimden yana beyanı da önceleyen din adamlarına ihtiyaç vardır.

Tevhid, prensipleri (Allah, Allah’tan, Allah’ta, Allah’la, Allah’ın, Allah için, Allah’a) gereği iman ehlini bütüncül düşünmeye zorlar. Bu nedenledir ki iman/ tevhid ehli her şeyin Allah’tan olduğunun bilincinde olarak düşünmek zorunda kalır ve her şeye/ gerçekleşenlere Allah’tan olduğunun idraki ile duyarsız kalma hakkının olmadığı düşüncesi ile yaklaşır. Bu neden ile din adamı demek; her türlü üretim alanında duyarlılığı ve bilgisi olan âlim insan olmak demektir. Artık âlim olan din adamları yetiştirme devridir. Bu gerçekleşir ise eğer Anadolu erenlerinin dediği “Aynı vardan var olmuşuz. Sen altınsın ben tunç muyum”, “yaratılanı hoş gördük yaratandan ötürü” ve “yetmiş iki millete tek nazar ile baktık” vb. nicesi gibi irfan anlayışının genişliği ile insan ve mahlûkata bakmayı öğretecek insanlarımız olur. Bununla da kalmaz; bilimde, felsefede, sanatta, matematikte vb. nice alanda iman ehli olup da ürün veren âlimler yetiştirmenin kapısını da aralamış oluruz.

Bu durumda dikkat edilmesi gereken ise teorik olan kelam alanında felsefi nitelikte eleştirel olmak ve bilimsel tutarlılığın korunmasıdır. Böyle olduğunda; yanlışa düştüğümüzde düşüncemize ayna olacak düşünürler -yeniden üretenler- ile kalkabilir ve ilkeye bağlı yaşam yürüyüşünü daha sağlıklı ve anlamlı bir biçimde sonlandırabiliriz. Küllerimizden dirilip insanlığa hak olan ile bir nefes üfleyebiliriz. Hak olan ile Hakk’ın nefesini sunabiliriz.

Yukarıda bahsi geçen ve başka birçok nedenden dolayı tarihte kalmış ama tarihsellikten uzaklaşılmış İslam olma durumunda bulunulmaktadır. İslam olarak tarihte kalmışlık, İslam olarak tarihsellikten uzaklaşmaya tercih edilmemelidir; tarihselliğe geri dönüşün ise her türlü alanda ürettiklerimiz ile miras bırakmaktan geçtiğini de görmek gerekir. Böylece İslam olanlar, tarih olgusal olarak durağanlık devresinden kurtulmanın yolunu da bulmuş olsun.

İslam eylem dinidir ve eylemler üzerinden üretilenler ile tarihselliğini korur. İnsanların İslam adı altında edim ve üretimden uzaklaşmaları ve geri kalmaları, İslam’ın eylem dini olması niteliğine haiz olduğunu değiştirmez. İslam ile insandan istenen helal -meşruiyet- alanında insanın kendini edim ve üretimleri üzeri gerçekleştirmesidir. Kendini gerçekleştiren insandan beklenen ise hak ve hakikate göre kendini gerçekleştirmesidir.

Tarih, kişi ve olayların tarihidir. Tarihsellik ise olgunun tarihselliğidir. Tarih bilinci her ne kadar tarih bilgisi edinmenin sonucunda edinilmesi gereken olsa da tarih bilgisi tarih bilinci/ idraki edinileceği anlamını taşımaz. Bilgi, anlam-duygu-değer belirimlerinde öznel kılındığında -içselleştirildiğinde- idraki/ bilinci nesnesinden bağımsız olarak kıyas ve yargı sonucunda edinilendir. Bu bağlamda idealar değer yargıları olarak bilinenin değer içeriği kazanmasının da belirimleridir. Öznel değer yargılarında belirleyici olan idealar ile bilgi, yaşamda karşılığına göre ne için olduğuna dair anlam kazanır ve amaca bağlı her değer yargısı ile yorumlanmaya açıktır. Her yorum ise değer yargısı belirimi olarak bilginin insan yaşamında anlam kazanmasını ve insan yaşamının da kazanılan anlama göre değer kazanmasına sebep olur.

Tarih bilgisi, ilkesine bağlı olarak tarihte olup-bitmekte olan olguyu deneyimleyen insanı, deney alanında olarak görebilmek için gereklidir. Sadece tarih bilgisi, insan için bir şey ifade etmez.

Tarih bilgisi doğrultusunda:

•      Günde olan biteni tarihsel karşılıkları ile okumak…

•      Olgunun, olan bitende gerçekleşmesini sürecinde takip etmek…

•      Özgün olarak üretilen her yeniliğe, ilkesine bağlı olarak olgusunun yeniden gerçekleşmesi ile tanık olmak…

•      Geleceğe, olması gereken veya olmaması gerekenlerin dersini -ibretini- almak ile projeksiyon tutarak olması gerekenin idrakini edinmek… Bu doğrultuda da eylem, üretim ve politikalar geliştirmek…

•      Geleceğe, kültür ve medeniyete katkılar ile değer belirimi olan miras bırakabilmek ve miras bırakabilme idrakinde olmak… Bu doğrultuda da her türlü alanda insanlık adına ürün vermek…

•      Kendiliğini, neye ve kime göre değil de olgunun gerçekliliğine ve olgunun koşul-ihtiyaç-beklenti belirimlerine göre insan yaşamında nasıl karşılık bulduğuna ve sonuçlar verdiğine göre gerçekleştirmek… Üç zamanlı olarak tarihsel deneyimler ile günü okur iken yarını öngörerek yaşamak… Tarih bilinci edinmenin gerekliliğinin göstergeleridir.

Tarih bilgisi edinmek doğrultusal düşünmeye sebeptir ama tarih bilinci edinenler üç zamanlı olarak sibernetik düşünmek zorundadırlar. Doğrultusal düşünmekten üç zamanlı olarak düşünebilme yetkinliğini edinemediğimiz -sorun olarak- gün gibi aşikârdır. “Mümin aynı hataya ikinci defa düşmez” denilirken, tarih bilinci edinmeye kapı aralanmış iken kişi, kültürel kimlik ve olayların tarihinde kalmış olmamız acı bir gerçektir. Geçmişi bilmek değil de tarih bilinci edinmek olmazsa olmazımız olarak önümüzde duran sorunlardandır.

Tarih, miras bırakılanlar ile biçimlenir iken diyalektikte beliren değişim ilkesiyle görünüş bulur. Değişim, diyalektik sebebiyle insan yaşamının kaçınılmazı olarak gerekli olanlara göre zorunlu olarak bulduğudur. Tarihsel değişimde öncelenen ise harekettir ve harekete bağlı olarak gelişimdir. Tarih, değişim çizgisinde miras bırakılanlar ile gelişimde olmaktır. Değişim, gelişim ve miras döngüsünde tarih, sibernetik düzeyde yaşamsaldır. “İki günü eşit olan bizden değildir” denilmekte iken gelişimden beri kalmak ne kadar İslam olduğumuzu sorgulamamız veya nerede hata yapmakta olduğumuzu görmemiz için önemlidir. Bu durumda edim ve üretime geri dönmek, İslam olarak tarihsellik çizgisini yakalayabilmek adına önemlidir. Hiç kuşku yoktur ki tarih, üretenlerin ve kazananların tarihidir.

Tarih insanın kendini gerçekleştirmesinin tarihidir. İnsandan istenen din, kendisini mevcut koşular-ihtiyaçlar-beklentiler karşısında hak olana ve hakikate göre gerçekleştirmesidir. Tarih değişimi işaret ederken gelişimin/ ilerlemenin öncelenmesi gerektiğini gösterirken ve eylem dini olarak İslam’da çalışmak üzerine o kadar ayet ve hadisi şerif var iken yanlış yorumlamalar nedeni ile dinden uzaklaşılmasına ayrıca tarihsel çizgide inananların kendilerini yekvücut olarak gerçekleştirmekten mahrum kalmalarına dikkat çekmek yerinde olur.

İslam adına Allah ilkesi ile insanın kendini gerçekleştirmesi tarihine bakıldığında, insanın Allah’ı yaşamasını kaderi olarak bulduğu hakikatine tanık olunur. Her devirde sıfat ve esma tezahürleri ile ilişkilerde daha girift ve mertebe belirimleri ile de daha katmanlı bir biçimde kendini görünüşe taşıyan Allah’a tanık olmaktayız. Görünen o ki daha girift ilişki ve katmanlı mertebe açılımları ile Allah’ı zevk etmeye devam edeceğiz.

Ey İnsan! Kendini gerçekleştirecek isen tarihten ders alarak günü oku ve yarına emin adımlar ile yürü! Tarih bilincinin, -bir yönü ile de- değer belirimleriyle edinildiğini bilerek, senin gibi kendi değerlerinden bakarak sadece kendi açısından tarih okumaları yapanların olduğunu da bil! Ki tarihi kendi açından kişi, kimlik ve olayların tarihi olarak değil de olgunun tarihi olduğunu bilerek okuman gerektiğinin idrakini/ bilincini edinebilesin. Allah’ı yaşamak kaderin iken bu kaderden kaçışının olmadığını tarihsel süre gelişinde idrak etmen, tarihin -geçmişin-, kendin ve Allah ile barışman adına önemlidir.

Bütün insanlık ile aynı özden ve aynı nedende buluşuyor iken insanlıkla barışmaya ve beraber yaşamaya manevi olarak yol bulabilesin. İnsana insan olma duygusu ile insanca bakabilesin ve el uzatabilesin ama nefsi emmaren ile hep kendin için iken tarihi dahi kendin için yazmak egosu ile hareket edersin. Sonun, tarih yazsan dahi insanlıktan yana nasipsiz olduğundan dolayı hüsrandır. Hüsrandan kurtuluş ise nefsi emmareye aşkın olarak fedakârlıklar -özveriler- ile edinilecek olan İslam ahlakını edinmekten geçer.

****

Tarihsellik ve olgunun değişmez ilkelerine bağlı olarak insanca yaşamaya yol bulabilmek:

Dinler tarihi çizgisinden bakılır ise en bilindik olarak göze çarpan, hak referansından daha çok kültürel olarak değer belirimine göre her din belirimin ayrıştığıdır. Asıl kaynağından bakıldığında her dinde olan/ olması gereken: Allah’a iman, salih amel ve ahirete/ akıbete göre yaşamaktır.

Kur’an kaynaklı olarak nebiler sürecinde İslam’a bakıldığında nebilerin dini değil, Allah’ın -insanlar için hak kıldığı- dinine tanık olunur. Nebiler, söylemi itibarı ile Allah’a iman, salih amel ve akıbete/ ahirete göre yaşamayı önceler iken İslam olma çizgisini de belirli kılarlar. Sadece bulundukları zamanın galip düşüncesi -zihniyeti- karşısında farklı sıfat açılımları ile insanlığa Allah’ın hakikati ve hak olana göre kendilerini gerçekleştirmeleri gerektiğinin aklını ve yolunu gösterirler.

Tarihsellik çizgisinde semavi din olgusunda söylem itibarı ile değişmez olana tanığızdır. Nebilerin genelinin uyarıcı ve müjdeci ayetlerinde bu görülür. Hazreti İbrahim için “o ne Yahudi ne Hristiyan’dı Müslimlerdendi” ve “… İçinde Allah’a ve ahirete iman eden, salih amel işleyenler vardır…” ayetlerini gösterebiliriz. Her devrin mevcut koşul ve zihniyetleri karşısında gerçekleşenin/ gerçekleştirilenin, değer olarak kültür üretmesi sonucunda kültürel ve itikat belirimlerinin farklılıkları doğrultusunda taassuba bağlı yozlaşma ve kültüre, kimliğe bağlı ayrışımların kaçınılmaz olduğu görülür.

Kültürel zamanda değer benzerliği içinde asıl olan söylemin gözden kaçırılması, dinde taraf olan kesimlerin belirimine neden olmuştur. Asıl olan söyleme bağlı olarak hareket etmek esas iken zaman içinde zanna bağlı gelişen itikat ve hurafelere bağlı gelişen yaşam biçimleri doğrultusunda düşmanlıkların arttığı görülmüştür.  Din olgusundaki bu tarihsellik, Muhammedî devir ile beraber İslam kimliği adı altında mezhep çizgisinde de görünür olmuştur. Sünniler Yahudilik çizgisini korur iken Şiiler ve Aleviler Hristiyanlık çizgisinde bulunur olmuşlardır. Kitap ehli -sözü gerçekleştiren/ söze bağlı yaşayan- olarak asıl itibarı ile olması gereken ise ortak söylemine bağlı olarak İslam olmaktan öte değildir.

Demek istediğim o ki din olgusuna değişmez niteliği ile bakıldığında ilkesinde ortak olunan bir çizgide bulunulur. Zaten din, ortak ilkesel yönleri ile buluşulması gerekendir ama kültürel değer ve kimlik belirimlerinde itikat ve yaşam biçimi oluşturanlar için din, düşmanlığın gözetildiği ve halk kitlelerinin birlikteliği adına motivasyon için kullanıldığı vb. bir araç olma özelliği kazanmıştır.

Bu neden ile tarihsellik çizgisinde -özellikle Kur’an ifadesinde- dinin basit alan belirimi ile özetlenmiş olması önemlidir. Bu bağlamda diğer din veya mezhep mensupları ile ilişkilerde ayrıştırıcı olan itikat ve yaşam biçimlerinden daha çok, ortak olunan dinsel çizgiye dikkat eder iken aşağılayıcı ifadelerde bulunulmamasına dikkat etmek gerekir. Kur’an’da müşriklerin putlarına küfür etmek dahi yasak edilmiştir.

Demek istediğim; İslam olmaktan taviz vermeden, insana/ insanlığa buğzu artırmadan bakabilelim, bozguncu olmadan aynı olmamak ile beraber birlikte yaşayabilelim ve insani ilişkilerimizi geliştirebilelim. Kur’an’da da buna ruhsat vardır. Aynı itikada ve yaşam biçimine sahip olmayabiliriz ama aynı imana (Allah’a, ahirete ve salih amelde bulunmak) sahip olduğumuzdan dolayı hoş görülü olabiliriz veya hukuk zemininde beraberce yaşamayı öğrenebiliriz.  Bu da olumsuz nitelemeler ile ötekileştirmeden, ötekini de aynı özden bilerek, ortak noktalarda aynamız olduğunu görerek, farklı yönlerden ise birbirimizin sınırlarını gözeterek mümkündür.

Kastetmek istediğim; dinler arası diyalog kurulması veya yeni bir dinde bütün dinlerin birleştirilmesi adına bir yol bulunması değildir. Kastettiğim; farklılıklara rağmen beraberce yaşanacak bir dünyanın kurulması olanağının ortak noktalarda bulunabileceğidir. Din olgusunun tarihsellik çizgisinde değişmez olan prensiplerini gördüğümüzde, bunun olabilme ihtimalinin olduğuna tanık olabiliriz. Medine vesikası, Antakya ve Mardin’de beraber yaşanabilmesi ve Osmanlı tebaası olarak dinlerin koruma altında olması da örnek olarak gösterilebilir. Her şeyden önce Allah’ın merhametine sığınarak güzel ahlakta buluşulması ve hukukta/ şeriatta ortak yaşam zemini edinilmesi her devirde fırsat olarak insanlığın önünde durur. Zaten güzel ahlak ve hukuk, Allah dinin olmazsa olmazıdırlar.

****

Hak olana göre doğru tespit ve doğru sonuca ulaşmak:

İslam, tarih olgusal evreleri ile incelendiğinde; Fıtrat, Hanif, Hak ve İslam evrelerinde görülür. Bu, evrensel evrelerini barındırması itibarı ile de gelecek her kuşağın ortak dinidir.

Böyle olmak ile beraber İslam’ın evrelerini geniş perspektiften ele alır isek:

•      Âdem’den Hatem’e kadar olan devresinde din fıtrat, hanif, hak ve İslam olma sürecinde görülür ve söz ile davet aşamasında itikat etmek -söze teslim olmak ile müslim olmanın ilk aşamasında bulunur. Allah’a inanılması veya iman edilmesi ile beraber ilim-talim-terbiye sürecinde doğaya ait insan değil, Allah’a -hak olana- ait insan yetiştirilmek istenendir. Bu evre genel anlamda insan yetiştirme evresidir.

Bu aşamada öncelikli olan iman edinimi ve Allah’ın ve ilkesel tutum ve davranışlarının öğrenilmesi ile Allah’a göre yaşamayı öğrenmektir. Bu doğrultuda da mevcut koşul-ihtiyaç belirimleri karşısında talim eder iken ilkenin gerçekleşmesine göre terbiye bulmaktır. Bu aşamada insan; Âlim ile talim eden, Rabb ile terbiye olan olarak kendini bulur.

•      Nebilikten/ Hatem’den Allah’a kadar olan süreçte ise İslam; şeriat ve tarik aşamalarında görünüş bulur. Adaletten uzak şeriatın ve muhabbetten yoksun tarikin (İnsana biat ve hizmet ilkesi ile gerçekleşen ve nafile ibadetlerin-pratiklerin- gerçekleştiği yol ve yöntem bütünü) olması mümkün değildir.

Bu aşamada öncelikli olarak görülen ise iman ile beraber talim ve terbiye bulmaya çalışan insanın imtihan edilmesidir. İmtihan, karşı karşıya kalınan mevcut koşul, ihtiyaç ve beklentiler karşısında nefsi emmareye göre mi Allah’a göre mi insanın kendini gerçekleştirmek zorunda kalmasıdır. Bu evrede insanın kendisini doğa karşısında ve tinsel alanda gerçekleştirmesi sürecinde ilkeye bağlılığının sınanması dâhilinde potansiyel ilkeleri doğrultusunda kendisini amaca bağlı olarak gerçekleştirmesi istenendir.

İman ettikten sonra insanın; hem nefsi emmaresinin/ biyolojik sebep-gerekçeleri ile karşıtlık bulması ile kendi iç dünyasında çatışkıda bulunması hem de insanlar ile arasında amaç belirimleri doğrultusunda görünüş bulan farklı değer belirimleri sebebiyle görünen karşıtlık belirimi doğrultusunda dış dünyasında çatışkıda bulunması kaçınılmazıdır. Bu aşama diyalektik çatışkı ve diyalektik çatışkıyı aşmak için kendini amaca bağlı olarak tevhidin gereğinde kendini gerçekleştirme evresidir.

Bu aşamada talim ve terbiye ikinci evrede görünüş bulur. İlk evresinin bireysel öğrenim ve eğitiminden farklı olarak bu evrede dış nedenler baskın ve zorlayıcı olmaya başlar. İlk evrede iman, anlam ve duygulanıma bağlı olarak ilkenin içselleştirilmesi ve mümin olma çabası söz konusu olan iken ikinci evrede ilkenin gerçekleştirilmesi ve müslim olmak söz konusu olandır. İkinci evrede gerçekleşen müslim olmak birinci evredeki müslim olma aşamasından ileridir.

•      İslam üçüncü evresinde ise mümin ve müslim olarak kendini gerçekleştiren için vaat edilen ne ise bilmek, ona tanık olmak, ermek ve ahlakına bağlı olarak da yaşamında görünüşe taşımak, veli olmak söz konusu olandır. Bu evrede insan hakikat ve marifet aşamalarında bulunur ve halka irşat ile döner ise üzerinde Rabbi olan Allah ile insanlığa uzan eldir -Rabbinin elidir-. Kur’an’da bahsi geçen öndekilerden kast edilen de bu evrenin insanlarıdır. Onlar kendilerini Allah’a bağlı olarak hak sıfatları ne ise ona göre her türlü koşul ve ihtiyaç karşısında ne durumda olursa olsun gerçekleştirenlerdir. Sonuçta Rabbi olan Allah ile insanın; özgünlüğünü, özgürlüğünü ve selametini bulması ve hikmet edinmesi ile barışta/ selamda bulunmasıdır.

Yukarıdaki evrelerden bakıldığında; imana bağlı olarak sezgiden irfana doğru bir yürüyüşün gerçekleştiği görülmesi gerekendir. İlmi yönü ile de İslam, itikat mezheplerinde yorum ve fıkıh mezheplerinde içtihat sürecinde görülür. Ayrıca kelam ilmi ile teorik ve bilimsel düşünme paradigması ile de doğayı ve nesnelerini bilmeye yönelik araştırmalar ve sonuç bulgular olan bilgileri ilkesine bağlı olarak anlamlı kılma yönünde gelişir. Artık görülen odur ki İslam’ın bilimsel niteliğinin ve haiz olduğu evrensel değerleri görünüşe taşımanın vakti ve aşamasına gelinmiştir. Ayrıca İslam’ın evrensel olan değer belirimlerini korumak, yaşama taşımak ve miras bırakmak zorunda olduğumuzu da görmek gerekir.

****

Mitlerde saklı duran gerçek; kendini gerçekleştirmek, yeniden üretmek ve geçmişin izini böylesi takip ederken gölgelerden kurtulmak, vasıtaları hakkı gereği yaşar iken imanda tazelenmek:

Âdem’den Hatem’e Kur’an, nebilerin ve karşıt belirimi olan şeytanlık ahlakının/ zihniyetinin -sapkınlığın (hakiki/ hak olan amaçtan uzaklaşmak)- seyri seferini gerçekleştirmenin içeriğine haizdir. Ahlak/ karakter belirimleri doğrultusunda kendiliği gerçekleştirmenin ön örnekleri olan nebiler ve karşıtları, sonuç belirimler olarak da hayatta karşılıkları olan ilkesel yaşam belirimleridir. Her bir nebi, yaşamın mevcut durumlar karşısında nasıl yaşanması gerektiğinin -iradeye bağlı amaçta biçimlenen- ilkesel formasyonlarıdır. Bu durumda nebiler seyri seferi, öznel formasyonlarda ilkenin nasıl görünüşe geldiğinin diyalektik belirimini de içerir ve öznel her nebi formasyonu öznellikte ilkeselliğin gerekliliğini açık eder. Diyalektik belirime bağlı olarak da her türlü mevcut durum karşısında hayatta, ilkeye bağlı olarak amaç belirimine göre tutarlılığın, doğru olmanın ve iyi olmanın gereğinde kendiliğin gerçekleştirilmesi gerektiğinin uslamlamalarının göstergeleridirler.

Her yeni mevcut durum karşısında yeniden üretmek ve yenilenmek, acziyete düşmenin sonucu olarak kendiliğini insan varlık beliriminde yeniden keşfetmenin ve üretmenin gereğidir. Seyri seferde nebi seyri, kendini yeniden üretmenin ve keşfetmenin Allah ilkesine bağlı olarak nasıl gerçekleşmesi gerektiğinin şuuruna ermenin seyridir. Her manevi seyir sonuçta Allah’a yakin gelmenin açılımlarına haizdir.

Her nebi yaşamını ilkesine bağlı olarak ümmetine miras bırakır. Bu neden ile olsa gerek ki Hatem’i enbiya ile bize; imanın savaşı (Bedir), imtihanın savaşı (Uhud) ve varoluş savaşı (Hendek) miras kalmıştır. İlk gelenler öncelikli olarak imanın, sonrasında gelenler öncelikli olarak imtihanın ve şimdi gelenler ise İslam olarak varoluşun mücadelesinde bulunanlardır. “İslam ahirde elle tutulur ateş olacaktır” hadisi şerifi ile de anlaşılması gereken ise iman, imtihan ve takvanın mücadelesinde insan, dinini belli topluluklarda bulmaktan daha çok bireyselliğinde bulacak ve yaşamaya çalışacaktır. Zaten imana bağlı olarak İslam olduğunu beyan eden her ferd, us, vicdan ve kalp mertebelerinde dinini kendi özeli olarak değerinde yaşamakta değil midir?

Bu bağlamda insanın kişi veya gruplardan daha çok kendini gerçekleştirir iken kendini keşfedeceğini/ bulacağını belirtmekte yarar vardır. İslam’da en büyük sorunlardan bir tanesi de kendini gerçekleştirmesi gereken insana, Allah bilgisi ve Rabbi olan Allah’a doğru Allah ile kendisini özgün ve özgürce nasıl gerçekleştirmesi gerektiğinin dersleri verilmesi gerekir iken putlaştırılan kişi, grup ve yönteme bağlı eylem birliklerinde ortak kimlik ve isimlerin gölgesi altında kalınmasıdır. Kişi, grup (cemaat) ve yöntem olarak tarikler, Allah’a ermenin vasıtası olmalı iken ortak kimlik ve isimlerinin gölgesi altında kalmak ve insan değil de -ihtiyaçları gidermeye yarayan- elemanlar yetiştirmek, İslam olmak ve hakkı gereği yaşamak isteyen iman edenler için en büyük tehlikelerdendir.

İslam özü itibarı ile insanı, nefsi emmaresinin boyunduruğundan ve gölgeler altında kalmaktan kurtarmayı hedefler. Çalışan, gayret eden ve üreten her insan gibi insanın kendini özgün ve özgürce üretmesinin yolunu gösterir. Bu da iman-ilim-talim-terbiye sürecinde iken kişi, grup ve tariklerde kalınası olarak değil, insanın ilk ve son nedeninin Allah olduğunun idraki ile edinilmesi gerekendir. Rabbi olan Allah ile kendini bulan ve mevcut koşul ve ihtiyaçlar karşısında kendisini hep yeniden üreten insan için kişi, grup ve tarikler, gölgelerinde durulan değil, insani ilişkilerde Allah’a ermenin vasıtalarıdır/ vasıtaları olmalıdır. Allah’a ermek için vasıtalar edinin denilir iken vasıtaları amaç edinmek insanın Rabbi olan Allah’a kendisinde kavuşmasına engeldir.

İnsan kendinde Allah’a erecek ise fakr ahlakı ile nefsi emmaresinin nesnelerine bağlı olarak haz, arzu ve menfaat iradelerine bağlı olarak egosunu beslemekten yana da terbiye edilmesi gerekendir. Terbiye edilmeyen insan, Rabbi olarak Allah’ı bulma duyarlılığından yoksundur/ yoksun kalır ve terbiye için ise mürebbi şarttır. İnsan, yaşam ilişkilerinde karşı karşıya kaldığı durumlar ile hak-had belirimleri doğrultusunda ötekisi veya çifti olarak bulacağı insan/ insanlar ile terbiye edilir. İnsan, kendisine iyi ve doğruyu -hak olanı- gösterecek mürebbi olan insanı bulduğunda; insanın ne olduğu, ne olmadığı, kim olduğu ve kim olmadığın gösterecek aynasında kendini bulur/ bulmaya başlar. Bu da insanın, toplum içinde hukuk ve eğitim ile terbiye olmasından farklı olarak mürebbisi olan insan aynası üzerinden kendine çeki düzen vermesi ve ilkeleri talim eder iken ilkelere bağlı yaşaması gerektiği idraki ile terbiye edilme aşamasıdır. Bu terbiye aşamasında ayna olan mürebbi, kendisini hedef olarak gösteren olmaktan daha çok Allah ereğine bağlı olarak talim edene kendisini aslı ile gösterme/ yetiştirme hedefini edinendir/ gerçekleştirendir. Allah’a yetiştiremeyenin mürebbi olduğundan bahsedilemez.

Pir, mürşidi kâmil, efendi vb. denilen mürebbi, bu terbiye aşamasında kendisinde Allah’ın bulunacağı adrestir. İnsan bu adreste iman- ilim-talim-terbiye ile ders görmesi sonucunda kendinde Allah’a kavuşur. Allah’ı yaşadığının şuuruna erer. Zaten istidadı gereği hakkı kadarı ile herkes Allah’ı yaşıyor iken kendisinin de O’nu hakkı gereği yaşadığının idrakindedir. Nefsi emmaresinin boyunduruğunda haz, arzu, menfaat nesnelerine uzantısında egosunun beslendiği zılli (gölge) düzeyde değil, Rabbi olan Allah’ı akıbete/ ahirete bağlı olarak salih amelleri doğrultusunda hakiki olması ile asli düzeyde yaşar. Maneviyat sonuç itibarı ile ereğinde bulunan özün şuuruna erme, ayrıca ilke ve prensiplere bağlı olarak da nesneleri üzerinden talimde -pratikte- iken bilinçlenme yoludur. Nefsi emmaresi ile insandan bahsetmekte isek maneviyatı da kendi menfaatine alet eden ve kullananların her daim olacağını/ olabileceğini de bilmek gerekir. Bu neden ile us, vicdan ile basiret ve feraset sahibi insan olarak beraber olduğumuz insanlara dikkat etmekten de mesul olduğumuzu bilmekte yarar vardır. Aman ha dikkat! Ehli derken şeytana tabi olunmasın. İnsanın nefsi emmaresi tağuttur. Dikkat edilmezse eğer kendine tapındırmaya maneviyatı yol kılar.

Şeriat ile İslam genel kılınır iken tarik ile İslam hususi kılınmıştır. Allah’ı hakkı ile tanımak ve Allah’a ulaşmak isteyenlerin nafile ibadet yoluna tarik denilmiştir. Tarik düzeyinde İslam, şeriat düzeyinde toplumun genelini bağlayıcı olan, kolektif bilinç edinilmesine ve kolektif karakter ve kimlik belirimlerine sebep olunmasından farklı olarak bireyin iç dünyasında Allah’a seyri sefer etmesini önceler.

Sonuçta din ve dinde zenginliğin belirimi olan açılımları, insanın hem terbiyesi hem hak ve hakikate ulaşması hem gölgelerden/ gölgesinde kaldıklarından kurtularak kendiliğini bulması hem de kendini aslı ile bulur iken hakkı gereği gerçekleştirmesi/ yaşaması vb. için gereklidir. Böyle olsa da zenginlikten (ganilikten) yana gına bulmayacak biçimde dinin zevk edilmesi, muhabbete araç olması gereklidir. Böylece karşı karşıya kalınan her durumda, iman eden için yaşananlar imanına bağlı olarak kalpte tazelenmesinin aracı olan değer belirimleri olmaları ile anlamlı kılınabilsin. Zorlamadan, zorlaştırmadan, korkutmadan insana dini kolaylaştırmak ve zevk etmesini sağlamayı unuttuğumuz gerçeği ile de karşı karşıyayız.

****

Öznenin hakikatini bilmek ve gizilde kalan sorunlar ile yüzleşmek:

Günümüzde, öncesinde ve gelecekte Allah adına birçok tartışma ve ifadelerde bulunulması Allah’ın bilinmeyi irade etmesi sebebiyle kaçınılmazdır. Bu durumda tarihselliği ile bakıldığında Allah’ın varlık bilgisi üzerine sorunlar ile karşı karşıya kalındığı görülür. Doğa Tanrı, doğayla özdeş olan bütüncül Tanrı, Tanrı’nın her işe koşamayacağı veya yapamayacağı zannı ile oluşan müşriklik zannı, Tanrı’nın sadece yaratıcı olduğu ve doğadan ayrı ve müdahil olmadan bütün işlerin kendiliğinden olduğu düalist Tanrı inancı, insanlaştırılan kişi Tanrı, sadece doğanın olduğu ve her şeyin rastlantısal olarak oluştuğunun zannında olan ateist inanç ve her şeyi yaratan idare, idame ikame eden Tanrı inançları vb. bilinmektedir. Her inanış, nesnel olgusal olan üzerinden nesnel olgusal olanın ilk nedeni olan Allah inancı üzerinden biçim kazanmaktadır. Böyle olmak ile beraber iman ile tevhid, ilk neden olan Allah’a erek neden olarak ermenin ve erek nedeni eylemlerde gerçekleştirilen ilkeler üzeri hakkı gereği yaşamanın irfan anlayışını sunar/ edindirir.

Tevhidi anlamak için, tarih olgusal olarak sorunsal olan Allah inancını veya Allah’a iman etmeyi değil de Allah’ın varlık bilgisini edinmek/ bilmek gerekir. Tarihselliği ile inancın formasyonları olan belirimlerini bilerek, tevhidi onlardan ayrıştığı yönleri ile anlamlı kılabiliriz. Böyle olsa da tevhidi anlamlı kılmak için Ahad ve vahit olan Allah’ı, şahıs olmanın öz niteliklerine bağlı olarak bilmek gerekir.

Klasik kelamda şahıs varlık olarak Allah, zati sıfatları olan vücut, kıdem, beka, vahdet, muhalefet-ül havadis ve kıyamı bi zatihi sıfatları ile anlatılmaya çalışılır. Subuti sıfatları olan; hayat (Hay, Diri), ilim (Âlim), irade (Mürid), basar (Basir/ gören), Semi (Duyan/ işiten) kudret (Muktedir/ güç sahibi olan Kadir) kelam (Kelim/ konuşan) tekvin (Halik/ oluşa getiren kendini de görünüşe taşıyan/ aşikâr/ zahir eden -sonuçta eylemleri ile görünen-) ile de varoluşsal düzeyde belirimleri ile anlamlı kılınmaya çalışılır. Ayrıca eylemde gerçekleşme iradesinin formasyon kazandığı karakter ve kimlik belirimi olan esma tavırları ile de -zamansızlarla- nesnel olgusal olana aşkın öznel edimselliğinde tanınmaya çalışılır. Kâinattaki her varoluş formasyonu üzerinden de ussal olarak delilleri de denilecek olan ayetleri ile bilinmeye çalışılır.

Klasik olarak tevhid ise Allah, Allah’tan, Allah’ta, Allah’la, Allah için, Allah’ın ve Allah’a olmak üzere neden ve erek belirimlerini barındıran prensipleri ile sibernetik spekülatif düzeyde aşkına tanık olma anlayış biçimidir ki her şeyi Hakk’ın kendisi bilmek değil, her şeyde Hakk’ı görebilmektir. Tevhid yarattıkları üzerinden tavırları ile kendini görünüşe taşıyan Allah’a tanık olmaktır ki kimlik beliriminde özneye gerçekleştirdikleri üzerinden tanık olmak, nesnel olgusal olana aşkın olarak ona tanık olmak anlamını içerir. Tevhide dikkat edilecek olunur ise vahid ve ahad kelime kökeninden türetildiği de görülecektir. Kavramsal olarak tevhid, ahadiyet gereği yarattıkların da vahidiyet gereği görünüş bulan Allah’a tanık olma ve hakkı ile esma ve sıfatları gereği yaşadığının bilincinde olma ilmidir.

Bu ilimde nesnesi ile özneyi/ Allah’ı aynı görmek bir zorlamadan ibaret olup panteizme yakın ve tevhitten uzak bir ifadede bulunmaktır. Bu ilimde Allah’ı yaratılandan gayrı olarak tek ilah bilmek başlangıçta gerekli olsa da sığlıkta kalmaktır. Bu ilimde bir olanı bir görmek değil de birlemeye çalışmak zorlamadan ibaret saçmalıktır. Tevhid, en genel anlamı ile zatı ile yarattıklarına içkin, sıfat ve esma tavırları ile yarattıklarına faal olarak eylemde aşkın ve yarattıklarını dışsal ve içsel düzeyde kapsayıcı olması ile kendinde tutan olarak muhit olan Allah’a tanık olma ilmidir. Tevhitte evvel-ahir, batın-zahir bağlamında kendini ilk ve son olması doğrultusunda gizil ve aşikâr belirimleri ile görünüşe taşıyan neden-erek bütünlüğünde iş gören Allah’a tanık olunur. Eskilerin sözü ile tevhidi betimleyecek isek “Allah kuluna hakkını kulu eliyle verir. Bunu bilmeyen cahil kuldan bilir” kelamı kibarını zikretmek yerinde olur.

Tevhid aklı, Kur’an’ı Allah’ı nesnel olgusal olan öncelikli değil, özne öncelikli olarak öznel edimsel belirimleri de okuyabilmenin/ anlayabilmenin aklıdır. Tevhid aklı ilkesi gereği bilinmez ise Allah’ı bilmekte olmasa da anlamakta zorlanılır. Allah’ı klasik zat, sıfat, esma ve ayet bilgileri üzeri bilebiliriz ama Allah’ı anlamak istiyorsak tevhid aklını/ ilmini bilmek zorundayızdır. Tevhid ilmini bilmediğinden dolayı, mektepli veya alaylı olan sözde âlimler dahi insan şefaat edemez, velilik diye bir şey yoktur vb. ifadelerde bulunmaktadırlar. Bu ifadelerde anlaşılan, bu ve buna benzer ifade sahiplerinin tevhidi bilmedikleridir.

Şefaat, Allah’ın izni ile kulları üzerinde Rabb sıfatı ile görünüş bulduğunda dilediğine ihsan buyurduğudur. Bu nedenledir ki “Allah’tan başka şefaatçi yoktur” denilir iken asıl olan işaret edilir. Böyle olmak ile beraber “diledikleri” derken de Allah’ın Rabb olarak üzerinde şefaat edeceği kulları işaret edilir. “Allah’tan başka gaybı bilen yoktur” denilir ama “diledikleri de” denilir iken düşünceleri, keşifleri üzeri Allah ile gaybı bilen kulları da olduğu anlamlı kılınır. Gaybı bilmek hikmettendir. “Sizler aciz, Allah kadirdir. Sizler fakir, Allah ganidir” denilirken de uzakta/ gayri olan bir Rabb ilkesi ile kulun durumu anlamlı kılınmaz. Kulun Allah ile gani ve kadir olduğu/ olacağı/ olabileceği anlamlı kılınır. Ehli bunu “fakirliğini bil ki gani olan, acizliğini bil ki kadir olan senden görünsün” dersi olarak verir. Biz denilirken de Rabb sıfatları ile ahadiyette aynılığını, vahidiyette birliğini ve amaca bağlı olarak da yarattığı ile bütünlükte seyir eden Allah’ın melekûtta/ kuvvetleri gereği ben dediğine tanık olmak gerekir. Bizlik çokluğun, nesnel olgusal olanın değil de öznel düzeyde birliğin ifadesidir. Tevhidi bilmez isek Kur’an’ı/ Allah’ı anlamakta zorluk çekeriz, zanda yanlış ifadeler de bulunuruz. Tevhid ilmi hakikatin ilmidir ki hakikat, nesnelliğe indirgenemeyecek veya nesnesinden gayrı düşünülmeyecek kadar özneldir.

Demek istediğim o ki tevhidin, nesnel olgusal değil, özneye/ şahsa bağlı olarak öznel edimsel olması tavırsallığında görünüş bulmasına tanık olmak ile ilgili olduğudur. Hiç kuşkusuz ki tevhid, sıfatları ve esma ile potansiyelde bir olan ve eylemde birliğini gösteren, sonuçta/ amaçta bütünlüğünü koruyan Allah’ı tavırsallığında iman ile müşahede etmenin ilmidir. Kul perdesinden Allah’ı öznel edimsel düzeyde müşahede etmektir. Bu bağlamda tevhid, iman, vicdan, us ve eylem düzeyinde gerçekleşen tanıklık belirimlerinde Sen/ O ve ben bilincinde ikilik zevkinde muhabbetullahın belirimi olarak gerçekleşir.

Önemli olan ise Allah’a tevhid düzeyinde Allah’a yakin gelmekten de ileri, hem hâl olarak zat bilgisine -marifetullaha- ermektir. Zatı kendi dışında olunamadığı içindir ki sıfat, esma, ayet olarak başka bir dışsal belirimi olmadığından özde olan olarak bulunması gerekendir. Bu neden ile zatı öz niteliği ile bilmekte yarar vardır. Günümüzde hem bilimsel camiada hem de dinsel camiada özne veya öznelliğin üzerine özne olmanın niteliklerine bağlı olarak kesin bir tanım getirilmediği düşünüldüğünde ve klasik Allah tanımları da bu bağlamda yetersiz kaldıklarından dolayı konunun ne kadar önemli olduğunu belirtmekte yarar vardır.

Elbette ki öznenin nesnel olgusal oluşta kendini bulduğu fiziksel bir zemini vardır ama bu fiziksel zemin, özdeğe ve özdek zemininde düşünülen evrime bağlı kılınmayacak kadar nurda -enerjide- kendiliğin bulunduğu/ bulunması gereken düzeyde ele alınmalıdır. Günümüzde ruh, özne vb. gibi varlık durumlarının, varoluşsal olarak özdeğe bağlı kılınarak nesnel olgusal zeminde değerlendirilmesi öznenin/ öznelliğin -tinselliğin- hakikatinden uzak yaklaşımlardır.

Enerji ile madde bağıntısı sebebiyle maddeyi, vahdeti vücud fikrine yakin olarak şahıs olduğunun veya özdeğe bağlı nesnel olgusal olan her şeyin Allah şahsı ile özdeş tutulduğunu görmekteyiz. Bu, özne/ şahıs olarak Allah bilgisinden yoksunluktan kaynaklanmaktadır.

Kur’an’da Allah kendisini fiziksel niteliği ile nur olarak tanımlar. Nurun günümüzde ifade edildiği kavram ise enerjidir. Böyle olmak ile beraber günümüz bilimi, nesnel olgusal olarak enerjiyi gözlemlemeye çalıştığı içindir ki öznelliğinden yoksun nesnel olgusal düzeyde kendisini bilmeye çalışmaktadır. İman ehli için enerjiyi öz olarak ilk neden ve erekte kendini görünüşe taşıyan neden olarak kabul etmesi dil farklılığı nedeni ile zor olsa da gerçekte olan nurun enerjinin kendisi olduğudur.

Bu bağlamda Allah’ın zatının nasıl bir fiziksel durumu olduğu daha net olarak anlaşılır. Nur; yarattığı hiçbir şeye benzemez oluşu, sonsuz varlık alan belirimi ve nedeni sadece kendi olması nedenleri ile ahad olarak insan bilincinin -bilimsel olarak- önündedir. Doğmamış (öncesi olmayan), doğurmamış (dışından yük almayan, yük bırakmayan ve parçalanmaz olan, sadece kendini gerçekleştiren/ nesneleri üzeri dışlaştıran), samed (kendine yeten, özne düzeyinde bütünlüğünü koruyan) ve dengi yok (mutlak etken/ eril) olan olması ile insanlığa kendini zamansız/ değişmez ve her şeyin evrenseli, ilk nedeni olması ile tanıtmaktadır.

Kur’an ayetlerine bakıldığında “Allah yerin ve göklerin nurudur” denilir ve nurunu teşbihi düzeyde inci tanesi ve zeytinyağı ile betimleyerek ifade eder. Nurun durum ve davranış belirimi de bir biçimde anlamlı kılınır. Bu zorlama gibi görülse de gerçektir. Nur olan Allah, Kur’an’da esma, sıfat tanımlamaları, nesnel olgusal ve öznel edimsel düzeyde ayet belirimleri üzerinden tanık olunması gereken kendisini ifade eder. “Ayetlerimizi enfüste ve afakta göstereceğiz” derken de us ve vicdan melekesini ile insanı muhatap aldığını ifade eder. Nur olan Allah, Kur’an kitabı ile kendisini tarih olgusal çizgide hikâyeleştirmesi ve ilkeye bağlı sonuç belirimlere göre tipolojik belirimler üzerinden kimliklendirerek anlatır. Kâinat kitabı ile mühendisliğinde yaratıma tanık olunması izleğinde her şeyi kendine işaret eden delilleri/ ayetleri olarak insana sunar. Rabbi ile kendini gerçekleştiren ve ilkesine bağlı olarak da rabbi ile kendini gerçekleştirmeye çalışması ile tarih yazması gereken insana, furkan olan bir kitap olarak insanlığını yazması gerektiğinin beyanında bulunur. Tevhid dili ile belirtir isek insan kitabında, -ilkesel düzeyde bakıldığında- kendini anlatan ve kendini gerçekleştiren Allah’tır. Hakkı gereği istidat bağlamında görünen insan, hakikat bağlamında görünen ise Allah’tır.

Nuru enerji olarak kabul etmek, iman eden her can için imanının gereği olarak olması gerekendir. Bazen hakikat insanın önünde durur ama hep ötelerde aramak nedeni ile basiretin ve ferasetin yitirilmesi sebebiyle görülmez.

Nur düşünüldüğünde İslam -iman edenler- adına en büyük sorunlardan bir tanesi belirsizlik ilkesidir. En basit anlamı ile belirsizlik ilkesi; bir parçacığın aynı anda momentumunun ve konumunun tam doğruluk ile ölçülememesi anlamını taşır.  En küçüklerin dünyasında bir enerji taneciğinin yeri tespit edilir iken momentumunun ve momentumu tespit edilir iken de yerinin tespit edilememesi belirsizliği, olasılık hesapları ile giderilmeye çalışılır. Taneciğin konum ve momentumunun aynı anda doğruluk ile ölçülememesinin nedenleri ayrıca bir konudur ama taneciğin momentumunun ve konumunun eş zamanlı olarak doğru bir biçimde ölçülememesi taneciğin konum olarak ölçülür iken momentumunun, momentumu ölçülür iken de konumunun olmadığı anlamını taşımaz. Zaten olasılık hesapları demek varlıksal olarak belirsizliğin değil de ölçüm düzeyinde belirsizliğin olduğu anlamını taşır. Bir nur/ enerji taneciğinin, titreşimi -kabz ve bast- davranışında bulunur iken enerji sürümü ve emilimi yaptığı ayrıca enerji sürümü ve emilimi yapma esnasında parçacık durumundan dalga davranışına geçebilme olanağı olduğu da düşünüldüğünde, belli eşiklerde gerçekleşen davranış formasyonlarına göre kendi evrenindeki yapısal durum formasyonlarında bulunduğunu göz ardı etmemek gerekir.

Demem o ki belirsizlik denilen, enerjinin kendi evreninde enerjinin korunumu -sürekliliği- yasası sebebiyle varlıksal olarak belirsizliği değil, enerjinin varoluşsal olarak hangi davranış (dalga veya parçacık olarak hareket etme olanağı) ve durum ( bozon veya fermiyon vb.) formasyonlarında süreksizlik tavrında bulunduğu ile de ilgilidir. Bir tanecik kendi evreninde deneylenirken sürüm ve emilim, parçacık durumu ve dalga davranışı ile ilgili olarak aynı tanecik olup olmadığı da sorunsaldır. En küçüklerin doğasında yüksek hızlardan, durum ve davranış formasyonlarına göre -varlıksal olarak değil ama- varoluşsal olarak her an mükemmel değişken yapısallığının olduğunu bilmekte yarar vardır. Eş ölçümlü olarak momentum ve konum belirimlerini doğru oranda ölçememek; enerjinin kendi enerji boyut belirimlerindeki ilişkilerinde görülecek olan eşikler (yasa belirimi) doğrultusunda değişken durumları da göz ardı edilmeden düşünüldüğünde, belirsizlikten daha çok olasılık olarak ne durumda (davranış ve durum formasyonlarında nasıl olduğu), nerede ve momentumu ne, üçlü sorusu ile de karşı karşıya kalınabilir/ kalınmalı olan bir gerçeği gösterir.

Demem o ki belirsizlik ilkesi olarak belirtilen, raslantısallığı değil de olasılık anlamını taşıyor olduğudur. Olasılık, enerjinin doğasına hesaplamalar ile mercek tutmak için önemlidir. Felsefi olarak olasılık hesapları demek; olası belirimleri ile enerjiyi anlamaya çalışmak anlamını taşır. Bu neden ile enerjinin kendi dünyasında belirsizliğinin olduğu düşünülemez/ düşünülmemelidir. Belirsizlik ilkesinden, belirsizliğin olumsuz anlam içerdiği sözlük ifadesi ile anlaşılmaması ve olasılık kavramının anlam içeriği ile anlaşılması gerektiğini belirtmek gerekir. Olasılıktan bahsetmekte isek belirsizliğin öngörüsüzlüğünden değil, olasılık hesaplarına göre öngörülü olmaktan bahsetmekteyizdir. Bu neden ile olasılık ilkesinden anlaşılması gereken, kendi başına rastlantısal olarak şuursuzca bir kâinatın oluşu değil, kâinat -varoluş- sonuç ilke referansı ile kritik edildiğinde sonuçları ile varoluş eşikleri olan yasalarla ön görülü olan bir kâinata tanık olunduğudur.

Kâinat/ evren, sonuç ilkeden bakıldığında enerjinin/ nurun şuurlu doğasını açık eder. Bilindik olan; nesnel olgusal düzeyde evrenin, tasarımsal mı rastlantısal mı var olduğu tartışması ise Tanrı var mı yok mu tartışmasını beraberinde getirdiği gibi neden-sonuç determinist (gerekirci/ belirlenimci) yaklaşımı ve belirsizlik ilkesine bağlanarak ifade edilen indeterminist (belirlenmezci/ gerekirci olmamak) eleştirisini de kendinde taşıdığıdır. İndeterminist olmak, belirsizlik ilkesi doğrultusunda bilinemezciliğin, değersizleştirmenin (nihilizmin), ateizmin beslendiği çizgide bulunmaktır ve iman ehli için bu bir tehlikedir. Olasılık ile enerjinin/ nurun doğasına dar açıdan mercek tutulmuştur. Bu dar açıdan rastlantısal bir evren oluşunu/ oluşumunu belirtmek zorlamadan ibaret olur.

İnsanoğlunun enerjinin varlıksal ve varoluşsal doğası üzerine daha çok bilgi edineceği düşünülür ise gelecekte indeterminizm ve zorlamalarının anlamını yitireceği kanaatindeyim. Böyle olmak ile beraber, her devirde karşıt ilişkinin -diyalektiğin- değer belirimlerine göre devam ettiği düşünüldüğünde, indeterminizm de varlığını devam ettireceği, bir tercih meselesi olarak görülecektir. Evren tasarımsal mı rastlantısal mı oldu/ oluştadır ve Tanrı var mı yok mu sorunu -determinist ve indeterminist düzleminde- bilginin, bilimsel olarak değerlendirildiği bir düşünce alanı olmaktan daha çok amaca bağlı değer belirimi ile ele alınması ve tartışılması sorunudur.

İslam açısından bakıldığında; dinin öznel edimsel olarak ispata dayalı bilimsel yönü olduğu ve sonuç ilke olarak evrenden/ kâinattan hareket ile düşünüldüğünde düşünce ekolleri karşısında değer belirimlerine, iman ve itikat ehlinin daha çok tutunması gerektiğini belirtmek gerekir. İndeterminizm, genel anlamda bilmiyorum demenin ve neden olarak nesnel olgusal düzlemde rastlantısal oluşun anlayışa zemin olarak tercih edilmesi ile varlık görüşü edinmenin ifade edilmesidir.

Olasılığı belirsizlik içeriği ile görmek, tanecik olarak parçadan hareket ile tikel belirime haiz olduğu içindir ki bütünden hareket ile ne olduğuna dair anlam çıkarılması zorlamadan ibaret olan yorumda bulunmak olur. İndeterministler bilimsel olmaktan daha çok yorumcudur.

Bunun ile beraber belirteyim ki indeterminizm kaos teoreminde de kendine gerekçe bulur. Kaos teoremi nesnel olgusal olan ile ilgili olmaktan farklı olarak çoklu ilişkilerde hareketin öngörülemez olduğunu anlamlı kılma çabasıdır. Kaos kuramından kast edilen, kargaşanın olduğu değil, hareket ilkesine bağlı olarak hareketin matematiksel olarak tüme varım düzeyinde kestirilememesi ve eğilimlerin öngörülmeye çalışılmasıdır. Yasaya ve sisteme bağlı her oluş ayrıca ilkeye bağlı her oluş sonuç ilkeden hareket ile kaosun olmadığının göstergesidir.

Kaos teoremi ile ilgili olan gerçeklik ise düzensizlik eğilimlerinin bir düzen içinde gerçekleşmesinden farklı olarak düzensizliğin çoklu ilişkilerde düzene neden olduğudur. Şöyle söylenmesi ise daha doğru olur; yasa (varoluş eşikleri) ve ilke (varoluş eğilimleri) ile bakıldığında sistem içi çoklu ilişkilerde görülen düzensizlik düzene neden olmakta değil, düzenin korunumu, sürekli ve sürdürebilir olması, düzensizliği/ bozunumu/ entropiyi gerekli kılar. Ayrıca düzensizlikten düzenin çıktığını ifade etmek, düzenin nesnel ilişki ağında hareketin rastgeleliğinden dolayı görünüş bulduğunu ifade etmek anlamını taşır. Sonuç ilkeden hareket ile bakıldığında düzen sonuç ise kontrollü -bilinçli- bir düzensizliğin olduğu görülecektir ve her kontrollü düzensizlik diye görülenin düzenin korunumunun bir parçasıdır. Aslında ise kontrollü düzensizlikten bahsedilmekte ise düzensizliğin olmadığı belirtilmektedir. Hikmet gereği zorunluluk, gereklilik ve yerindelikten bahsetmekte isek düzensizlik diye tanık olunanın yanılgı olduğunu belirtmek gerekir.

Düzensizlik kavramı yerine süreksizlik kavramının kullanılması yerinde olur. Çünkü sonuç ilke düzen ise düzensizlik olarak görülen, süreksizlikten -başka bir deyişle de bilinçli gelişen değişimlerden- başka bir şey değildir.

Kaos teoreminin hangi ilkeye bağlı olarak okunduğunu görmekte isek bilimsel olmak ile beraber yorumsal olduğu da görülecektir. Yoruma ait yönleri ile sıkıntıları ve eksikleri olsa da hareketin ilişki ağlarında sonuçlarının öngörülemez olduğunun -kelebek etkisi- aslında bağıntılılığı daha çok öne çıkarmaktadır. Bağıntılılıkta da birçok faktör ile beraber ilişkilerin gerçekleşmesi doğrultusal olarak sonuçların öngörülememesi anlamını taşır. Böyle olsa da sistemsel yapılarda ve sibernetik döngülerde yasa ve ilkeye bağlı olarak görünüş bulan belirimler üzerinden sonuçların ilmi, bilimsel ve keşfi düzeyde öngörülmesi olanaklı olduğu içindir ki düzensizlik ilkesi ile değil de düzen ilkesi izleğinde oluşun gerçekleştiğini görmek gerekir.

Demek istediğim; Kur’an aklı ile bakıldığında yaratımdan ve ölçü üzeri yaratmaktan bahsedildiği içindir ki amaçsal oluş nedeni ile Allah’ın mülkünde kaosa yer olmadığı görülecektir. Kaos olarak görülen düzensizlik ise sistem yapılarının sibernetik döngülerinde amaca bağlı varoluşun -düzenin- gerçeği nedeni ile -nedenselliği ereksellik belirli kılar iken- amacın gerçekleşmesi için olması gerekendir. Sonuç ilke düzen ise düzende düzensizlik değişimde varoluşun gereğidir. Bu neden ile düzensizlikten düzen çıkarılmaz. Amaca bağlı olarak yasalar doğrultusunda ölçü üzeri beliren düzen içinde değişimlerde varoluşun gereği düzensizliktir.

Bu bağlamda düzensizlik olarak, yasaya ve ilkelere bağlı kontrollü bir düzensizlikten bahsetmek gerekir. Kontrollü bir düzensizlikte amaçsal oluş, irade belirimi ile özne olanın varlığını açık eder ki Allah her şeyi bir ölçü gereği bağıntılılıkta halk ederken hareketin sahibi olarak hareketlerinde rahmet üzeri olduğu içindir ki öngörülemez olan değildir. Önemli olan Allah’ın hangi yasa ve ilkelere bağlı olarak amaç belirimine göre yerindelik ilkesi ile iş gördüğünü keşfetmektir. Zaten hikmetten bahsetmekteysek kaostan bahsedilemez olduğunu da anlamak gerekir. İnsan için hareketin sonuçlarının kestirilememesi, hareket sahibi olanın, tutarsız, dengesiz ve düzensiz hareket ettiği anlamına gelmez. Düzenden ve kontrollü bir düzensizliğin olduğundan bahsetmekteysek yasa ve ilke gereği hareketin gerçekleştiğinden bahsetmekteyizdir.

Genel izafiyet teoremi adına da belirteyim ki zamanın bükülüşünden değil, uzayın bükülüşünden bahsetmek gerekir. En küçüğe gidildiğinde de bükülüşten daha çok mikrodan makro ölçeğe kadar hareketin döngüsel olması sebebiyle örgün olarak bağıntı formasyonunda, enerji sürüm ve emilim belirimlerinde, varoluş eşiklerinde (yasa) döngüsel harekette gerçekleşen tutunuşlardan bahsetmek gerekir. Mesafeyi hiçe sayan hareket hızlarında yaratımın, varoluşun, bilgi iletişimde olarak amaçta bütünlüğün gerçekleştirildiğini bilmekte de yarar vardır. Bir parçacığın iki ayrı yerde olması değil, iki parçacığın veya daha çok parçacığın aynı yüklerinden bahsetmek gerekir.

Günümüzde olmasa da yakın bir gelecekte ışık hızının eksik hesaplanması ve nurun farklı düzey belirimlerinde ışıktan daha hızlı hızlar ile varoluşun gerçekleştiği er ya da geç kabul edilmek zorunda kalınacaktır. Yaratım/ varoluş, üst hız belirimlerimden alt hız belirimleri ile belirli kılınan kuvvet alanlarının var edilmesi doğrultusunda gerçekleşir. İnsan ise alt hızlardan üst hız belirimlerine doğru edindiği bulgular ile varlık görüşünü biçimlendirir iken bu durumun farkında olması pek zordur. Yüksek hızların kabul edilmesi ile beraber her tanecik durumunun davranışında dalga etkileri gösteren senkronize hareketleri ile yek parça oldukları, ayrıca noktadan noktaya olarak katmanlı bir varoluş dizgesinde oldukları da düşünüldüğünde sicim teorisinin bir zandan ibaret olduğu da anlaşılacaktır.

Kur’an’da Allah, her şeyi ölçü üzeri halk ettiğini, gökleri direksiz ayakta tuttuğunu, her yerde olduğunu, ol deyince olur kıldığını vb. ifade eder iken ayrıca yasa ve ilke üzeri iş gördüğünü beyan eder iken indeterminist olmaktan uzaktır. Belirsiz, öngörülemez, vb. olan insan içindir. İnsan enerjinin/ nurun varlık ve varoluşuna -doğasına/ zorunluluklarına- dair daha fazla bilgi edindikçe şuurlu, diri, kontrollü, nesnesine bağlı olarak bilinçli, amaca bağlı olarak iş gören özne olduğunun idrakini edinecektir. İslam olarak da din, Allah’ı tanımanın ve eylemde kendiliğini Rabbi olan Allah ile gerçekleştirmenin ve sonuç ilkeye bağlı olarak ussal olmanın, sonuçlardan hareket ile yaşanması tavsiye edilen öngörü dinidir.

Demem o ki Allah nur deryasında boşluğa mahal bırakılmadan her olay ve olgu amaca bağlı olarak hikmet -gerçekliliği olan-üzeri gerçekleşir/ gerçekleştirilir. Genel görelilik, belirsizlik ilkesi, özellikle kaos kuramı ve enerjinin varlıksal ve varoluşsal doğasına dair bilgilerin eksikliği indeterminist olunması için yeterli gerekçeler değildir. Enerjinin varlıksal ve varoluşsal doğası keşfedildikçe, evrenin rastlantısal oluşmadığı ve evrende raslantısallığın olmadığı daha net anlaşılacaktır.

Konumuz olan Allah’ın varlığının özsel niteliğine döner isek; varlık olarak zat olduğunun, potansiyelleri olan subuti sıfat belirimleri ile varoluşunun ve sonuçta kendisine anlam-değer-duygu belirimlerinde yüklem olarak kattığı esma tavırları ile kendini gerçekleştirdiğinin klasik tanımlarına ek olarak farklı bir düzlemde Allah’ı tanımak gerektiğini görmekteyiz. Allah, nur/ enerji niteliği ile ilk ve erek nedendir. Nurun özsel yapısallığı ile ele alınması nesnel olgusal düzlemde bilimin işidir ama görülen o ki enerjinin özne niteliği, bilimsel paradigma sebebiyle halen kabul görecek durumda değildir.

Enerjiye nesnel olgusal bakan bir dünya görüşü ile enerjiye özne olması niteliği ile bakan bir dünya görüşü elbette ki birbirlerinden farklıdır. İman edenler -keşif, kadim bilgelik, usun gereği ile emin olanlar- olarak nurun özne-şuur-Hayy (diri)-bakış-hâl (duygu)-hareket niteliklerine haiz olarak şahıs olduğunu bilmek gerekir. Şahıs olarak Allah’ı bilmek ile Allah’ı şahsının öz nitelikleri ile bilmek, iki farklı bilme durumudur. Allah’ın nur yapısallığında şahıs özelliklerini bilmez isek madde referanslı olarak evrim sürecinde şahıs olmanın ortaya çıktığı görüşüne/ fikrine saplanabiliriz/ saplanılır.

Bilinmesi gerekir ki aslında -batında- olmadan görünürde -aşikârda- olup bitmekte olanların gerçekleşmesine imkân yoktur. Özne olarak bu âlemde öznenin, diriliğin veya form düzeyinde görünen fenomenlerin görünüşünden bahsetmekteysek, aslında özünde bu niteliklerin veya oluşların olması gereğinden dolayıdır. Eskiler bu neden ile hüvel batın hüvel zahir mantığını geliştirmişlerdir. Bu mantık biçiminde, evvel olarak neden olanın öz niteliklerine bağlı olarak eylemde kendini gerçekleştirir iken ahir olarak görünüşe taşıması izleği ussal olarak öncelenir. Bu gerekçe ile bu âlemde her ne olmakta ise aslı olan ile aslı olana göre görünüş bulduğu sonucuna varılır ki sibernetik tinsellikte olup bitmekte olanda bundan ibarettir.

Nurun, özne-şuur-diri-görüş-hâl-bakış-eylem öz niteliklerinden hareketle şahıs olduğunu kavrar isek kendiliği/ ben olmayı ve varlığında mesafe anlamında kendi dışında kendiliğinin olmadığı bir yerin olmadığını anlar isek sonsuz alan genişliği ile var olan Allah ile yeniden tanışmak gerektiğini anlarız.

Nur, özsel olarak yüklü olduğu nitelikleri ile şahıs olma özelliğinde bulunur. Sonsuz olan varlık durumuyla da mesafe durumuna aşkın hız belirimleri ile şahıs olma özelliğini her yerdelikte korur.

Aslında demek istediğim; hem nurun özsel nitelik belirimi ile şahıs -kendilik şuurunda ben oluşunu- anlamlı kılmak hem de nurun varlık olarak sonsuzluk belirimi ile her yerdelikte şahıs olma özelliğini, kendiliğinde ahad ve yaratımında ise vahid olma özelliği ve yaratım nesneleri üzerinden kendilik bilincinde ben olmasında bulduğunu anlamlı kılmaktır. Hem ben olmanın özsel olarak nurun niteliği olduğunu hem de mesafe yitimine sebep hızlarda nesnel olgusal olarak zamansal düzlemde olmama özelliği ile her yerdelikte kendilik şuuru zemininde ve kendilik bilincinde ben olma özelliğini koruyan bir yaratıcının olduğunu belirtmektir.

Bu konudan kast etmek istediğim; günümüzde bilimsel veri olarak halen hızı dahi doğru olarak hesaplanmayan ışık hızının üst hız limiti olarak kabul edilmesi sebebiyle ışık hızında bir Tanrı’nın ne kadar Tanrı olabileceği sorunsalının, gizilde bekleyen bir sorun olduğunu belirtmektir. Günümüz biliminin veri yetersizliği sebebiyle elindeki en son veriler doğrultusunda hız ve Tanrı sorununu varlıksal olarak görünür kılmasından dolayı nur ve hız olguları doğrultusunda Tanrı görüşünün yeniden yorumlanması değil de yeniden tanımlanması gerektiğidir. Din öznel edimsel düzeyde sonuç ilke belirimi olan keşfi bilgi veri edinmesi yöntemi ile bilimselliğini öznel deneyim-gözlem/ tanık olmak- değerlendirmek paradigması ile korur. Kadim bilgelik de bu durumun olgusal olarak tarihsel olduğu kanıtını taşır. Bu anlamda Allah’ın varlığı gerçek olduğu içindir ki Varlık ve varoluşsal olarak Allah’ı klasik yöntemden farklı olarak bilimsel veriler düzleminde açık olan sorunsal durumlar ışığında yeniden tanımlamak ve anlamlı kılmak gerekli ve gerekli olacak bir durum olmuştur.

Işık hızı; ahadiyet ve vahidiyet özellikleri ile her yerdeliğini korumak, âlemlerin Rabbi olmak, her olay ve olguyu hikmet üzeri gerçekleştirirken amaca bağlı olarak idare-idame-ikame etmek ile varoluşsal kılmak, ol deyince var/ oldu kılmak, yarattıkları ile ilkelerine bağlı olarak ilişkide bulunmak, karakter ve kimlik belirimlerinde görünüşe gelmek vb. nice durum sebebiyle yetersizdir. Işık hızı değil de mesafe ve nesnel olgusal düzlemde belirli kılınan zaman algısının yitimine neden olacak hızlardan bahsetmek ve bu düzeyde hızların varlığını kabul ederek yeni bir dünya görüşüne kapı aralamak zaruri -zorunlu- olmuştur.

Er ya da geç bu düzeyde hızların olduğu kabul görecektir ve ışık hızının referans alınması ile birçok belirsiz bilimsel fenomenin anlamını yitireceği de gerçektir. Özellikle enerji eşittir ile başlayan denklem, zamanın bükülmesi saçmalığı vb. fenomenler söz konusu olandır. Bunun ile beraber dolaşıklık, kütle çekim, karadeliklerin ışığı dahi yutması vb. gibi fenomenler daha iyi anlamlı kılınacaktır. Ama şahıs/ özne olarak varlık niteliğinde bulunmak, potansiyel belirimleri ile kendiliğini üretir iken ve ürettikleri üzerinden kendilik bilincinde ben olan ben olmak özellikleri ile Allah, varlıksal nitelikleri ve varoluşsal belirimleri ile görünen o ki Allah’ın bilinme iradesi sebebiyle diyalektiğin zorunlu doğası gereği tartışma konusu olmaya devam edecektir.

Çünkü bilmek ve bildiğini değer kabul veya yargılarına göre içselleştirilmesi, nefsi emmarenin ahlakı ve zanlı birçok yargı sebebiyle her insandan değer belirimi olarak beklenemez. Bu gerçekten bakıldığında İslam’ın ussal olarak ne kadar gerçekçi olduğu da bilimsel düzeyde dahi görünüş bulur.

Nurun özde doğası gereği şahıs yükleminde olması ve şahsın kendi hız hareket beliriminden daha düşük düzeylerde yaratımda iken hem nesnel düzeyde hem de öznel düzeyde yaratımlarda bulunması da söz konusudur. Melekler, cinler, ruhaniler vb. nice mahlûk özne olarak yaratılmış olmayı kendinde bulur. Ruh düzeyinde olmasa da dünyevi ilişkileri sonucunda ışık hızına yakın hızlarda belleğe bağlı olarak insanın kendilik bilincinin -ben olmasının- halk edildiği de düşünüldüğünde özde şahıs olmak aynılığı içerse de yüklemleri ile halk edilişte kendilik bilincinde ben olmak farklı düzeylerde gerçekleşmektedir. Aynı düzlemde kendilik bilinci edinenlerin potansiyelleri gereği kendilerini gerçekleştirmeleri ve nesneleri üzerinden amaca bağlı olarak değer belirimlerine göre kendilerini gerçekleştirirler iken kendilik bilincinde ben olmayı bulmaları da farklı düzeylerde gerçekleşir. Bu neden özde şahısın aynı olmasına rağmen yarattıklarında ben olmanın farklı düzeylerde gerçekleşmesi ile “Sen Tanrısın” ifadesi ile Hint öğretilerinin veya “şahıs Allah’tır” genellemesi ile İslam tasavvuf öğretilerinin yeniden ele alınarak eleştirel olarak incelenmesi gerekir.

Mesela: “Ene’l Hak” söylevi hangi mertebenin gerçeğidir ve Allah’ın zatı düşünüldüğünde gerçekliliğini hangi düzeyde bulur. İslam tasavvuf açılımında bu ve benzer ifadelere sıkça denk gelinir. İstidat sahibi olana “sen Tanrı’sın demek” ile Allah’ın kulundan kelim olarak iniş belirimi ile kendiliğini ifade etmesi iki farklı durumdur. Zatından dile inmesi kuluna tenezzül etmesidir ki eylemde kendiliğini görünüşe taşımasıdır. Bu durumda kulun Allah ile birliği söz konusu olsa da aynılığı söz konusu olmaz. Aynılıktan bahis edilmekte ise kulun olmadığından bahsedilir ki her istidat belirimi nedeni ile aynılıktan değil de birlikten bahsedilebilir.

Özde gerçekleşen inişte ise kulun Allah’a yükseltildiği gerçeği de düşünüldüğünde bu gibi anlam-duygu-değer belirimi yüklü ifadelerde nesnesine -bedenlere/ suretlere- aşkın olarak Allah’ın eylemde tezahür ettiğini söyleyebiliriz. “Sen Tanrı’sın veya âlemler ile zat aynıdır vb. ifadeler ise duygudan/ hâlinden yoksun teorik ifade olmaktan öte değildir. Allah’ın zatına, istidat ve iniş belirimlerinden yoksun olarak zanda bulunmak olur. Ayrıca tavır belirimi ile inişten bahsetmekteysek, farklı düzeylerde ve hızlarda gerçekliği olan şahıs varoluşlardan bahsetmekteyizdir ki şahıs düzeyinde de birlik korunur iken aynılığın olmadığı mertebeler olduğunu da bilmek yerinde olur.

Allah şahsı ile özne olarak nesnel olgusal olana içkin oluşu ile gizilde durur; özne olarak nur deryasında aynılığını ahadiyeti gereği korur; her yaratımda da vahidiyeti gereği kendilik bilincini de özde her yerde olması ilkesi gereği ile korur. Bu neden ile şahıs olarak Allah’ın varlığını vücut düzeyinde nurda aramak gerekir. Mevcudat yaratılışı itibarı ile her ne kadar nurdan gayrı olmasa da nurun kendiliğini örter ve özü olduğunun yabancısıdır. Ayrıca mutlak şahıs, özde gizil iken mevcudatın örtülülüğünde kendinde özüne/ şahsının kendilik bilincine örtülü olmaz. Bu nedenlerden dolayı ahadiyet düzeyinde şahısta aynılık, sıfat ve esması ile vahidiyeti gereği birlik ve nesneleri ile amaçta/ hikmet gereği birlik sebebiyle bütünlükte bulunması kaçınılmazıdır. Böylesi bir vargıdan sonra, halk eden ile halk edilenin aynılığından ve kâinatın öznesi olarak şahsı ile aynı olduğundan bahsedilemez.

Demem o ki Allah’ın vücud mertebesini nurda/ enerjide bulmakta isek evrenin genişlemesi gerçeği sonucu ile sınırlı olduğunun belirimiyle de bakıldığında ve ahadiyet düzeyinde özde/ şahısta aynılıktan bahsetmekte iken diğer şahıs belirimlerinin halk edilmiş olması gerçeği ile karşı karşıyaysak vahdeti vücut genellemelerinin sığlığına tanık olmanın kaçınılmaz olduğunu görürüz. Bu, Allah ulaşılamaz anlamında değildir. Allah’ı her varoluş beliriminde nesnelliğe ve kişilere indirgemeden hakkı gereği zevk edilmesi içeriği ile anlaşılmalıdır. Yaratım varlıksal olarak değil, varoluşsal olarak hız belirimleri ile aşağıya doğru inişlerde gerçekleşir iken yaratan ve yaratıcının aynılığından veya benzerliğinden bahsetmek mümkün değildir. Enerji varlıksal yapısallığı ve varoluşsal belirimleri ile kendisi ile halk ettiği fazlardan ibaret olan maddeye benzemekte midir? Zaten doğası gereği benzemez olması sebebiyle kuantum fiziği referansı ile bakıldığında bilim dünyasının, enerji ve özdek temelli iki farklı dünyanın arasında kalmış olarak çıkmazda bulunduğu görülmektedir. Madde ise enerji ile vardır ama enerjinin kendisi olduğu varlıksal olarak söylenemez.

İtikat olarak İslam geleneği âlimlerinin Allah hakkındaki birçok beyanı yeni bulgular ile bakıldığında eleştirilmeyi hak eder. Eleştiri bilgide farklı açılardan bakarak izafi düzeyde ilerlemenin kapısını aralar. Eleştiri kültürü edinmek ise şerh kültürü ile beslenen bir toplum için gerekli olmuştur. Artık eleştiriye açık olan -şerh etmedeki gibi ardılı olan değil- özgün üretkenlikte -etkenlikte- bulunmak gerekir.

Şahısta aynılık, yaratımda değişkenlik gösterse de özde nurun kendisinde şahıs aynılığını korur ve kendi varlığının dirimsel oluşunun evrenselliği ile beraber her yaratımda şahıs ve dirimsellik ilkeleri ile yarattıklarında mevcuttur. Her yaratılanın istidat belirimi ile Allah’ın evrensellerinden hakkı gereği nasibi vardır. Hakkı gereği ile de Allah’ı istidadı kadarı ile yaşar. Bu yaratılanın Allah olduğu anlamını değil, Allah’ın yarattıklarında evrenselleri ile tezahür ettiği anlamını taşır. Allah evrenselleri ile görünüş bulur ki her tikel belirim misliyet içerdiği için Allah’ı hakkı ile göstermekten yoksundur. Sadece ayet hükmünde işaret eder. Dil olarak da bakıldığında zat, sıfat, esma, ayet ve eşya denildiğinde anlam olarak aynılığın barındırılmaması, varlıksal nitelik ve varoluşsal belirimlerin aynılık-birlik-bütünlük ilkelerine göre farklılıklarının olduğu gerçeği ile karşı karşıyayızdır. Artık, Allah hakkında toptancı ifadelerde bulunmamak devrinin başlamış olması zaruridir. Bundan böyle ilimde ilerleme hızlanır iken toptancı her ifadenin, içeriği doldurulmadan söylendiğinde itibar bulması olası değildir. Biçim-içerik, özne-nesne, durum-davranış vb. kavramlar aynılıktan daha çok varlıksal ve varoluşsal olarak belirimleri olan farklı ikili durumları açık eder ve karşıt olmaktan da öte, mertebe belirimleridirler.

Allah, varlık nitelikleri ve varoluşsal belirimleri ile yeniden tanımlanmakta iken felsefi düzeyde dil yeniden üretilmelidir ki doğru ve tutarlı bir düzeyde ilke bağlamında ilim ve pratikte Allah’a tanık olabilelim. İlim pratikte deneylenemiyor/ deneyimlenemiyorsa gerçekliği/ doğruluğu şüphelidir. Bilim, ilmin şüphelisinden kurtulmanın uğrağıdır. Bu neden ile felsefi olanın bilimsel de olması gereği ile Allah’ı ve dini olan İslam’ı, Kur’an ışığında keşif bulguları ile tanımlamaya çalışır iken zevki olmaktan daha çok bilimsel olmanın gerekleri üzeri beyanlarda bulunmayı tercih etmekteyiz. Böylece bilimsel olan ile emin adımlarla, yarınlara doğru yürüyebilelim.

Bu nedenledir ki nesnel olgusal düzlemde, determinist veya indeterminist oluşlara neden vermesi ile de paradigması gereğiyle bilim, hayatta en hakiki mürşit olmaktan yana uzak olsa da bilimselliği ile İslam, en hakiki mürşit olmayı, Kur’an ışığında Allah’ta bulmayı gerekli kılar. Öyle ise özneden yoksun paradigmalarda sadece doğaya nesnel olgusal düzeyde tanık olunacağını biliyor olarak özne olmanın hakikatini nesnel olanda değil, özde özsellikte aramak ve bulmak gerekir. Hakikat özde ve özsel oluşu ile özne olmayı kendinde bulanın gerçeğidir ki o Allah’tır.

****

Dilde saklı duran sorunlar ve tevhide bağlı olarak dilin yeniden üretilmesi:

Allah’ı yeniden tanımlarken en büyük sorunlardan bir tanesi de dil sorunudur. Çünkü klasik tanımlamalarda genelleme yapılır iken genellemenin doğası gereği içerik olarak anlamda toptancı bir yaklaşım ile ifadelerde bulunulmaktadır. Şimdi ise ayrışım ve bağlamları ile her kavramı izafi yüklemleri ile beraber anlamlı kılmak gerekli olmuştur. Dil açısında bakıldığında İslam nesnel olgusal olana değil de özne olandan hareket ile öznel edimsel içerikleri kendinde barındıran yapısallığa haizdir ve eyleme sevk edici içerikte biçimlenir. Böyle olsa da İslam denildiğinde eylemden/ üretmekten/ çalışmaktan yoksun halk kitleleri sebebiyle ve sadece kültür belirimi nedeni ile edinilen kimlik gereği İslam olduğunu söylemek utanç olması gerekir.

Çünkü İslam eylemde gerçekleştirildiği kadarı ile insanın kendini amaca/ ilkeye bağlı meşru alanda gerçekleştirmesi olarak pasifliğe yer vermeyen bir dindir. Dili gereği ile realiteyi -gerçekçiliği ussal düzeyde izlek olarak kendinde- barındırsa da gerçek olanın eylemde gerçekleştirilmesi gereği ile de edimselliği/ aksiyonel olmayı zorunlu kılar. Gerçekleştirilmeyen gerçek, saklı olduğu durumda hapsedilmiştir ki gerçeğin görünüşe gelmesi insanın kendi gerçeğini bularak kendini doğaya hapsetmekten kurtulması anlamını da içerir. Kendini meşru sınırlar dâhilinde ilkesine bağlı olarak gerçekleştirenlerdir ki kurtuluşu ürettikleri ile her yenileşmelerinde hep yeniden bulurlar.

Siyasi veya kişisel çıkarlar, tevhitten uzak içerikte kavramların kullanılması vb. sebebiyle amaca bağlı olarak algı oluşturmak için İslam’a ait kavram ve ayetlerin kullanılması da zaman içinde kavramların anlam yitimine uğramasına neden olmaktadır. Özellikle günümüzde: İslam, İslam’a fobi, ılımlı İslam, hizmet, cemaat, şefaat, sufi, salat, mürşit, pir, hak, birlik, veli vb. birçok kavram ve çoğu esma, yanlış veya eksik içerikte anlamlı kılınmaktadır. Tevhid, kültürel olarak umumi olmaktan daha çok tercih edilmesi durumunda gayrete bağlı olarak edinilen/ edinilecek olan bir terbiye diline haiz olma durumunda bulunur. Tevhid dili içeriğinden uzaklaşıldıkça, göstergeleri ile aynı dil kullanılsa da ifade biçimine bağlı olarak anlam-duygu-değer-inanç yüklemi belirimleri ile ayrı diller konuşmaktayız.

Halen tevhidin şuhudi ve vücudi iki düzeyde iki ayrı dilde zevk edilmesi de dilin itikat birliğinde ne kadar sorunsal olduğunu gösterir. Kültürel olarak farklı din izleklerinde tevhidi özümsemiş olan toplum, itikat mezhebi, tarik veya cemaatlere bakıldığında da dilin ne kadar sorunsal olduğu görülür. Çözüm ise Kur’an kaynaklı olarak yeniden dilde olan kavramların tanımlanması ile ortak ilkelerde buluşmak ve ortak akılda hareket ederek eylem bütünlüğü kazanmaktır. Böyle olsa da farklı anlam ve değer yüklemlerinde dil edinimi, genel olarak bakıldığında izlek farklılıkları ile beliren çeşitlenmede ihtisas yapmış gibi kültürel olarak anlam zenginliğine neden olur. Bu da zaten olması gerekendir. Ayrıca olması gereken ise zengin dil birikimi ile izlek farklılıklarının sebep olduğu izafi varlık görüşleri ile beraber evrensellerde ortak dil edinmiş olarak buluşabilmektir. Aynı çizgide olmasak da beraber olarak konuşabilir, paylaşabilir ve tanışabiliriz. Bu da Kur’an ayeti ile sabit olan hüküm olarak İslam olmanın gereğidir. Tanış olmayanlar birbirlerine düşmandır ve değerlere bağlı ön yargı ile aralarında dil ile biçim kazanan setler örülmüştür.

Hiç kuşku yoktur ki kapitalizmin sermaye-üretim-kazanç-büyüme döngüsünde kazanca dair olarak yeni şeyler üretmesi ilerlemenin ve toplumsal düzeyde gelişim ve büyümenin önünü açmıştır. Emperyalizmle de geri kalmış coğrafyaların yeni ve ilerlemiş bir dünya ile tanışmaları ve kendilerini geliştirmeleri gerektiğinin idrakini edinmelerinin önü açılmıştır. Böylede olmuştur ama özellikle kapitalizmin değer yıkımı/ yitimi ve emperyalizmin de politik olarak İslam’ı düşman ilan etmesi ile görülen o ki evvela İslam ve kavramları ile uğraşarak oluşturulan dilde saf tutulmuş olunmasıdır. İlke gereği biçimlenen ve ahlak gereği görünüş bulan öz değerlere bağlı olarak yeniden tanımlanması gereken kavramlar ve kavramların öznelde anlam-duygu-değer- dirimsellik-iman yüklü içerikleri ile yeniden tanımlanması ve her daim mevcut koşul ve ihtiyaç belirimleri karşısında güncellenmesi gerekir.

Bilimin nesnel olgusal düzlemde oluşan dili karşısında değer yitimine de tanık olur iken tevhid dili başvurulması gereken dil olarak insanın yaşamına anlam-duygu-değer-iman-eylem belirimleri ile anlam katacak -öznelliğe ve güzel ahlaka haiz- en güzel dile sahiptir.

İslam’da dil kullanım geleneğinde teşbih düzeyinde kullanılan kavramların, kullanımına bağlı olarak sorunlar açık ettiğini de belirtmek isterim. Örnek olarak nur kavramını verir isek: Nur, Allah’ın öz niteliği olan töz iken ilke düzeyinde kavramların nur içeriğe haiz olarak kullanılması teşbih anlamında doğru olsa da gerçekten uzaklaştırıcıdır. Din nuru, iman nuru, akıl nuru, ihlas nuru vb. örneklerde olduğu gibi ilke bağlamında olguların nur olduğunu söylemek sadece teşbihi düzeyde kabul görmelidir. Elbette ki bu olgular anlam, duygu, değer belirimlerine göre nurun açık ettiği olgulardır ama nurun kendisi değillerdir. Bu durumda gelenekten gelenlerin dillerini geliştirmeleri gerekir. Daha önceki âlimler böyle bir dil kullanıyor diye aynı nitelemeler kullanılacaktır diye bir kaide yoktur. İslam olarak tevhid çizgisinde dili daha rafine bir düzeye taşımak da bu zamanda olması gerekendir.

****

Her işin ehlini yetiştirmek, sorunları kolayca aşmak için gereklidir. Rabbin dilini tevhid çizgisinde öğrenmek ve tercümanı olmak da ehil işidir:

Her insanın ana dili, düşüncesini yapısal kıldığı dilidir. Hangi dilde düşünmekte, anlam-duygu-değer-yargı-inanç yüklemeleri edinmekte isek o dil ile tinde insanlığımızı bulmaktayız. Öyle ise kutsal metinlerin indiği dillerin kutsiyetini göz ardı etmeden her insan, kendi dilinde düşünmeyi ve maneviyatını yeniden üretmeyi edinmek zorundadır. İnsan ana dili üzeri Allah’a, ilmen yakinlik -varlık/ dünya görüşü- edinerek onu bildiği -tanıdığı- kadarı ile tanık olur. Bu durumda dinde dil sorunu, anlam içerikleri ile bilmediğimiz bir dil ile aşılacak olan değil, maneviyatı bulunan zamanın ahkâmı doğrultusunda bildiğimiz ana dilimizde yeniden inşa etmek ile aşılması gerekendir.

İnsan -iman eden- ana dili ile Allah’a yakinlik bulacak/ bulmakta ise ana dilinde tevhid dilini geliştirmesi gerekir. Bu bağlamda ilahi metinlerin indirildiği toplumlara hakları dışında bir kutsiyet nitelemesinde bulunmak yersizdir. Önemli olan, ilahi metinlerin kendi dillerinde okumasından daha çok hangi dilde okunmakta ise anlaşılmalarıdır ve insanların zannına bağlı olarak okunması değil, Allah’ın ilkelerine göre anlatmak istediği doğrultusunda okunması olması gerekendir.

“…Anlayasınız diye Arapça indirdik” ayeti ile Arapçanın kutsiyetinden daha çok Kur’an’ın anlaşılmasının gerekliliği ifade edilmiştir. Bu bağlamda ana dili ile anlayış edinebilen her iman edenin Kur’an’ı kendi dilinde okuması hakkı olduğunu bilmek gerekir. Akla inecek ve kalpte -sezgi ve duyguda- karşılık görecek ise her iman edenin kendi dilinde Kur’an’ı okuması haktır. Arapçanın anlam zengini olan faziletli bir dil olduğu düşünüldüğünde, Arapça ile Kur’an’ı okumanın katkıları da vardır.

Ayrıca Arapça dışındaki ana dillerde karşılığı olmayan veya çevrilmesinde güçlük yaşanan kavramlar söz konusu olduğunda, Arapçayı bilmekte de faydalar olduğu görülür. Kur’an adına söyler isek Kur’an’ın genele yayılması için, her iman edenin kendi ana dilinde okuma -tercümesini yapma- hakkı vardır ama doğru okumak için indirildiği Arapçaya da duyarlı bir kulağa ihtiyaç olduğu kesindir. Her şeye rağmen Allah’a ilmen yakin gelmek istemekte isek Arapça bilmenin şart olmadığını ve ana dilimizde dinimizi yeniden anlamlı kılmak için, ana dilimizde Kur’an okumasında bulunmak gerekir.

Din ve ilahi kelam kişilere, ırklara, belli guruplara veya her hangi bir dile indirgenemeyecek kutsallıktadır ve anlam açılımları ile sığlaştırılmayacak kadar zengindir. Bu bağlamda özellikle Arapçılığa-Arapçaya, Türkçülüğe-Türkçeye vb. düzeyde ırklara ve dillerine, din ve evrensellerinin indirgenerek sınırlandırılması veya sığlaştırılması kabul edilemez. Dil hakikatin haklar üzeri görünüşe taşınmasının aracı iken araç mahiyetinde olanın doğru kullanılması hak ve hakikat adına zorunludur.

Hiç kuşku yok ki dinsel düzeyde dilde en büyük sorunlardan bir tanesi de Kur’an çevirileridir. Özellikle kalben duygusu ve ussal olarak da anlamı adına Kur’an çevirilerinin, birebir kavram karşılıklarıyla yapılmaya çalışılması gereklidir. Kur’an anlam itibarı ile tevhid diline haizdir. Ahadiyet ve vahidiyet ilkeleri gereği Allah Kur’an’da hem tekil ve tikel belirimlere varlık hakkı tanıyarak onları ve eylemde kendilerini gerçekleştirdiklerinin anlatımlarında bulunur hem de her olay ve olgunun sıfat ve eylem yüklemleri ile kendi varlığını gerçekleştirmenin gereği/nesnesi olduğunu ifade eder. Hazreti Musa’ya “Samiramis ‘o’ halkını yoldan çıkardı” veya “Biz yoldan çıkardık” denilir iken ve Hazreti İbrahim üzerinden de “o resullerimiz ile tartıştı” veya “o bizimle tartıştı” denilir iken tevhidi ve nesnel olanı kendi varoluş belirimi ile anlamlı kılmak farklı iki cihetten gösterilir. Bu neden ile her çeviri aslına sadık olarak yapılmalıdır.

Çevirilerde en çok rastlanan bir problem de çeviri yapılan dilde kavram yetersizliği var ise uzun anlatımlar ile çevirinin yapılmaya çalışılmasıdır. Kur’an kavramlarını çevirmenin yetersiz olduğu durumlarda Kur’an kavramının olduğu gibi çevrildiği dile kazandırılması önemlidir. Ayrıca Kur’an çevirisi yapan şahısların kendi anlayış kıtlıkları sebebiyle, ortak anlam içeren ama farklı anlam içeriği ile zikredilen birçok kavramı tek düze bir biçimde aynı kavramlar ile anlamlı kılmaya çalışmaları, iman edenler adına talihsizliktir. Kur’an kavramları adına da kavramların anlam darlığı veya sığlığı ile sunumu nedeniyle cahilliktir.

Tevhid diline vakıf olmadan sadece tenzih veya teşbih düzeylerinde Kur’an’ı anlamlı kılmaya çalışmak yanlıştır. Sadece tenzihe bağlı yapılan okumalarda ötekileştirilen ve uzaklarda olan Allah itikadının hâkim olduğuna tanık olunur. Sadece teşbihe bağlı yapılan okumalarda ise nesnelliğe indirgenmeye çalışılan Allah itikadına tanık olunur.

Kur’an okumalarına bağlı olarak yaratım, olan biten ve olacak olanlar değerlendirildiğinde ise tevhitten uzak olarak kişi ve olaylara bağlı yorumlarda bulunulduğuna tanık olunur. Kur’an okumalarında önemli olan kişi veya olaylardan daha çok olgu düzeyinde anlamlı kılınmak istenendir. Bazen insanın yaratılışının nasıl olduğuna dair teoriye dayalı ifadelerde bulunmalarda bazen de Kur’an’da adı geçen tarihi kişiler üzerine yapılan değerlendirmelerde görülen o ki olguya bağlı ilkeli düşünmekten yoksunuz. Ayetlerin evrenselliğinden ve zamansızlığından ayrıca sonuç ilkeden bakıldığında insanın her daim nasıl yaratıldığı kıssa düzeyinde anlamlı kılınmaktadır. Bu da kıssada anlatılanların, gerçekleşmiş olmadığı anlamına gelmez. Tarihi kişiler ise olaylarında açık olan ilkenin olgusal beliriminin gereği olarak anlatılırlar.

Demek istediğim o ki Kur’an’ın tamamı veya ayet ve sure bağlamında yapılan/ yapılacak olan her okumada ilkelerinin izleğinde okumalarda bulunulması gerektiğidir. Böylece her daim gerçekliliği olana tanık olabilmek için ve geçmişin bilmediğimiz olay ve kişi düzeyinde gerçekleşen oluşlarına takılı kalır iken asıl meseleden uzaklaşmış olmayalım. Kur’an ifadesi ile söyler isek Kehf suresinde geçen “gayba taş atmak” ayeti ile belirtilmek istenen kişi ve olaylarda takılmak yerine olgusal düzeyde ilkesine bağlı olarak anlamlı kılınanın okunması gerektiğidir. Bu olur ise tefsirden tevile geçmiş olarak okumalarda bulunabiliriz.

Kur’a okumalarındaki en büyük sıkıntılardan bir tanesi tarihsellik çizgisinde değil de tarih düzeyinde tefsir mahiyetinde okumalar yapılmaya çalışılmasıdır. Artık bu düzeyde okuma biçimini, geride bırakmak değil ama aşmanın vakti gelmiştir. Kişi ve olayları okur iken muhatap olarak bizlere/ insana hitap edildiğinin gerçeğinden de uzaklaşmaktayız.

Demek istediğim, tevhidi -dilini- hakkı gereği bilmiyor isek çeviri, tefsir veya tevil çalışması yapmanın ne kadar sorunsal olduğudur. Akademik düzeyde unvan sahibi olanların dahi tevhitten, ilkesellikten uzak olarak Kur’an okumalarında bulunmaları ve sadece Arapça bilmek ile çeviri yapmaya çalışmaları kabul edilir bir durum değildir.

Anlamıyorsan/ bilmiyorsan eğer genele hitap eden Kur’an okumalarında bulunmayacaksın ve Kur’an’ı mealen çevirmeyeceksin! Gaşiye, kıyamet, vakıa, vakit bu ve benzer kavramların genel de -büyük- kıyamet içeriği ile çevrilmesi; sırat-el müstakim, hidayet vb. kavramlarında aynı içerikte kullanılarak çevrilmesi anlam darlığına ve sığlaştırılmasına sebep verdiği içindir ki iman edenler için talihsizliktir. Bunlara benzer birçok örnek verebiliriz. Bu nedenle biliniyorsa Arapça kaynağından, bilinmiyor ise birçok çeviriden hareket ile Kur’an çalışması yapmak yerinde olur.

Unutmamak gerekir ki Kur’an duygusunda kalplere, anlam içerikleri ile de usa inen kitaptır. Bu neden ile çeviri ehlince yapılmalıdır. Tevhit idrakinden yoksun kişilerin çeviri yapmaması da gerekir. Kur’an’ın anlaşılabilecek bir olgunlukta sunumu adına da tevhidin, sığ ve panteist anlayıştan uzak olarak idrak edilmesi de gerekir.

****

Bulunduğu zamanın anlam-duygu-değer yüklemleri ile söylenmiş her söz, bağlı olduğu evrenselleri/ ilkeleri -zamansızları- içerdiği ölçüde gerçeği barındırır ve gerçekliliğini korur:

İslam tarihinde sorunsal olan bir durum da hadis ve hadis okumalarıdır. Siyer ve hadis, nüzul gerekçelerine bağlı olarak Kur’an’ı anlayabilmek ve değer olarak yaşama nasıl sirayet ettiğini görebilmek adına önemlidir. Böyle olmak ile beraber, tarihsel sürecinde siyer ve hadis ilminin gelişimi ile görülen o ki uydurma hadisler, ideolojik olarak siyerin yorumlanışındaki farklılıklar, fikir ayrılıklarına ve kültür farklılıklarına neden olmuştur.

Her söz kendi devrinin anlam-duygu-değer-inanç belirimleri üzeri o devrin ilişkilerinde anlam kazanır. İlişkilerde belirleyici olan ise hitap-muhatap düzeyinde sözün nasıl ve ne için kullanıldığıdır. Devrin olay ve olguları evrensel olduğu ölçüde söz de muhatabı üzerinden evrensel niteliğine bağlı olarak ussal ve vicdani düzeyde kabul edildiği kadarı ile zamansızlığa adaydır. Ayrıca belirtmek gerekir ki her söz, insan tekâmül varlığı olduğu içindir ki tekâmül etmesinin hangi evresinde söylendiği ile ilgili olarak da anlam kazanır. Önemli olan ise sözü söyleyen kişinin hangi insanlık evresinin tekâmül sürecinde iken sözü söylediğinin de analizinin yapılabilmesidir.

Bu çizgilerden bakılmak kaydı ile söz değerlendirildiğinde önemli olan bir durum da sözü söylenin, kişiye göre mi yoksa evrenseli dile getirmeye göre mi sözü söylediğidir. Muhatap alınan duruma göre kişiye söylenmiş sözler, evrensel nitelik yüklenmekten yoksun olabilir ama genellikle muhatap alınan duruma göre topluma söylenmiş sözler, evrensel niteliğe sahip olma özelliğini daha fazla gösterir. Çünkü muhatap alınan duruma göre toplumun ortak yönleri evrenseline bağlı olarak ifadelerde bulunmaya hitap eden kişiyi zorlar. Özellikle evrenselleri yaşama taşıyan insanlar için bu kaçınılmazdır. Bu doğrultuda hadislerin kimlere ve hangi muhatap alınan olgu veya olay üzerinden söylenmiş olduğu önemlidir.

Siyeri ideolojik düzeyde değerlendirmek, gerçekliğinden uzak ve yoruma bağlı ele almak olur. Bu da fitneye sebep ayrılıklara nedendir. Önemli olan ise tevhid ilkesine bağlı olarak siyerin veya hadislerin değerlendirilmesidir. Elbette ki hadisleri us ve vicdanımız ile değerlendirmemiz gerekir ama her değerlendirme, değerlendirmesi yapılanın bağlı olduğu ilkelere göre yapıldığında mantıksal olarak doğru olur.

Siyerin son yirmi üç senesinin Kur’an ile biçim kazandığı düşünüldüğünde Kur’an çizgisinde -Kur’an ilkeleri ile (tevhid, ahlak, değerler, hüviyet edinimi, tipoloji vb.)- siyerin yorumlanmaya çalışılması gerekir. Her hadis, senedine bağlı olarak doğru kabul edilse de ola ki uydurma bir hadis bulunabilir. Bu neden ile referans olarak Kur’an ve ilke olarak tevhid, hadisleri değerlendirmenin izleği olmalıdırlar. Kanaatim o ki her nebi misyonu itibarı ile miras bırakır. Bu neden ile Hazreti Resul’ün Kur’an ve tevhid misyonu düşünüldüğünde, Kur’an çizgisinde olmayan (tekâmülünün başlangıç evrelerinde söylediği olabilir) ve tevhid ilkesi dışında sadece kişilere söylenmiş sözleri yaşama örnek alınmayabilir/ alınmamalıdır.

“O kendi hevasından konuşmaz” ayeti gereği düşünüldüğünde de Hazreti Resul’ün ilkesine bağlı olarak evrenselleri dile getirdiği ifade edilir ama hevasından konuşmamak, eksik ifadede bulunmamak anlamına gelmez. Ayrıca bu ayetin kimleri, hangi tutum ve davranışın olgusunu muhatap aldığı ayrıca hangi vakitte nüzul olduğu da önemlidir. Hadis kronolojisi, hitap-muhatap düzeyine göre hadis psikolojisi ayrıca kaynak referansına (Kur’an) ve ilke belirimine (tevhid) göre hadis değerlendirilmesinden yoksun olma nedeni ile -sadece senede bağlı hadis aktarımında kalmak- hadisleri sorunsal bir çizgide bulmaya neden olmuştur.

Bu eksiklerin giderilmesi, kaynağı ve ilkesi izleğinde hadislerin revize edilmesi, İslam mitinin canlı tutulması adına önemlidir. Miti olmayanın, öz değerlerini yitirmeye maruz kalması kaçınılmazdır. Miti olmayan, öz değerlerini kültür olarak miras bırakamaz. Miti olmayan, ortak değer olarak aynı çizgide buluşamaz. Tevhitten bahsetmekte isek siyer ve hadislere bağlı olarak İslam mitini canlı tutmak, yarınki kuşaklara olan borcumuzdur. Siyer ve hadislerin yaşam biçimine sebep olmasından daha çok hadisler ile siyerin İslam miti olması adına önemsenmesi gerekir.

Hadis ilminde senede bağlı hadis aktarımının sorunları olsa da yukarıda belirttiğim doğrultuda hadislerin revizyonu -hadis ve siyerin toplum yaşamında zamanın ahkâmından uzak bırakan etkileri düşünüldüğünde- gerekli olmuştur.

Demek istediğim o ki Hazreti Resul’e atfedilmiş olan bir sözün Hazreti resul tarafından söylenmiş olup olmadığının tartışmasını yapmak değil, kaynak ve ilkesine bağlı olarak hadislerin her zamana ait yönleri -zamansız olmaları gereği- ile revize edilmesidir. Özellikle kendi devrinin ahkâmına (anlam-duygu-değer-inanç dünyasına) göre söylenmiş her hadisi, başka bir devrin ahkâmına göre değerlendirmek de senede bağlı hadis kabulünün sorunsal oluşu kadar sorunsaldır. Anakronik yaklaşımlar ve senede bağlı hadis aktarımının sorunsal yönleri düşünüldüğünde, hadis revizyonunun yapılmasının gerekliliğine tanığızdır.

Rivayet edilir ki Hazreti resul “Allah’ın zatını düşünmeyin. O’nu kadri ile bilemezsiniz/ anlamaya güç getiremezsiniz” demiştir. Bu gibi hadislerde dikkat edilmesi gerek, anlam içeriği ile kaynak ve tevhid ilkesinden uzak olduğudur. Çünkü Allah’ı bilmedikçe tevhid idrakini -itikadını- nasıl sağlam kılacağız? Ontolojik olarak insan doğasına bakıldığına akıl etmek insanın evrenseli iken akıl etmemelerini söylemek hem Kur’an hem de fıtrata aykırıdır. Ayrıca Allah’a muhabbet besleyen insanların Allah’ı düşünmemeleri düşünülemez. Bu açıdan da bakıldığında hadis sorunsaldır ve düşünce yetisi olana düşünceni kullanma demek ne kadar gerçekçidir?

Böyle olsa da hadisi şerifin “O’nu kadri ile bilemezsiniz veya anlamaya güç getiremezsiniz” olarak ifade edildiği ikinci kısmında, hadisi şerifin söylenme gerekçesini görmekteyiz. Allah’ın zatı ile mutlak olduğu ve her bilmenin ikilikte sıfat veya esma gereği tanık olmaya neden olduğu düşünüldüğünde düşünce yetisi ile bilmenin tevhid çizgisi dışında olamayacağı görülür. Bu bağlamda hadisin gerekçesinde doğru olduğu görülür. Hadisin muhataplarının Allah’ı düşünce usullerinde eksiklerinin olduğu ve muhabbetten yoksun olarak düşündüklerini de hadisin ikinci kısmından -hadis psikolojisi analizi ile- anlamaktayız. Her sevgi, değer yargısı içerir ve seven sevdiğini zaten değerinde düşünmeye ve bilmeye çalışır. Bu bağlamda sevgilinin düşünülmemesi düşünülemez.

Her düşünce yanlış dahi olsa doğru olana kapı aralayacağından dolayıdır ki sınırlanmaması gerekendir ama hadisin ikinci bölümünde düşüncenin sınırları işaret edilir iken Allah’ın zatını düşünmekten yana nasıl gerçekleşmesi gerektiğinin aklıda verilir. Bazı hadisi şeriflerde “Allah’ın sanatını düşünün” denirken de düşüncenin hangi yönde gerçekleştirilmesi gerektiği vurgulanır. Bu düzeyde her düşünce, ilkesi izleğinde ve kaynağına bağlı olarak gerçekleşmekte ise yanlışa düşme ihtimali zayıflar.

Demem o ki hadisin doğru olduğu düşünülür ise kişiye göre dile getirilmiş ve bu doğrultuda da evrenselinden uzak kılan bir hadisi herkes ve her devir için güncel kılmak doğru değildir. Her hadisin kime/ kimlere, hangi maksat ve gerek üzere söylendiği hadis psikolojisi adına önemlidir. Kronolojisi, psikolojisi, referans kaynağı ve ilkesi izleğinde hadisleri ussal veya vicdani olarak değerlendirmediğimizde hadislerin sorunsallığı içinde fikir üretmekte ve doğru yaşam biçimi oluşturmakta sorunlar yaşarız/ yaşayabiliriz/ yaşamaktayız.

Bir noktada söylemek istediğim nebi efendimizin misyonunda öncelikli olarak ahlakın olduğu ve ahlakta tekâmül ettiğidir. Bu durum da “sen üstün/ övülmüş ahlak üzerisin” ayeti ile sabittir. “Ben güzel ahlakı tamamlamaya geldim” hadisi şerifi de referans alındığında; Hazreti Resul’ün, ilkelerin yaşama duygusunda taşınması olarak beliren güzel ahlakta değer edinimini önceleyen misyonu daha belirgin olarak öne çıkar. Düşünmeyi, ilim ve hikmet edinmeyi önceleyen hadislerinden de bilmekteyiz ki güzel ahlak zemininde düşünmenin gerçekleşmesini isteyen ve başaran bir nebiye tanık olduğumuzdur. Düşünmeyi, ilmi ve hikmet edinmeyi güzel ahlak zemininde önceleyen bir nebiden yukarıda belirtildiği üzere ifadede bulunması, muhatap aldığı durum karşısında sadece kişiye/ kişilere gösterdiği bir tutum olarak anlamlı kılınabilir. Ayrıca hadisin hangi zamanda söylendiğini de bilmiyor isek hadis tamamı ile sorunsal olarak bilincimizin önünde durmaktadır. Yani her hadis ve siyerden örnek:  kronolojisinden, hitap-muhatap durumundan ayrıca kaynak ve ilkesinden uzak ele alınmamalıdır.

Kanaatim o ki Efendimiz Muhammed Mustafa’yı örnek insan olarak değerlendirir iken hata yapmayacağı zannı ile kutsallaştırmaktayız. Nebi olarak Hazreti Resul elbette ki kutsalımızdır. Hayru beşer yaşamı ile insanlığa örnek olduğu durumlarda her yönü ile ders içeren bir yaşama haiz iken gereksiz yere onun her yönü ile kutsallaştırılması kendisinden ders alabilmemizi perdeler. Tecrübeleri tekâmülde neler ile karşı karşıya kalacağımızın göstergeleri olduğu için önemlidir. Abese ve birçok surede iyi niyetli olsa da Hazreti Resul’ün de hata yapabildiği örnek verilir. Hata yapmak bir kusur olmaktan daha çok doğru olanı edinmeye araç iken tekâmül için gerekli olandır. Böyle olmak ile o devrin olanaklarına, kültürüne bağlı olarak gerçekleşen tutum, davranışları güne taşımak sünnet olarak ne kadar yersiz ise doğruluğu şüpheli veya muhatabı ile sınırlı olan her hadisi kati olarak doğrudur kabulü ile aktarmak ve yaşama sirayet edecek düzeyde değerlendirmek de yanlıştır.

Siyeri ve hadisleri ilkeli düzeyde felsefi olarak eleştirel yöntem ile revize etmek; Hazreti Resul’ü olumsuz olarak eleştirmekten daha çok İslam’ın Kur’an ve tevhid çizgisinde daha doğru olarak yaşanması adına gereklidir. Hadislerin usul olarak senede bağlı doğruluğunun kabulü ile toparlanışında revize edildiği dikkate alınacak olunur ise hadis toparlayışında kronolojik eksiklik, hitap-muhataba bağlı psikolojik değerlendirmeden yoksunluk, Kur’an referanslı ve tevhid ilkesi izleğinde revizyonun yapılmaması, silsileye bağlı olarak kişilerin referans alınması, toparlayış usulünün de sorunsal olduğunu gösterir.

Hadisler toparlanır iken özellikle silsileye bağlı olarak tevatür ile hadis naklinde bulunan kişilerin güvenilirliğinin test edilememesi sorunu da önemli bir sorundur. Hadis toparlayıcılarının bu konuda titiz olmaları her ne kadar doğru olsa da bu konu kendi çizgisinde sorunsaldır. Sadece hüsnü zanna bağlı olarak kişiye güvenerek hadis rivayet etmek de sorunsaldır. Her bilgi, aktarılanın akli tanıtlaması ve değer yargısına göre ifade biçiminde formasyon kazanır/ kazanabilir. Bu düşünüldüğünde, hadisler tamamı ile sorunsal görünür ama içeriğin ilkesinden taviz vermeden aktarımı hadisleri gerçek kılar. Ayrıca belirtmek gerekir ki zorluklar içinde hadisleri toparlamaya yaşamlarını vakfetmiş insanların emeği sonucunda bu gün hadisleri tartışıyoruz. Onların emeği olmasaydı nebiden miras kalan hadislerden bu gün veya yarın hiç bahsedemeyecektik.

Özellikle belirtmek gerekir ki Hazreti Resulullah’a muhabbet, Allah’a yakin gelmeye vesiledir. Bu da Kur’an ayetleri ile sabittir. Kendisinden sonra Allah’a yakin gelenlerin yöntem olarak ona olan muhabbetten sonuç almaları da bunun göstergesidir. Demek istediğim o ki hadis revizyonu yapar iken ona buğza sebep vermemek adına dikkatli olmak gerekir.

Dikkat edilecek olunursa eğer hadislere hadis denilmesinin altında yatan gerçeğin kaynak olan Kur’an sonrası olmalarıdır. Bu neden ile Kur’an ve tevhid izleğinde hadislerin değerlendirilmesi gerekir. Ayrıca her hadis, dinde amaç ve değer olarak sunulan erek belirimlerine göre değerlendirilmelidir. Eleştirel olarak birçok hadisi ders konusu yapsak da hadisi şerifleri, anlattığım çizgilerde kritik etme durumunu akıl ve vicdan ehlinin merakına bırakmaktayım.

****

Dünya çizgisinde her yeni bulunan ile şaşkınca yürür iken değerlerini yitirmeden kendini gerçekleştirmeye çalışmak:

İslam, insanın her türlü alanda üretim ve paylaşımını hak kılar. Mal olarak ürettiklerini de mübadele karşılığında sermayelendirmesini, emeğin dolaşımı ve insana hizmeti adına meşru -helal- kılar. Mal olarak üretilenlerin ihtiyaç ve koşullara bağlı olarak mübadele karşılığında kazanca döndürülmesi Allah’ın hak kıldığıdır. Böyle olsa da kazancın hırs ile aşırı düzeyde, koşulların gerekliliği ve ihtiyaçtan fazlası olarak sermaye düzeyinde arttırılması, insanın nefsi emmaresi düzeyinde emek olarak kendine hak gördüğüdür.

Girişimcilik ve üretimde bulunmak, kazanç sahibi olmak, insanın emek verdiği doğrultuda da hakkıdır. Böyle olsa da para karşılığı olarak hiçbir üretim yapmadan sadece paradan para kazanılması, üretimi dinamik kılmak adına yapılsa da şişirilmiş para kazancı üretime yansımadığında, siyaset ve insani bütün alanlara galip gelmeye başladığında, meşru alanı olan üretime bağlı kazanç elde etmekten farklı olarak üretmeden kazanç ve hâkimiyet -iktidar- elde etmek irade formasyonunda nefsi emmarenin kurumlaştırılması düzeyinde görünüş bulur. Bu da meşru olmayan kazanç kapısıdır. İnsan için üretmek ve ürettiğini kazanç için mübadele etmek, olması gereken sınırları ile haktır ve meşrudur.

Kapitalizm, sermayenin hâkimiyeti adına ve her türlü üretim ve insani alana, ihtiyaca göre değil de kazanca bağlı olarak arzuya göre tüketimi öncelikli kılarak galip veya müdahil olduğu, sermayenin kurumsal düzeyde sistemleştirilmesidir. Üretim çarklarının tüketimin öncelenmesi ile dinamik tutulması, sermayenin çoğaltılması ve elde tutulması ilerlemek adına öncelense de insanın geriye atıldığı ve tüketim malzemesi olarak kullanıldığı bir sistemde insan değer olarak yitiktir. Ayrıca arzulara göre üretim ve tüketimin olanaklı kılınması da yaşamın nefsi emmare adına renklenmesi anlamını taşısa da kültürel düzeyde içerilen insani değerlerden uzaklaşılır, insan şımartılır iken aidiyet ve sorumluluk bilincinden de yoksunlaşmaya başlar.

Kapitalizmin sermaye alanında hâkimiyeti insani alanlardaki galibiyetini beraber getirdiğinden, insanın dışarıda bırakıldığı bir sistemin çarkları içinde kendi aslına ve insani değerlere duyarsız kalması kaçınılmazdır. Şımartılan insan, insani değerlere duyarsız ve egosunu tatmin kılmaya çalışan ayrıca insanlık adına üretimde bulunmak değil de nefsi adına kazanç sağlamak ister iken hakikatten yana uzaklaşır. Kendi eli ile ürettiğine tapınır iken oluşmasına sebep verdiği dünya girdabında insan kendine yitiktir.

Bilim, nesnel olgusal alanda özneye yitik paradigma sebebiyle değer üretmekten yoksundur ama bulguları varlık görüşüne neden olmakta ise salt değerdir. Teknik düzeyde insana yaşamında kolaylık getirecek mühendislik alanında da üretimine neden oldukları ile doğaya karşı değer üretme alanıdır. Böyle olmak ile beraber, sermayenin elinde kazanç için değer üreten teknik bilgi sağlanması ile mühendislikte ilerlemeyi sermayeye borçludur. Bu neden ile bilim, sermayenin eli altında kullanacağı malzeme alanıdır. İnsanlık tini adına insani değerler olarak ürettiği, insanlığa kattığı fazla bir şey bulunmaz. İnsani değerler öznel edimsel düzlemde deneyim, gözlem ve ilkeye bağlı kritik etme paradigması ile yaşam ilişkilerinde süreç beliriminde üretilirler. İnsan ve insani -evrensel- değerler yaşam ilişkilerinde takip edilen izlek iken bilim nicelin dünyasının kapısını aralarken, sermaye de arzu ve iktidar hırsının beslenmesine sebep verirken insanın geriye atılması ve insanın insana duyarsız kalması kaçınılmaz olmuştur.

Arzuları besleyen,  insanı tüketici durumunda yaşamın gerçeklerine pasif kılan/ kılmaya çalışan ve her türlü alanda manipülasyonlar ile insanı gütmeye çalışan sermaye sahipleri ve niceli önceleyen paradigması ile bilim, nihilizmin beslendiği iki alan olmuştur. Sermayenin ve bilimin bu yönleri ile İslam’a -iman edenlere- zararı (sorun olarak görülmesi gereken), nihilist çizgide değer yitimine doğru kaymaları ve yeni kuşaklara İslam’ın/ insani değerleri(ni) aktaramamaktır.

Sermaye, bilim, sanayiye bağlı üretim ve siyaset dünyevi olarak modernleşmeye nedenler iken sadece insani değerlerde ilişkiler öncelenir iken üretimden yoksun kalmak da gerilemeye nedendir. Öyle ise insani değerlerin öncelendiği ve ihtiyaçtan fazlasının meşru oranlarda vergilendirilerek insanca yaşamak için paylaşıldığı ve hizmet olarak insana geri döndüğü, sermayenin değil de insanın/ insanlığın insanca yaşamak için galip olduğu bir sisteme de ihtiyaç vardır. İslam ile insan öncelenir iken her türlü üretim alanında insanın kendini gerçekleştirmesi için ilke/ ilkesi gereği hukuk buluşma adresi olarak gösterilir. Menfi olan hiçbir gücün veya mülkiyetin öncelendiği değil, insanın öncelendiği hukukun tesis edilmesi zorunludur.

Sermaye ve bilim küresel ölçekte her yerde kendine alan bulmaya başlamış iken küresel ölçekte hukukun da insanlık adına hâkimiyetinin şart olduğu görülmektedir. Kendi çıkarları doğrultusunda insanlığı hiçe sayan kişi, grup, kurum ve devletlerin, küresel ölçekte yaptırımı olan hukuk ile meşru sınırlarının belirli kılınması zorunludur. En yukarıdan aşağıya doğru iktisadi adalet, en aşağıdan en yukarıya doğru fırsat eşitliği, yasaya bağlı olarak güç odaklarının denetlenebilir olması ve hesap verilebilir olunması insanca yaşamak adına önemlidir. İnsan ve insani değerler -hak ve had belirimlerine göre- hukuk ile öncelenmesi gereken olmalıdır.

Emperyalizm kapitalizmin siyasi ayağıdır. Sömürgecilikten farklı olarak kendi için kendi gibi kılmak siyasi çizgisinden hareket ile yayılımcı bir politika izler ve kapitalizmin arzuya ve tüketime dayalı oluşturduğu kültürün pazarlanmasının ve pazar değerinin oluşmasının öncülüğünü yapar. Böyle olmak ile beraber emperyalizm çizgisinde bulunanlar, çıkar haneleri için insanı kullanım aracı kılmaktan, tüketmekten ve harcamaktan kaçınmazlar.

İnsanı sistemleşmiş politikalar ile borçlandırmak, öz kaynakların kontrolünü elde tutmak, her türlü ihtiyaç alanında sermayenin galip olması ile kazançlı çıkmasını sağlamak emperyalizmde öncelenir. İnsani değerleri çıkarları adına insanları manipüle etmek için kullanmak, gerekir ise meşru olmayan ama meşru gösterilen hak talepleri sebebiyle kolluk kuvvetlerini kullanmak vb. gerekçeli kararlar ile insanlığı harcamak emperyalizmin sonuçlarıdır. Bu bağlamda emperyalizm ve emperyalizm çizgisinde kapitalizm, kazanca karşılık insanlığın esir alındığı siyasi formasyonda -tam da- İslam’ın karşıtı olarak bu devirde görünür olmuştur.

Çare ise İslami ve insani olan öz değerlere geri dönmek, zamanın koşul, ihtiyaç ve beklenti durumları karşısında İslam’ın ve İslam değerlerinin yeniden tanımlanması, geri kalmaya neden olan faktörlerin aşılması ve en önemlisi de insan için insanca yaşamak için üretmek, üretmek, üretmektir. Ayrıca her türlü algı oluşturma, algı yönetimi ve beklenti yönetimleri gibi durumlar karşısında manipülasyona açık olan insanın, öğrenim ve eğitim ile bilinçlendirilmesidir. İnsan elbette ki kazanacak ama ötekinin hak ve had belirimleri çizgisini hiçe sayarak ve kullanarak değil, insanca yaşamak ve insana hizmet için kazanacak.

Değerler adına bir parça dahi olsa idealist olmakta yarar vardır ama nefsi emmare gerçeği ile bakıldığında insanın aç gözlülüğü, sadece kendi nefsini düşünmesi, tekbenci olması ve çıkarlarına düşkün olması sebebiyle İslam’da beraber yaşamanın altın kuralı, hukuktur. Hukukun olduğu yerde insan vardır ve hukuk zemininde insani ilişkilerde insan insanlaşma olanağı bulur. Her insan idealara bağlı olarak idealist olamayacağına göre hukuk çatısı altında buluşmalıdır. İslam’da ilişkilerin hak ve hadler ile belirli kılındığı ve eylemlerin neye göre gerçekleştirildiğinin kritik edildiği hukuk (şeriat) insanın insanca yaşamasının olmazsa olmazıdır.

Hukuk ile emperyalizmin önünde durulmalı ve kapitalizm insani hak-had belirimlerine göre yeniden tanımlanmalı ve meşru sınırlarına çekilmelidir. Sermayenin -haksız kazanç sebebiyle- denetlenebilir ve hesap verebilir olması, tüketici ve insan haklarının koruma altına alınması, meşru alanda rekabetin canlı kılınması, emperyalist egemenlik çizgisinden uzaklaştırılması vb. kapitalizmin olması gereken meşru çizgilerine yakın kılacak önlemlerdendir. Hukuk çatısı altında yasalar ile güç odaklarının denetlenebilir olması ve herkesin hesap verebilir olması da insan geleceği adına önemlidir. Hukuk, birilerinin hukuku ve neden-gerekçelere bağlı olarak çıtaların belirlendiği hukukuysa ötekileşmenin ve haksızca sınıflanmanın olduğu bir toplumsal yapıya tanık olunur. Hukuk, insanlaşmanın, insanca yaşamanın ve tümeline bağlı olarak insanlığın -herkesin- hukuku ise insanlığın korunduğu çatısı olarak geleceğe odaklı yaşama kapı aralar/ aralaması gerekendir.

İnsan/ insanlık yaşamın anlamının ve her şeyin sadece dünyadan ibaret olmadığını anladığında inşallah çok geç kalınmamıştır. Öyle ise her şeyden önce hukuk ve hukukta da her şeyden önce insan denilmelidir. İslam’da hukuk genel normlarına (fırsat eşitliği, iktisadi adalet, hesap verebilirlik, denetlenebilir kılmak) bağlı olarak öznel düzeyde Allah’ın hükümranlığında zaten olandır ama siyasi düzeyde yönetim biçimlerinde Allah’ın şeriatının ilkesel normları çizgisinde ne kadar uygulandığı sorunsal olarak önümüzde durur. Hukuk normlarının herkes, her kurum ve güç odağı için geçerli olduğunu unutmadan uygulamada olması insanlık adına kazançtır.

Nihilist veya arzuların gerçekleşmesini ideal gören vb. zihniyetlerinin galip olduğu bir dünyada öz değerlerini yitirmeden, insanlığına geri dönmek ve kendini gerçekleştirmek gerçekten zordur. Şaşkınca gezindiğimiz fani dünyada karşılaşılan her zorlukta Allah ile kolaylık bulunur.

Kapitalizm ve siyasi formasyonu olan emperyalizmin İslam’da en yıkıcı etkisi şüphe yok ki değerler alanında olmuştur. İnsani değerlere bağlı olarak terör ve geri kalmışlık üzerinden oryantalist bakış ile beraber İslam’ın manipüle edilmesi ve değer belirimi olan dildeki kavramların içeriğinin boşaltılmaya çalışılması emperyalizm çizgisinde Batı politikası olarak hayata geçirilmiştir. İslam’ın/ insanlığın öz değerlerine bağlı olarak Kur’an ve siyer kaynaklı olarak felsefi düzeyde İslam kavramlarının asli değerler içerikleri ile yeniden anlamlı kılınması değer yitimine uğramamak adına şarttır. Yapmaya çalıştığımız da bir noktada budur.

İnsan amaç varlığıdır. Amaca bağlı olarak nesnelerini kendi için kılar iken nesnelliğe aşkın değer belirimi ile metafizik düzeyde yaratım bulur. İnsan değer varlığı olarak da her insanın sıfat, esma donanımı ve neden ve amaç farklılıkları doğrultusunda biçimlenen varlık görüşü ayrıca toplumsal düzeyde ortak amaç belirimleri üzerinden görünen ve değerler alanı olan kültür farklılıkları vb. birçok duruma haiz olarak değerler sorununu, koşul-ihtiyaç-beklenti durumları karşısında yaşam ilişkilerinde önünde bulur. Değerler sorun ise farklı yaşam biçimlerinin görünüş bulması kaçınılmazdır. Farklı yaşam biçimleri içinde değer algısı, değer yargısı, değer beklentileri vb. değer belirimleri doğrultusunda insani ilişkiler biçimlenir iken kültür ve medeniyet farklılıkları belirginleşir. Önemli olan ise değer farklılıklarının yıkıcı olarak çatışkıda gerçekleşen diyalektiğe sebep vermeden yaşayabilmenin yollarının aranmasıdır.

Hiç kuşku yoktur ki değer farklılıkları doğrultusunda koşul-ihtiyaç-beklenti belirimleri üzerinde gerçekleşen çatışkı, insan tarihinin gerçeği olmuştur. Bu bağlamda ayrışmak ve birbirinden uzaklaşmak insani bir hak olarak görünür olmuştur. Kafirun suresinde de bu net olarak ifade edilir ve hukuk, ayrılsak da bir olamasak da beraber yaşayabilmenin adresi olarak insanlığa işaret edilmiştir. Değer farklılıklarımız olabilir. Bu neden ile farklı amaca/ değerlere bağlı olarak bir olamasak da beraber yaşayabiliriz. Beraber yaşamda ise herkesin dini, amacı kendine olmak kaydı ile özgürce yaşayacağı olmalıdır. İslam bunu, şeriatı/ hukuku ile önceler.

****

Değerlere bağlı olarak kendini gerçekleştirmenin yollarını aramak:

İslam olanlar için günün en büyük sorunlarından biri de emperyalizmin psikolojik olarak beslendiği oryantalist bakış karşısında, ezik ve öykünür kalmalarıdır. Öz değerlerin yeniden üretilmediği -koşul-ihtiyaç-beklentiler karşısında güncellenmediği- durumda özgüvenden yoksun olmak kaçınılmazdır. İman ve Allah’ın varlığına karşı sorgulamaların yapılması da kaçınılmazdır. Bu durum imtihanı içerir. İmtihanda ise iman edenler, yeniden değer üretimi, kendini öz değerlerine bağlı olarak da gerçekleştirme gereğinin fırsatını bulmuşlardır.

İmtihan, yeniden kendini gerçekleştirmenin/ bulmanın gereği ise ezikliğin ve horlanışın verdiği duyguda küfre (bilincinden yana örtünmeye) varım değil, kendini/ değerleri yeniden üretmenin -fırsatı olarak- vaktinin geldiği idrakinin ve kültürel olarak da aciz düşüldüğünde öz değerlere geri dönülmesi ortak duygusunun kalıcı olarak edinilmesinin de gerekenidir.

İnsan öz değerlerini kültüründe mitlerinde ve törenin aslına uygun biçimlenişinde bulur. Mitlerin ve aslına bağlı törenin her daim canlı tutulması gerektiği ile yeni kuşaklara, kurucu olan öz değerlere bağlı olarak yeniden dirilişin yolu gösterilir. Mitler, kurucu değerleri içeren olmaları ile güncele taşınırlar iken imanın kalbe inmesi ile de varlık görüşü oluşturmanın gereğidir. Konumuz adına hayati olan ise her mitin, kahramanlık efsanesi barındırır iken karşı karşıya kalınan koşul-ihtiyaç-beklentiler ile şekillenen olgu ve olaylar karşısında kendiliğin yeniden üretilmek zorunda kalındığı dersini içermesidir. İslam kurucu değerlerine gidildiğinde Âdem’den Hatem’e kadar mevcut olay ve olgular karşısında yeniden kendini üretmenin gerektiğini işaret eden zengin mit alanına sahiptir. Her mit, zorlanmalar, aciz düşmeler, sıkıntılar karşısında vicdani ve ussal olarak nasıl çözüm üretildiğini ve her çözüm ile yeniden kendini üretmenin yollarının bulunduğunu kendinde barındırır.

Özellikle belirteyim ki ananelere değil, mitlere geri dönmek; değerleri yeni nesillere barındırdıkları evrenseller ile duygusunda aktarmak için gereklidir. Duygusunda yeniden keşfedilecek her mit, barındırdığı evrenseller/ zamansızlar ile zamanda karşı karşıya kalınan durumlar karşısında vicdani olarak nasıl tutum ve davranışlarda bulunulması gerektiğinin derslerini de içerir. Bu da kültürel olarak ortak ahlak edinimi ve ortak ahlak edinimi ile de ortak bilinç edinimini kültür taşları ile edinmenin yolunu açar.

Mitlere geri dönmek, evrensellere bağlı olarak biçimlenen töre ile oluşan ortak ahlakı bulmak ve mevcut durumlar karşısında her türlü insanlık alanında evrensellerden taviz vermeden yeniden değer üretmek ahlak olarak edinildiğinde özgüven her daim canlı tutulur. Ayrıca özgüven yitimine karşı yollar bulunmuş olarak her daim özgüven ile tazelenmenin ve daha anlamlı yaşamanın yoluna varılmış olunur.

Töre ve ananeler evrenselden uzaklaşmaya neden olacak biçimde şekillenmişler ise evrensellere bağlı olarak geride bırakılması kültürel zamanda hapsolmamak adına önemlidir. Özellikle ananeler, şekilciliği besler iken İslam’ın iç dünyaya dönük olarak kendiliğin gerçekleştirilmesi gerektiği yönüne -evrensellerin anlamda ussal, duygusunda kalbi ve eylemde hakiki olduklarının anlayış ve idrakine- insanı örter. Kendi evrenselinden/ evrensellerinden uzaklaşılmış bir din, kültürel bağlamda sadece kimlik dini olur. Bu bağlamda ne kadar İslam olduğumuz sorunsalı ile karşı kaşıya olmak ile beraber dinin yeniden nasıl canlı kılınması gerektiği sorunsalı ile de her devirde olduğu gibi karşı karşıya kalırız.

Öyle ise kurucu değerlere dönmek, şekilcilikten uzaklaşmak, öz değerleri yeniden üretmek ve her türlü insanlık alanında ürün verirken insanlığa katkıda bulunmak ve kendiliğini gerçekleştirir iken geliştirmek, olması gerekene dönmektir. Bu durumda horlayıcı tutum ve davranışlar karşısında öz güven yitirilmeden kendini mevcut durumlar karşısında yenilemek ile hayatı daha anlamlı yaşamakla anlama dair olarak daha rahat nefes alınır. Öz değerlere tutunmak ile de insanlık tini adına daha hızlı gelişim gösterilir/ gösterilebilir.

Ayrıca özgüvenin yenilenmesinden bahsetmekte isek asılları, evrenselleri, hak olanı, kurucu değerleri kendinde barındıran dil ile yeni bulgulara göre oluşan yeni dil arasında tercüman olmak ile köprü kurmak dinin hakikiliğini görmek/ göstermek adına önemlidir. Bunun ile beraber hakiki olanın özgüven vermesi nedeni ile iman edenlerin hakiki olanı değeri olarak yeniden bulmasının kapısını aralamak önem taşır. İlminde uzman ve derin olan insanların bu bağlamda ürünler vermeleri, değerlerin yitirilmemesi adına hayatidir. Bizlerin yapmaya çalıştığı da değerlerin yeniden üretilerek edinilmesi ve tercüman olarak yaşama yeniden taşınmasını dilde değer üretmek ile sağlayarak İslam hikâyesini canlı tutmaktır ve İslam olarak yeniden yenilenmektir.

Unutmamak gerekir ki dünya Batı ve zihniyeti olamayacak kadar farklı ve zengin kültürleri kendinde barındırmaktadır. Batı referanslı olarak dünyevi eksiklerimizi görmek olması gerekendir ama Batı referanslı olarak manevi değerlerimizi yitirmek olmaması gerekendir.

Oryantalist, emperyalist ve menfaatlerine bağlı olarak değer belirimleri bizi ötekileştirir iken bizlere öteki duran Batı kaynaklı olarak biz olamayacağımızı görmemiz gerekir. Biz olacak isek Allah ilkesine bağlı olarak insanın/ insanlığın öncelendiği evrensel değerlerimiz ile kendimizi gerçekleştirmemiz gerekir. Bu durumda ortak ilkelerde, ortak değerlerde buluşur iken ortak amaçta ve hukuk çatısı altında kendimizi gerçekleştirir iken aynı olmasak da biz olarak kendimizi gerçekleştirmemiz gerekir. Kayyumiyeti kendi değerlerimiz ile uyanışımızda bulduğumuzda, insanı öteki kılmadan muhatap edindiğimizde, bizleri öteki kılanlara öteki kılmak ile tinde bir yere varılmayacağını da gösteren aynaları olmalıyızdır. Belki insanlık adına uyanmalarına vesile olunur ama önce bizlerin biz olmamız gerektiğinin idraki, edim ve üretimlerinde bulunmamız gerekir.

****

Güncel olanı ilkesine bağlı olarak eleştirel kılmak ve hak olanı görünüşe taşımak:

Günümüzde İslam adına iman edenlerin sıklık ile karşılaştığı bir sorun da bilimsel alanlarda teori ile bilimi aynı çizgide ele alanlar tarafından ateist söylevlerin geliştirilmesidir. Elbette ki teori, farklı bilimsel düşünce alanları edinmek, yeni bilimsel yöntemler geliştirmek, bilimsel verilerin yeniden yorumlanması ile yeni teorilere/ kuramlara ihtiyaç duyulduğunda yeni teoriler -varsayımlar- üretmenin kapısını aralamak vb. adına önemlidir. Bilimde teori, özgün fikirler üreterek düşünce dünyasının hep yeniden biçimlenmesine sebep vermesi adına da önemlidir. Böyle olsa da bilim çevrelerinin genelinde olmasa da halka teorilerin yansıtılışında ve bazı sözde bilim adamlarının bilimsel inakçılıkları (dogma) veya Allah, din tanımaz inatçılıkları din yobazlarının inakçılığını ve inatlarını aratmaz durumdadır.

Allah ve din ile bilim üretilemez/ yapılamaz savı ortaçağ kilisesine karşı alınmış bir tutum olarak görünüş bulmuştur. İslam’da da din işlerinin denetimi için hayata geçirilen kurumların itikada bağlı olarak şekillenen mezhepçilik üzeri yapılanmaları ve şekilciliğe bağlı olarak din yobazlarının üretilmesi/ üremesi İslam çizgisinde bilimsellikten uzak kalınmasına neden olmuştur. Modern dönem bilim çevrelerinin de Batı din tutumu ile aynı tutumda bulunmaları da kaçınılmaz olmuştur. Ayrıca yöntem paradigması itibarı ile ne için olunduğuna dair değil de ne ve nasıl olunduğuna dair nesnel olgusal olanın bilinmeye çalışılması, özne ve öznel edimsel olarak iradenin formasyonlarının öncelendiği din alanını bilimsel alandan dışlar.

Böyle olması, din alanının bilimsel olarak ele alınmaması, bilim adamının iman ehli olmaması dinin bilimsellikten uzak olması anlamını taşımaz. Bilimin özneyi, iradeyi/ amaçsallığı, Allah’ı ve din olgularını sorgulaması, ne için olunduğuna dair olarak yeni paradigmalar edinmesi anlamına gelmelidir. Ön koşulsuz olarak sorgulamak elbette ki bilimin gelişimi -özgür düşünce- adına önemlidir. Öyle ise din ve olgularının da olay belirimlerine göre ön koşulsuz olarak sorgulanması da gerekir/ gereklidir.

Dini özü/ ilkesi gereği anlamayan taassup ehlinin, zanları sonucunda ifrat ve tefritte bulunmaları sebebiyle, din ve öznel gerçekleştiği içindir ki olaya bağlı gerçekleşen veya görünüş bulan olgularına duyarsız kalmak, insanın anlam arayışı özgürlüğü adına talihsizliktir. Sonuçta ne ve nasıl soruları ile olgusunu bilmeye çalışan bilimden de mühendislik ve doğayı bilmek dışında ne için olunduğuna dair tinsel düzeyde değer üretmesi beklenemez. Günümün bilimi bu doğrultularda sorgulanmadan/ eleştirilmeden, bilimsel inakçılığı besleyen paradigma çizgisinde sadece nesnel olgusal düzlemde doğayı önceler iken Allah ve dinine karşı kafirdir (kimlik değil örtüktür anlamında kafirdir).

Ezberlere -sloganlara- dayalı olarak bilim yapılmaz ve bilim adamı da yetiştirilmez. Bu neden ile bilim inakçılığında ilkeye bağlı değer belirimleri ile insan yetiştirmek değil, bilim adamı dahi yetiştirilmesi zordur. Tevhid ehli dahi günümün bilim adamlarından daha çok bilime duyarlıdır. Bilim adamı olmamak bilime ve bilim ile beraber gelişen bilim felsefesine duyarlı olmamak anlamına da gelmez/ gelmemelidir.

Teorik düzlemde bilimsellikte en büyük sıkıntı ise genel olmasa da paradigmasına bağlı olarak bilimin, söylemine bağlı olarak inakçılıkta ateist çizgiye indirgenmesidir. Bilim bu bağlamı ile özdeğe, nesnel olgusal olana, tözsel düzeyde materyal olarak kabul edilene göre biçimlenen diline gömülmüştür. Bu bağlamda bilimsel dil, genelin ne için olduğunun gerçeğinden, özne/ öznelliğin gerçeğinden vb. yoksun olarak ateizmin (kimlik olarak ateizm değil, ifade/ söylem biçim sebebiyle ateizmi kast etmekteyim) Allah tanımaz, sadece doğayı olay ve olgu çizgisinde kabul eden inakçılığının çizgisinde görülür. Bu durumda ki bilimsel dilin kullanılması sebebiyle yer yer yorum içeren teorik düzlemde, bilimsel inakçılığın görülmesine tanık olunur.

Bilimsel inakçılığın görüldüğü, Allah ve dinini dışlayan evrim teorisi de iman edenler için inanıp inanmamak olarak bilinçlerinin önlerinde buldukları bir sorundur. Teorinin kendisi bilim değildir ama bilimsellik içermesi gerekir ve tutum olarak inakçılığın değil, düşüncenin beslendiği bir alan açması gerekir. Bu bağlamda evrim teorisi önemlidir ve adaptasyon -evrilme, başka bir deyişle de tekâmül etme- sürecinde türlerin nasıl ve hangi formasyonlardan geçtiği ile ilgilenir. Böylede olması gerekir ama türlerin başka türlere dönüşümü evrim için halen ispat edilmemiş bir teoriden ibarettir.

Bu bağlamda adaptasyon, türlerin tür olarak değişimi adına önemlidir ama türlerin başka bir türe dönüştüğünün ispatı değildir. Neden-sonuç veya biyolojik neden-gerekçelere bağlı olarak anlamlı kılınabilecek olan adaptasyon, tinsel düzeyde de bakıldığında sonucun nedeni belirli kıldığı tekâmül çizgisinde/ ilerleyişin olması gerekendir. Varyasyon, türden türe geçişi çıkmaz sokak kılar iken doğal seleksiyon ise türden türe geçişi anlamlı kılmak için veri itibarı ile yetersizdir. Mutasyon ise türden türe geçişi bilmek/ anlamlı kılmaktan daha çok bir türü gelişim evrelerinde takip etmenin gereğini gösterir.

Demek istediğim o ki; mutasyon, varyasyon, seleksiyon ve adaptasyon vb. süreç evre döngüsü türden türe geçişi kesin olarak bilmekte yetersizdir. Halen türden türe geçişin tarihsel veri olarak da kanıtları bulunmamış iken yoruma dayalı olarak bunun savunulması, bilimsel olmaktan daha çok yorumbilimin düşünce alanına dâhil olmak anlamını taşır. İslam tevhid itikadı ile de belirtirsek eğer türden türe geçiş, Allah’ın kudreti dâhilinde -tözden/ enerjiden/ nurdan bakıldığında- mümkündür. Bu da Kur’an ayetleri ile de işaret edilir. “Aşağılık maymunlar olun” ayeti ile de bu net olarak ifade edilir. Ayrıca bazı İslam velilerinin hayvan formasyonlarında görünme kerametleri de sıkça rastlanan ve anlatılan menkıbelerdendir. İslam olarak evrime karşı olmak gibi bir durum olmasa da evrimde -her an gerçekleşen- yaratımın, dil düzeyinde ve materyalist çizgide nesnel olgusal zeminden hareket ile inkârı dinsel açıdan sorunsaldır.

Ayrıca belirtirim ki türden türe geçiş; tinsel ve biyolojik beslenme sürecinde karakter belirimi düzeyinde ruhsal olarak mümkündür. İnsan gibi görür iken ruhsal olarak hayvan karakter formasyonlarında tutum ve davranışlarda bulunan birçok kişiye tanık olmaktayızdır. Evrimsel gelişim ise biyolojik olarak ele alınır iken ussal zeminde diyalektik, sibernetik ve spekülatif düzeyde gerçekleşen tinsel evrim gözden kaçırılmamalıdır. Ruhun insan olması ve insanın tanrısallığa yükselmesi; sadece doğa zemininde biyolojik gelişime bağlı olarak doğrultusal tarih çizgisinde ele alınan evrim ile anlamlı kılınamayacak kadar tinsel olarak girift ve katmalıdır. İnsanı -varoluşu- bir açıdan ele alır iken diğer açılardan görünüşünü kaçırmak eksik bakışımlara nedendir ve yanlış ifadelerde bulunmaya da neden olabilir. Bu bağlamda her açıdan izafi düzeyde bir konunun değerlendirilmesi felsefi olarak -hikmet adına- bütüncül görüş için gereklidir.

İnsan olarak âdemiyet ise tür olarak tekâmül evrelerini, her daim ve her yaratılışta anne karnından itibaren zaten geçirmektedir. Âdem nebiden önce nice âdemlerin dünya sahnesinden geçtiği de vakidir ama bu durum Âdem nebiden itibaren insan olan ırkın, diğer âdem ırklarından geldiği anlamını taşımaz. Teolojik olarak Kur’an çizgisinde belirtir isek; her âdem olanın iç dünyadan dış dünyaya bedene bürünerek indiğini de belirtmek gerekir. Âdem miti ile anlamlı kılınan, Âdem nebinin -kendisinden önce yer kürede bulunan insansıların değil de kendisinden sonra yer kürede bulunan insanların ilk atası olduğudur. Bu mitte her ne kadar iç dünyadan dış dünyaya Hazreti Âdem’in indirilişi anlatılsa da her âdemoğlunun doğaya ait yönüyle topraktan -minarellerden- yaratılışı ve yer küreye indirilişi, insanın evrenseli olarak ifade edilir. Gelecekte insanın hangi ortamlarda üreyeceği/ üretileceği söz konusu olsa da günümüzde ve uzun bir dönem içinde insanın vücuda gelişi, evrenseline bağlı olarak aynı yöntem ile gerçekleşeceği kesindir.

Böyle olmak ile beraber demek istediğim, geçmişin ispat isteyen olay ve olgusu, her türlü manipülasyona açıktır. Bu durumda gerçeği ispat edilene kadar Kur’an kaynaklı olarak iman çizgisinde fikir beyan etmek yerinde olur. İspatı yapılmış olan her tarihi olay ve olgu ise genel ifadesi ile Kur’an’da tipolojik ve mitsel düzeyde zikredilmiştir. Zaten bir ismi ile de Kur’an zikirdir (anıştır) ve Kitabı Mübin olan kâinatta olup bitmekte olanların genel olarak evrensel düzeyde ifade ediliş formasyonlarını içerir.

Ayrıca belirteyim ki Âdem’in gökten indirilmesi mitinden, türlerin evvela aslına -arketipine (ilk örneğine)- bağlı olarak atası olan aslının yer küreye indirilmesi anlayışının da edinileceği -vücud- bulması ihtimalinin de olası olduğu- göz ardı edilmemelidir. İç dünyadan dış dünyaya (asıldan gölgeye, paralelinden dünya veya iç semadan yere de diyebileceğimiz) doğru ne için olduğunun anlam/ içerik yükü ile beraber suret bulmak, aslına bağlı olarak -ikili (semada aslı ve yerde gölgesi) formasyon düzeyinde- zaten hep olmaktadır. Türlerin ilk atalarının, iç dünyadan dış dünyaya doğru indirilmesi de -vücud- bulması da- imkân dâhilindedir. Âdem nebinin asıllardan yere indirilmesi ve kurban mitinde İsmail nebi için koç indirilmesi vb. mitler, bu açıdan da fikir sahibi olmaya olanak sunar. Her türlü yaratım; yöntem, süreç ve dizge formasyon belirimleri ile Allah’ın kudreti dâhilinde gerçekleşir iken imkan dahilindedir. İman edenler için “O her türlü yaratmayı bilir” ayetini hatırlatmak da yerinde olur ve her yaratım, -tesadüfe yer vermeden- kendiliğinden gerçekleşen değil, -amaca bağlı olarak- gerçekleştirilendir.

Aykırı bir şey söylemek adına, yaratımı inkâr etmek adına, bilimsel paradigmaya uygunluğu gözetmek adına vb. gerekçelerden dolayı teori düzeyinde kalan ve halen ispatı olmayan bir görüşü dünya görüşü olarak sunmak bilimsellikten uzaktır. Teoriyi yoruma bağlı olarak sunmak, inakçılığında inat etmekten başka bir anlam taşımaz. Yanlışlanabilir ilkesi ile de bakıldığında teori düzeyinde ele alınan bir konuya -ispatı yapılmadığı halde- sıkı sıkıya tutunmanın haklı bir gerekçesi görülemez. İspatı yapıldıktan sonra bu görüşe sıkıca tutunulması anlaşılabilir. İspatı yapılmamış olduğu halde, teorik düzeyde duran varoluşun evrime indirgenmesi, nesnel olgusal düzlemde varoluşun anlamlı kılınma çabası olarak da anlaşılabilir. İnsanın bir yönü ile de nesnel olgusal düzlemde var olduğu düşünüldüğünde, bilimsel tutum adına böyle de olması gerekir ama özne olmanın gerçeği, materyal düzeyde özdeğe bağlı olarak anlamlı kılınmayacak kadar gizil -bilinebilir/ anlaşılır kılınması gereken- ve girift bir konudur.

Evrim teorisinin, türlerin dönüşümü yönü ile alakadar olanların ise düalist olarak Allah’ı, -özneyi/ öznelliği/ öznel edimselliği önceleyen- tevhid bilincinden uzak bir düşünce formasyonunda ele alarak dışlamaları, yorumda bulunmaktan öte değildir. Evrim ister adaptasyon isterse türlerin dönüşümü üzerinden ele alınsın fark etmez. Evvela teorik olan ile bilimsel olarak ispatı yapılmış olanın birbirinden farklı iki durum olduğunu bilmek gerekir. Bu bağlamda türlerin adaptasyona bağlı olarak değişimi değil de başka türlere dönüşümü, halen ispatı yapılmamış iken bilimsellik olarak sunulması bilimsellikten uzak olarak bilimsel verileri dahi bu yönde yorumlamaya nedendir. Bu da bilimsel görüşten -kati bilgi ile dünya görüşü edinmekten insanı uzaklaştırır.

Farz edelim ki türlerin dönüşümü ortak bir ataya bağlı olarak ispat edilmiş olunsun; tevhid itikadında olan için bu, imandan yana zaafa düşecek bir durum ve tehlike oluşturmaz. Bilakis tevhitten düşünüldüğünde zamansız halk ettiğini zamanda evrelere bağlı olarak görünüşe getiren Allah’tır. Zaten Allah’tır ki vahidiyeti gereği, halk ettiklerinin varoluş aşamalarının her evresinde hazır olarak yaratımdadır. O’nun için, her türlü süreç ve aşamada farklı düzeylerde halk etmek kudretine engel değildir. Bu konuya din düzeyinde eleştiriden daha çok reddiyelerin gelmesi ise semavi dinlerin ortak bir miti olan insanoğlunun cennette halk edilmesi mitidir ki Âdem’in halk edilmesi mitine muhalif olarak evrim teorisinin iman eden için kabul edilmesi mümkün değildir.

Bu durumda bilimsel olduğu söylenen ile dinsel mit bağlamında ifade edilenin sorunsal olması, doğrultusal mantıktan bakıldığından dolayıdır. Yaratımın geçtiği belirtilen cennet bahçe demektir ve mekânsal olduğuna işaret edilir. Ayrıca cennet zamanı ve dünya zamanı izafi olarak kıyas edildiğinde, cennet zamanına göre yaratıldığı söylenen insanın dünya zamanına göre uzunca bir süreçte aşama düzeylerinde yaratıldığın da anlaşılması gerekir. Âdem miti ile Âdem atanın halk edildiği anlamlı kılındığı gibi insanoğlunun adaptasyon sürecinde yaratımı ve anne karnında insan olabilmesi formasyonları sürecinde topraktan yaratımı da anlamlı kılınır. Zaten semavi olan dinde mit, gerçeği kendinde gizil tutandır ve gerçeği betimledikleri ile anlaşılır kılandır. Bu neden ile mitlerde saklı duran gerçeğin felsefi olarak ele alınması da gerekli olmuştur.

Modern evrim düşüncesi genel olarak dört ilkeden ibarettir. Bunlar: Mutasyon, biyolojik yapıdaki iç ve dış etkenler sebebiyle değişimdir. Varyasyon, değişime bağlı olarak çeşitlenmedir. Doğal seçilim (doğal seleksiyon), çeşitlenme içerisinde dışsal etkenler karşısında güçlü olanın devamlılığıdır. Adaptasyon, devamlılık/ süreklilik bulanın karşı karşıya kaldığı durumlara uyum sağlaması ve uyum sağlaması ile beraber bulunduğu ortamda kendini geliştirmesidir.

Bu evrim sürecine bakıldığında sürecin her evresinin döngüsel yapıda kendini gösteriyor olması nedeni ile biyolojik sibernetiği içerdiğidir. Bu sibernetik süreç, -genelde bin sene gibi bir zaman içerisinde- belli kırılma -yaratım- eşikleri gerçekleştiğinde genetik sıçramaya tabi olan her canlı için geçerlidir. Bu doğrultuda yoruma kaçarak Allah inkâr edilmedikçe ve doğal seleksiyonun referans alınması sonucunda zorlamalara giderek toplum mühendisliği yapılmadıkça, süreç evreleri ile evrim, sonuç ilkeden bakıldığında doğada bilimsel düzeyde gözlemlenebilir.

Demem o ki tevhidin gereği olarak muhit olması ile beraber fail olan Allah, zaten değişim, çeşitlenme, -nedene bağlı olmaktan daha çok- amaca bağlı seçilim ile devamlılık, uyum ve gelişim sibernetik sürecinde her daim yaratımda olandır. Tevhid ilkesinden bakıldığında evrim, bu yönü ile İslam ile tersleşmez ama Allah’a ve İslam olan dinine karşı yorum içeren zorlama ile evre döngüsü dışında değer yitimine sebep olacak biçimde kullanıldığında, maksadı gereği ile sorgulanması gerekendir. Evrim, biyolojik sibernetik evre düzeylerinde değil de doğrultusal mantık düzleminde yoruma dayalı tarih dizgesi oluşturularak gösterildiği sürece de bilimsel niteliği sorunsaldır. Sibernetik evre düzeyinde evriminin ele alınması, biyolojik düzeyde canlılığın nasıl bilinç içerdiğine de ışık tutabilir. Canlı yapılarda özü/ tözü gereği ve sibernetik işlevsel ilişkide bilincin görünür olduğunu da unutmamak gerekir.

Ayrıca belirteyim ki evrim teorisine insanın adaptasyon sürecindeki gelişimini ele alarak bakıldığında, düşünce tarihinde orijinal bir görüş olmadığı görülecektir. Evrimi, adaptasyon sürecinde insanın gelişimi olarak evrim adı altında kavramlaştırmış olmasalar da birçok doğu İslam âlimi/ düşünürü kitaplarında insanlık evrelerine yer vermişlerdir. Özellikle, veliyullah olan seyri sefer ehlinin hem geçmiş insanlık aşamalarına keşif düzeyinde tanık olmaları hem de kitap çalışmalarında bu konuyu dile getirmelerine sıklıkla rastlanır. Zaten asıl form olarak anda halk ettiğini zamanda süreç belirimleri ile görünüşe taşıyan Allah’tır. Bu bağlamda iman eden bir Müslümanın evrim görüşüne bu yönü ile itiraz etmesi beklenemez. Evrimden kasıt, halk etmeyi ve Allah’ı inkâr etmek ise evrim teorisine itiraz etmek yerine, hangi niyete bağlı olarak yorumlandığına, olması gerekenleri ile karşılık vermek daha doğru olur. Bu durumda teori ile değil de yorum ile karşı karşıyayızdır ve olması gereken ile cevap vermek zorundayızdır.

İslam’da eserden müessire tanık olma uslamlanması gereği ile bakıldığında bu uslamlamaya en yakın duran teori akıllı tasarım kuramı gibi görülür. Böyle olsa da akıllı tasarım kuramı da mekanik ve doğrultusal içeriği ile sadece tasarımı yorumlar iken eserden müessire uslamlamasından uzak durur. Bilimsel verilere yorum getirmekten öte değildir. Nedenlere bağlı olarak tasarımın olduğunu belirtmek, yaratıcı özneden ve amaca bağlı olarak tasarımın olduğunu belirtmekten uzaktır. Evrimde ise İslam adına en önemli sorunsal olan durum da yaratıcı özneden yoksun olarak bilimsel paradigması gereği oluşturulan ve nesnele bağlı geliştirilen dildir. Günümüz modern evrim anlatımlarında dil, tamamı ile ateist söylem çizgisinde bulunur. Bilimsel dil, doğayı ve doğal süreçleri bilmek için gerekli olsa da doğayı öznel/ tinsel düzeyde anlamlı kılmak ve doğaya ait olmaktan daha çok tine ait olan insanı bilmek ve anlamlı kılmaktan uzaktır.

Felsefi olarak da sonuç ilkeden bakıldığında doğanın, doğa olgu ve olaylarının yüksek bir mühendislik çalışması içerdiği inkâr edilemez bir gerçek olarak us, vicdan ve iman ehlinin önünde durur. Zaten eser, mühendisini bilmeyi ve mühendisine çalışmasında delili/ ayeti olarak tanık olmayı gerekli kılar. İnkâr etmek nefsi emmarenin doğasında vardır. Bu durumda çeşitlilikte halk edilen insanlık içinde, farklılıkların -diyalektiğin- tinde yaratımın başlangıcı olması sebebiyle her türlü delile rağmen Allah’ı ve yaratımı inkâr edecek nefsi emmare ehli her devirde bulunacaktır.

Ayrıca her bir canlının ilkesel içerik ve potansiyeline bağlı olarak kıvama (amaca bağlı olarak yüklenmiş olunan içeriği üzeri formasyon kazanımı) haiz olması, sonuç ilkeden -gerçekleşenden bakıldığında- tasarımın göstergesidir. Yasaların zorunlu zemin olması, ilkelerin gerekli olan varoluş belirimleri olması ve mevcudatın amaca -varoluş sürecine de- bağlı belirimi olan kıvamının/ tasarımının -formunun- da mutlak kaderi olması kaçınılmazıdır. Nefsi emmarenin gereği olarak da biyolojik yaşamda amaca bağlı ucu açık belirimler sonucunda görünüş bulan diyalektik de -özne değil de- öznellikte varoluşun zorunlu kaderidir. Amaca bağlı olarak gerekçeler değer edinimine zorlar iken her değer belirimi sonucunda, koşul-ihtiyaç-beklenti belirimleri karşısında farklı düzeylerde ucu açık bir belirim olarak diyalektik, ilişkilerde/ eylemde kendiliğin gerçekleştirilmesinin zorlayıcı etkeni olarak görünüş bulur.

Hiç kuşku yok ki zorlayıcı olunmasa idi varoluşta içeriğine bağlı olarak potansiyellerini gerçekleştirme iradesi görünüş bulmazdı. Korunuma bağlı olarak refleksler geliştirilmezdi ve koşul-ihtiyaç-beklenti durumları karşısında çözümsel/ ussal hareket edip de ilişkilerde yer -kariyer, kimlik- kazanılmaya çalışılmazdı. İlişkilerin belirimine bağlı olarak sonuçta tinsellik kazanır iken gelişimde olmak, doğada ilerlemek ve süreksizlikte iken süreksizliğe karşı direnç göstererek değişimde olmak da gerçekleşmezdi. Bu doğrultuda gerçekleşenlere -öznellikten yoksun olarak- doğal seçilim diyerek sadece nesnel zeminde evrime kavramsal düzeyde anlam yüklemek de -amaca bağlı seçilimin olduğundan farklı olarak- kuramın eksikliğindendir.

Sonuç ilkeden bakıldığında çiftlerin cins olarak birbirlerini tamamlamaları ve uyum düzeyinde kıvama bağlı görünüş bulmaları -özellikle cinsel yönleri ile- düzeyinden bakıldığında tasarım kaçınılmazdır. Her mevcut, ön tasarımı olarak aslı olan melekûtuna bağlı formasyonlarda görünüşe gelir ve aslına bağlı olarak da gelişim formasyonlarında görünüş bulur/ bulabilir. Sadece neden ilkelere bağlı olarak nesnel olgusal paradigmalar geliştirerek evrimi anlamlı kılmak, sonuç ilkeden -amaca bağlı görünüş bulmaktan- yoksun olarak varoluşun nasıl gerçekleştiğine dair olarak sığ bir dünya görüşü sunmaktan öte değildir. Değerleri alaşağı edecek yorumlanışıyla da toplum mühendisliği yapılmasına sebep politikalar üretilmesine neden olmuştur/ olmaktadır. İkinci dünya savaşı, vahşi ve tekelciliğe dayalı geliştirilen kapitalizm, emperyalizmin kökeninde yatan düşüncede de evrim teorisinin yansımaları görünür.

Hiç kuşku yok ki insan; dünya görüşü olarak neyi benimsemekte ise yaşamın her alanına da varlık -dünya- görüşü doğrultusunda görünüş bulan değer belirimlerine göre tutum, davranış, pozisyon almalar sonucunda ilişkilerini belirleyici olmaktadır. Bu nedenledir ki evrim vb. teorilerde değer belirimi olarak ilişkileri belirli kılacak dünya görüşlerine, sonuçları öngörerek izafi düzeyde her yönden ele almaya dikkat etmek gerekir. Teoride olan ile ispatı yapılmış olanın bilimsel olma düzeylerini doğru biçimde gözetmek gerekir. Ayrıca sadece nesnel olgusal zeminde parametreler aramak, öznel olmanın dayandığı gerçekten, parametrelerinden yoksunsa, izafi düzeyde ayrımda iken bağlamlarından yoksun olarak eksiktir.

Ayrıca belirteyim ki evrim teorisi türlerin, nedenlere bağlı olarak varoluşuna dair bir teori iken sadece özdeğe bağlı koşulların gerçekleşmesi ile canlı hayatın başladığı görüşünü dile getirmekte ise özde/ nurda dirilikten yoksun bir kuramın ileriki zamanlarda bilimselliğe tutunması beklenemez. Sadece doğa koşullarına göre türleri formel, biyolojik vb. düzeyde ele alan bir kuram, her mevcudun -halk edilenin- anlam yükü olarak içeriğinden yoksun ele alınışı sebebiyle sığ ve eksik bir çizgide kendini gösterir.

Demem o ki evrim kuramına tevhid ve içerik ilkeleri ile bakıldığında şu an ki hali ile tinde sınıfta kalır. Tinden/ tinsellikten, öznellik ve öznelliğe bağlı üretilen anlamın içerik olarak biçimlerin kıvam oluşu üzerinden beliriminden yoksun bir teori olarak evrim kuramını, İslam ve halk ediliş ilkelerine göre yeniden değerlendirmek yerinde olur.

Ahlak belirimi olan karakter ve kişilik belirimleri -sıfat ve esma içeriklerine bağlı olarak-doğuştan gelmekte ise doğuştan anlam ve duygusu potansiyel olarak hazır olanlar, içerik ve biçim -aynılığından değil- özdeşliğinden hareket ile varoluşun gereği kılınmaktadırlar. Bu durumda evrim kuramı, mevcudun ne için olduğuna bağlı olarak yüklenmiş olunan tinsel anlamdan/ içerikten yoksun anlayışı ile biçimsellikte şekillenen zihniyeti sebebiyle eksik ve sığ oluşu yönleri ile de ele alınarak eleştirilmelidir. Böylesi bir kuramın çizgisinde içerik -anlam- yüküne -aslına- bağlı gerçekleşen rüyaların yorumlanması bilimsel olarak mümkün olmaz. Yani rüyalar dahi rastgele değil, görünen formların asıl olarak yüklü oldukları anlam içeriklerine bağlı olarak görülürler. Günümüz nörobiyolojik bilim çevresi, nesnel olgusal düzeyde rüyaların rastgele gerçekleşen görüler olduğu kanısında olarak kadim bilgeliğin deneyimlerinden ve içerik ilminden yoksun olarak yanlışta bulunmaktadırlar. Rüyaların nesnel gerçekleşme yönü, öznel düzeyde anlam yükleri olmadıkları anlamını taşımaz.

Demem o ki içerik ilminden yoksun her kuram veya kanı, biçimler dünyasına bizi mahkûm eder iken tinde değer üretmek ve yaşamı anlamlı kılmaktan da insanı yoksun bırakır/ bırakabilir. Nedene bağlı nesnel olan ile amaca bağlı değerde gerçekleşenin ayrışımı yapmaktan farklı olarak sadece nesnel olan yönü ile olay ve olguları anlamlı kılmak -bilmeye çalışmak- eksik bakış açısı ile kritik etmelere nedendir.

Bir görüş ispatlanmadığı sürece teorik olmanın ötesine geçemez. İspatı yapılmamış -türlerin birbirlerine dönüşümü ki olması ihtimali de göz ardı edilmemelidir-. Bir görüş, geneli bağlayıcı biçimde kabul edilmeye zorlanmakta ise bilim adı altında bilimsel dogma ve bilimin inanç olma yönü ile görünüş bulması kaçınılmazdır. Bu yönüyle de evrimde -yorum bilgisi dâhilinde- şu an itibarı ile olan da budur.

Ayrıca belirteyim ki doğayı bilmek, doğayı keşfetmek, doğada keşfettiklerini kullanabilir kılmak ve tözüne bağlı olarak yeniden yaratım evreleri ile bilimin daha ergenlik devresinde olduğunu görmekte fayda vardır. Bilim, insanlığın doğaya kıyasen ilerlemesinde devrim niteliğine sahip olsa da tarihselliği çizgisinde aşama olarak halen çok geride durmaktadır. Bilim ile yeni ürünler verir iken yaratımın sorumluluklarının da bilim etiği gereğiyle üstlenilmesi gerekir. Allah bilinmek iradesinde bulunduğu içindir ki insanın bilme iradesinin önünde durulamayacağına, tarihselliğinden ve iman ile bakıldığında tanık olmaktayız Her türlü bilme yönteminde etik olarak nelerin gözetilmesi gerektiği, ileriki zamanlarda şimdikinden daha fazla gerekli olacaktır. Özellikle tözüne, yasasına ve ilkesine bağlı olarak yaratımın zevkine varan/ varacak olan insan için yaratımda rahmeti ve yaratıklarının hakkını gözetme sorumluluğunu da edinmesi gerekir. Allah’ta olduğu gibi insan, rahmeti ahlak edinmeli ve adalet ilkesi gereği işlerini görür iken veli olmanın sorumluluk bilinci gerektirdiği idraki ile yaratımda Esmayı Hüsnayı örnek alarak yaratıkları ile ortak tinde buluşmayı öncelemelidir. Allah’ın ahlakından uzak yapılacak olan her yaratım, sonuçlarına katlanmayı da gerekli kılar.

“İnsan anılası bir şey değil iken üzerinden uzunca bir vakit geçti” ayeti ile de bakıldığında; insan türünün adaptasyon sürecinde gelişiminin de ifade edilmekte olduğudur. İnsan, doğa ile ilişkilerinde zorlandıkları ile hem doğaya karşı doğa nesneleri ile çözüm bulur iken hem de doğaya ait yönlerini geliştirme olanağı bulur. Böyle olsa da toplum varlığı olarak insan, çoklu sayıda insan ile ilişkilerinde ortak amaca bağlı olarak bütünleşir iken doğadan kendini soyutlama yolunu da edinmiştir. İnsanın insan ile amaca bağlı gelişen ilişkileri, değer belirimleri ile insanın tinsel bir varlık olmasını sağlamıştır. Değer üreten ve ürettiği değerlere değer nitelemesi ile inanan insan için artık doğa varlığı olması değil, tin varlığı olması söz konusu olandır. Tinsel olarak değer üreten insan için doğa, kaderi olmaktan daha çok varoluşun zemini olmak ile beraber kendisinden yana özgürleştiğidir -kendisini değer belirimleri ile soyutladığıdır-. İnsan doğa ile kendini bulan olmaktan daha çok insan/ insani ilişkiler ile kendini bulan ve gerçekleştirmek zorunda kalandır.

İnsanın tür olarak elbette ki adaptasyon sürecinde evrilmesi vardır ama adaptasyon, türler arası geçişin ilk ayağı kabul edilse de türler arası geçiş olarak evrimin olduğuna dair kanıt olamaz. İnsanın evriminden bahsetmek gerekir ise eğer; insanın doğada evrimleşmesinden daha çok doğaya karşı tinde evrim geçirmesinden bahsetmek yerinde olur. İnsan dediğimiz varlığın insan ile olan ilişkilerinde her türlü alanda değer üretir iken öznel/ tinsel potansiyellerini gerçekleştirmesi ve geliştirmesi ile özünde olan tanrısallığı açık etmesi gerçek bir evrimdir. Doğa varlığı olmaktan tin varlığı olmaya geçilmesi, tür olarak yeni bir türe geçmek anlamında, gerçekten bir evrimdir.

İnsanlığın Âdem nebiden önce tür olarak insanlık formasyonlarında insansı özelliklerini gerçekleştirerek süregelişi, karşı karşıya kaldığı sorunlar karşısında belli zaman aralıklarında varoluş eşiklerinde genetik formasyonda sıçramalar geçirmesi ile devamlıdır. Âdem ile olan ise yeni bir genetik formasyonda insansı olmaktan insan olmaya doğru insanlığın melezleşerek evrilmesidir. Ayrıca doğadan tanrısallığa doğru insanlığın yükseliş bulmasıdır -yani aşağılardan yukarılara doğru yükseliş kazanmasıdır.

Bilimde böylesi sorunsal bir durum, sadece evrim teorisinde karşı karşıya kalınan değildir. Özellikle dünyanın altı günde yaratıldığı ifadesi de bilimsel verilere bakıldığında çıkmaz sokak gibi görünür. Bu doğrultuda geliştirilen cevap ise altı günden kastın altı evre olduğudur. Doğru olmak ile beraber gözden kaçan ise zaman olgusudur.

Kur’an terminolojisinde zaman izafi belirimlerde ifade edilendir. “Sizin saydıklarınızdan elli bin senelik bir günde” veya “sizin saydıklarınızdan bin sene olan bir günde” vb. ifadelerde dikkat edilir ise eğer zaman, referans alındığı durum belirtilmeden izafi olduğu içeriği ile anlamlı kılınır ve bilindiktir.  Altı günden kasıt ise dünya zamanı ile belirtilen -dünyanın yaratılma zamanının- zamanın Allah’a göre hangi zaman beliriminde gerçekleştirildiğinin ifade edilmesidir. Bilimin altı milyar senesi, Allah’ın -hangi gök beliriminin- zaman dilimi ile ifade ettiği altı gününe denk olsa gerekir.

Kâinat adına da belirtilen tahmini yaş ise on bir ile on altı milyar yaş arası olduğudur. Referans alınan varlık düzeyine göre altı milyar sene olan bir gün kıyası ile düşünüldüğünde ise kâinatın yaşının daha iki veya iki buçuk gün olduğunu belirtebiliriz.

Varsayım olarak da belirtirsek: Geçmiş iz düşümlerine göre kâinatın yaşını söylemekteyiz. Yaratımda bulunan, zamansal olarak yaratığından daha ileri bir zamanda bulunur. Ayrıca daha geniş bir zaman algısında görüş sahibidir. Böyle olmak ile beraber vahidiyet gereği varlıksal olarak değil de zamansal olarak yarattıklarından ileri olan bir yaratıcının yaratımda olduğu kâinat bizler için on küsur milyar yaşında olsa da katı katı olan bir yaş haddinde bulunabilir. Bizler zamansal olarak önümüzde/ ilerimizde olan geleceğe doğru akmakta/ yürümekteyizdir. Sekiz dakika sonrasını yaşadığımız güneş milyarlarca sene önümüzde olandır. Her sekiz dakikanın sürekliliğinde geceden çıkışın öncelenmesi ile gelecek belirimi ile önümüzde durur.  On küsur milyar sonrası olarak bulunan verilere göre yaşadığımız kâinatının da geçmişi değil, gelecek referans alındığında ne kadar önümüzde hazır olduğunu bilmemekteyizdir.

Aslında demek istediğim: Yaratıcının -fiziksel/ varlıksal olarak değil- zamansal olarak önümüzde/ ileride olduğunu kabul eder veya ispatlayabilir isek geçmiş referanslı olarak kâinatın yaşının on küsur milyar olduğunu söylesek de daha fazla olduğunu gelecek referanslı olarak kabul etmek zorunda kalırız. Ve yaratıcı olanın yaratıklarından zamansal olarak ne kadar ileride olduğunu kestirmek de zordur. “Önünüzde olanı da arkanızda olanı da bilir” ayeti de anlatmak istediğim durumun sezgisini vermek adına önemlidir.

Bu varsayımları belirtmemin nedenleri:

•      Bilimsel her bulgunun hakiki olan din olguları ile çelişmediği ve tasdiklediğidir.

•      Her bilimsel olan bulgu referans alındığı noktaya göre tutarlı ve doğruluk taşısa da farklı doğru noktalar referans alındığında farklı çıkarımlarda ve sonuçlar ile karşı karşıya kalınır.

•      Her varsayım gibi farklı bir düzlemde düşünceye geniş bir alan açarak inakçılıkta inada varan sınırlar çizmenin ne kadar yanlış olduğunu belirtmektir. Çünkü belirttiğim dinsel ve keşfi veriler üzerinden bilimsel veriler ışında hem yorum yapmak hem de varsayım olanın ispatı olmadan bilimsel olmadığının itirazını duyarcasına bu satırları okuyanın teorik ve bilimsellik arasındaki ince çizgiyi görmesidir.

•      Ayrıca yaratıcının yarattıklarına kıyasen zamansal olarak ileride olduğunun mantıksal olan doğru çıkarımı üzerinden kader bahsine geçmenin ön hazırlığını yapmaktır.

Günümüzde güncel olan ama gelecekte güncelliğini koruması olanaklı olmayan her konu kendi devrinde ele alınış biçimleri ve dünya görüşü farklılıklarına neden olması ile yarınlara mirastır. Tartışılan her konu tüketilir iken hem daha girift ve katmalı olarak düşünmeye nedendir hem de yeni konu başlıklarının ve eleştiri alanlarının doğmasına nedendir.

****

Sonucun nedenleri belirli kıldığı bir dünyada kader, olması gerekeni yaşamaktan öte değildir. Her kader zorunluluk, gereklilik ve yerindelik ilkeleri doğrultusunda tözüne bağlı olarak yeniden üretilebilecek olmaya doğru insanı zorlar:

Bilindiği üzere belirteyim ki İslam ve diğer dini oluşumlarda teolojiye -kelam ilmine- bağlı olarak en sorunsal olan konulardan bir tanesi de kader ve kaza bahsidir. Tarihi süregelişinde itikat mezheplerinin tartıştığı, reddiye düzeyinde taraf oldukları ve buğza neden olarak dava ehli olmalarına sebep verecek biçimde ayrıştıkları en can alıcı ve güncelliğini her devirde koruyan mevzu kader konusudur. Modern zamanlarda özgürlük ilkesine bağlı olarak özgür irade sorgulandığında da bu konu geçmiş fikirlere sanki bir dip not düşülmesi gibi güncellendiği içindir ki tazeliğini korumaktadır.

Kader konusunu sorunsal kılan: Her yaşanan olay ve olgunun önceden belirlenmiş olup olmadığının tartışmasına bağlı olarak özgür irade sorunsalında Allah’ın kötülüğü yaratmış olarak kötü bir yaratıcı olup olmadığı, zalim olup olmadığı gelecek cennet ve cehennem belirimine göre de adalet ilkesinin ne kadar meşru olup olmadığı vb. durumlardır.

Özellikle belirteyim ki dar perspektiften bakıldığında bu konuların itikadı bağlayıcı çetin konular olduğu görülür. Düz/ klasik -doğrultusal- mantıktan bakıldığında böyle sorunların çıkmasının haklı gerekçeleri olsa da yanlış zeminde çıkarımlarda ve yargılarda bulunulduğudur.

Klasik tanımı ile kader, ölçülü olunması ile görünüş bulmaktır. Ölçülü olanın -kaderi olanın- tanınması ise deney veya deneyime bağlı gerçekleşen gözlem veya tanık olmaktan geçer. Bu da bilimselliğin kader konusuna bakışını biçimler. Böyle olmak ile beraber kaderi sorunsal kılan bu değil, yaşananların önceden belirlenmiş olup olmadığıdır.

Mantıksal olarak bakıldığında doğaya ait yönlerimiz ayrıca doğa yasa ve koşullarının yaşamsal etkileri karşısında doğa ile belirlenmiş olduğumuzdur. Güneşin dahi sekiz dakika öncesini yaşamaktayız. Her yaşadığımız bir önceki oluşun sonucu olarak bulduğumuzdur. Bu durumda kaderimiz bir yönü ile de varoluşun belirleyici olan zorunlulukları ve zorunluluklara bağlı olarak gerçekleşenlerin sonucunu yaşamaktır.

Başka bir açıdan bakıldığında kader, öznel olarak ilkenin/ ilkelerin, potansiyel olarak bulunması ve öznel olan melekeler zemininde gerçekleşme erki/ iradesi olarak açık olması sonucunda eylemde gerçekleşmesidir. Zaten zemin, tümel, tekil, tikel, töz, yasa, ilke, öz, meleke olarak görülen her belirim zorunluluk düzeyinde ve varoluşun formasyonları ile beraber kader olarak bulunandır. Her form, tümeline bağlı olarak zorunlu olan kaderi işaret eder. Doğa ve form üzeri belirim, ölçü üzeri kaderin belirimi iken ilkenin/ ilkelerin kader olması tinsel/ öznel düzeyde kaderin belirimidir. Varoluştan bahsedilmekte ise doğaya ve tine ait olarak kader belirimine haiz olunduğundan bahsetmekteyizdir.

Yaratım ve ne için olunduğuna dair amaçsal oluşa bağlı olarak daha farklı bir perspektiften de bu konuya bakıldığında; yaratımın irade olarak önceleyen olması ve Allah’ın iradesine bağlı olarak var olunması nedeni ile kader, Allah’ın iradesinin gerçekleşmesi olarak yaşanmakta olanlardır anlamını kazanır. Bilinmek, halife kılmak, ibadet etmeleri iradelerine bakıldığında bu iradelere bağlı olarak yaşam sürecinde olay ve olguların yaşanmakta olduğu tarihsel çizgide -tarih olgusal- olarak görülecektir. Bu vargı sonucunda da tevhid ilkesi ile bakıldığında kaderin yaratılmışlardan daha çok Allah’ın kendine ilkeli yaşamı tercih etmesi sonucunda varoluşta bulduklarımız, sonradan edindiklerimiz ve yaşamak zorunda kaldıklarımız olarak görürüz. Bu konuda dikkat edilmesi gereken ise amaçsal olmanın öznelliğin kaderi olması sebebiyle değer belirimlerine göre kaderimizi bulduğumuzdur. Her değer belirimine göre kaderimiz Allah ne için kıldı ise onu yaşamanın dışına çıkmamaktır. Amaç, önceden belirlenmiş olunduğunun göstergesidir.

Ne için olunduğunun cevabı yaşamı nedene bağlı olarak anlamlı kılmanın cevabı olduğu gibi yaşama amaca bağlı olarak da tutunmanın gereğidir. Zorunlu olan amaca bağlı olarak yaşamanın, var olanların kaderi olduğunu idrak etmek de kaderi, önceden belirlenmiş olanın yaşanması anlamı ile idrak etmek -vargısını edinmek- olur.

Bu kader anlayışından farklı olarak önceden yazgı olarak bir ön tasarımın ve gerçekleşmesinin kader anlayışında ise sorunsal olan; özgür iradenin olmadığı ve bu bağlamda da ilkelerin meşruluğunun yitirildiği zannı ile önceden belirlenmiş olmanın kabul edilmeyeceğidir. Önceden belirlenmişlik var ise acı, sıkıntı, zorlanma, zorluk, kötülük, zulüm vb. düzeylerde gerçekleşenler, kendi iradesini gerçekleştirme derdinde olan bencil bir yaratıcının varlığına işaret eder sonucuna varılır/ varılmaktadır. “Kötülük var ise Allah yoktur” gibi ifadelerde bulunulur. Çünkü Allah olsaydı, en iyi olma ilkesi ile kötülüğe müsaade etmezdi gerekçeleri sunulur. Ayrıca adaleti gözetmeyen bir Allah’ın olması düşünülmeyeceğinden ve bu doğrultuda da gelecek belirimi olan cennet ve cehennem olgularının anlamının yitirilmesi gerekçelerinden dolayı, önceden belirlenmişlik görüşüne itiraz edilir. Çünkü ön tasarım ve gerçekleşmesi, özgür iradenin olmadığı ve sonuçta da yaşamın tek taraflı olarak anlamsızlaşması riskini getirir.

Zanna bağlı gerekçeler ile ön tasarım ve gerçekleşmesine itiraz etmek, mutlak varlık ve kendini gerçekleştirmesi anlayışı karşısında kabul edilecek bir anlayış olarak durmaz/ tutunulamaz. Böyle olduğunda da kelamcılar, ön tasarım ve gerçekleşmesini kabul edenler ve etmeyenler olarak ayet hükümleri doğrultusunda birçok gerekçeli yargılarda bulunarak itikat mezheplerinde çeşitlenirler. Böyledir ve böyle olmak ile beraber tevhitten ve diyalektikten (Kur’an diline dikkat edildiğinde surelere içkin ifadelerde diyalektiğin içerildiği görülecektir) yoksun düşünmenin sonucu olarak ayrışıma sebep veren tarihsel mezhep belirimlerine tanık olunur. Her şeyden önce belirtmek gerekir ki Nisa suresi yetmiş sekizinci ayette insanın başına gelenlerin -yaşadıklarının- Allah’tan olduğu “her şey Allah’tandır” ifadesi ile zaten net bir dil ile belirtilir. Aynı ayette ölümün mutlak olarak insanın kaderi olduğu da vurgulanır. Öldüren-dirilten, var eden-yok eden, güldüren-ağlatan, hidayet eden- delalete sürükleyen, zillete düşüren-izzet veren vb. sıfatları ile Allah düşünüldüğünde, hikmet üzeri de iş yaptığı içindir ki genel anlamda kaderin tek belirleyicisi ve yaşayanı olduğu düşünülebilir.

İnsan amaç varlığı olarak değer belirimleri doğrultusunda kendiliğini gerçekleştirir iken diyalektiği öteki ile olan ilişkilerinde karşıt belirimler sebebiyle bulur. İnsan, diyalektik bir yaşamda öteki ve çifti ile ilişkilerinde tavırsal belirimleriyle kendisini gerçekleştirir iken ilkelerin görünüş bulması söz konusu olur. Zaten diyalektiğin gerçekliliği, kötülük savını geçersiz kılar. Diyalektik, adalet ve diğer ilkelerin görünüş bulmasının ve insan olmanın ilkelere bağlı olarak gerçekleşmesinin zorlayıcı olan gerçeğidir. Gerçek olan ise zorunlu olan kaderdir; zorunlu olarak bulunacak ve idrak edilecek/ edilmesi gereken olan kaderdir.

Kanaatim o ki kaderi hep neden ilke olarak düşünmekteyiz ve bu bağlamda da çıkmaz bir sokağa girmekteyiz. Mutlak ilke olarak Allah’tan bakıldığında Kader Allah’ın tavırlarında kendi nesneleri üzerinden amaca bağlı olarak gerçekleştirilmesi dışında olan değildir. Amaca bağlı gerçekleşen her olay ve olgu ne için olduğunu -yani kaderini- bütünde gerçekleşenlerin sonucunda, -Allah için olduğunun idrakinde- bulur/ bulmalıdır. Bu görüşe itiraz edilecek ise demem o ki sonuç ilkeden bakıldığında kazası gereği yaşanan her kader, nedenden bakıldığında olumsuz yönleri ile tartışma konusu iken sonuçtan bakıldığında, ne için olduğuna dair olarak nedenini sonuçta açık eder.

Diyalektik ilişki belirimi sonuçta açık olacağın zorlayıcı etkeni olarak, öznelliğin amaçsal oluş doğrultusunda gerçekleşen kaderi iken sadece neden-gerekçeler doğrultusunda ele alınması eksik olur. Sonuç/ erek kaderin ne için olduğuna dair kanaati verir ki sibernetik mantığın gereği olarak sonuç nedenleri belirli kıldığından dolayıdır ki kaderin/ yaşananların ne için olduğunu/ gerçekleştiğini nedende değil sonuçta aramak gerekir.

Bu bağlamda kader bahsi ile itiraz edilen önceden belirlenmiş olmaya odaklanmaktan daha çok, yaşananların; karmada adaletin görünüş bulması, ilkelerin görünüş bulması, zorlayıcı etkenler doğrultusunda ilkeye bağlı özgürlüğün gerçekleşmesine yol bulunması için olduğunun idrakini edinmek gerekir.

Yaşananların sonuçta ne getiriyor olduğuna bağlı olarak da kader olarak yaşananların değerlendirilmesinin yapılması yerinde olur. “Sizin şer bildiğinizde hayır, hayır bildiğinizde şer vardır” ve “Allah kullarına zulüm edici değildir. Elleriniz ile ettiklerinizi bulursunuz” denilir iken de sonuç ilkeden hareket ile kaderin anlamlı kılınması gerektiğinin sezgisi verilmektedir. Nedenler değil, nedenlerin sonuçta taşıdıkları, gerçekleşecek olanın önemli olduğunu belirtmekte yarar vardır. Çünkü İslam zaten sonuç ilkeden hareket ile yaşamın sorumluluğunun üstlenilmesidir/ üstlenilmesi gerektiğinin ussallığını içerir. Bu bağlamda nedene bağlı kader, sonuç ilkeden hareket ile barışılması gerekendir ve ilkeye bağlı olması gerekenin yapılması için yaşanılması gerekendir.

Özellikle “Allah kullarına zulüm edici değildir. Elleriniz ile ettiklerinizi bulursunuz” ayetine dikkat edildiğinde, ilk bakışta anlaşılan; insanın nedeni kendinde olarak özgür iradesinin olduğudur ama ayette adalet ilkesinin mutlak kader anlamında karşı karşıya kalınacak ilke olması, kesin yargı olarak vurgulanır. Zaten adalet ilkesi gereği sonuç ilkeden bakıldığında yaşayacaklarımızın yaşadıklarımızın sonucu olarak belirli olduğunu söyleyebiliriz. Ne ile karşı karşıya kalacağımız ilke gereği belirli olsa da sonuçta hangi koşullarda geleni karşılayacağımız/ yaşayacağımız bizler için gizilliğini korur.

Tevhitten de bakılmadığında, Allah ile kul arasında zatından gayrı olmadan sıfatları ve esma gereği ile birliğin, nesnel olgusal düzeyde ve amaca bağlı olarak gerçekleşen olaylarda da bütünlüğün olduğu anlaşılamaz. Esmaların evrensel olduğu da düşünüldüğünde kader, evvel-ahir, zahir-batın belirimleri ile Allah’ın kaderidir. Demem o ki ilkesine bağlı olarak Allah’ta ne gerçekleşmekte ise önceden gerçekleşenin/ gerçekleştirilenin sonucunu/ sonuçlarını yaşamanın dışında bir yaşamın olmasının imkânı olmadığıdır. Burada sorun olan yaratılanların/ kulların kaderinden bakıyor olunduğudur. Asıl olan ise kulların/ yaratılanların değil de Allah’ın kendisinin kaderinin yaşanıyor olduğudur. Bu durumda da her yaratılanın, olanın/ olacağın önceden tasarlanmış olması ve gerçekleşmesi itiraz edilecek bir bahis değildir. Bu durumda olanın/ olacağın Allah ile yaşandığı ve Allah’ın yaşandığının idraki ile kulun kendisini bulması gerekir. Böylece Allah’ı, kader konusunda olan bitene odaklı olunması sebebiyle dışlamış olunan düşünceden kurtulmuş olarak dirimsellikte, dirimselliğinin öznel belirimlerinde ilkesine bağlı tavırsallıkta bulabilsin. Reddiyede durarak değil de olan bitene hikmeti gereği tanık olabilsin.

Zaten hikmetten bahsedilmekte ise amaç/ erek belirimine göre gerçekleştirmekten bahsetmekteyizdir ki hikmet gerçek olanın belirimidir ve sonuçta açık olandır. Ortak gerçeklilikte de görünüş bulandır. Hikmetten bahsedilmekte isek rastgele oluştan bahsetmenin imkânı yoktur. Sonuç ilkeden -yani sonuçta açık olan hikmetten/ gerçeklilikten bahsetmekte isek sonuç ilke belirimi olan doğada tasarım -ret edilmesine birçok gerekçe uydurulmuş olunsa da- ön tasarım ve gerçekleşmesinin sonucu olarak görünür. Bu durumda rastgele oluş/ gerçekleşme söz konu değildir. Rastgele oluştan/ gerçekleşmeden bahsedilmekteyse, hikmetten uzak ve hikmete aykırı ifadelerde bulunulmaktadır. Hikmet Kur’an dilinde ön tasarım ve gerçekleşmesini içeren bir kavram olarak amacın nesneleri üzerinden gerçekleşmesini, gerçeğin aşikâr olmasını ve gerçeğin öznel düzeyde ortak gerçeklilik olarak belirdiğinin anlam içeriğini taşır. Zaten amaca bağlı olarak özde tasarımsal olmak ussal olmanın gereğidir ki ussal olmak tasarımsal olmayı önceler. Allah amaç ve us varlığıdır ki rastlantıya işini bırakmaz.

“Kendime rahmeti farz kıldım” diyen bir Allah’tan da rastlantıda iş görmesi beklenemez/ beklenmemelidir. İman ehli olarak da Kur’an kaynaklı düşündüğümde: “Ben irade etmeden siz irade edemezsiniz”, “şah damarından daha yakiniz”, “insan başıboş bırakılacağını mı zan eder”, “perçemlerinden yakalamışızdır”, “bilerek veya bilmeyerek her şey secdededir” “isteyerek veya istemeyerek geliniz”, “O’nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez”, “emre boynunu bükmüş olarak uçan kuşları görmediler mi”, “arkanızdakini de önünüzde olanı da bilir”, “sen atmadın Allah attı”, “arşı istiva etti” vb. nice ayet kader konusunu farklı cihetleri ile anlamaya yardımcıdır. Her iş Allah’ın kudret dairesinde olup-bitmekte iken her olgu Allah’ın yaratması sonucu var iken kader konusunun insan iradesinin özgürlüğü ile alakadar olmasından daha çok hikmet üzeri kendini gerçekleştiren Allah’ın kaderi olduğunu idrak etmek gerekir. Sonuçta kim ve ne ile varsak onu yaşamaktayız. Allah ile varız ve Allah’ı hakkımız -istidadımız- kadarı ile yaşamaktayız, daha fazlası değil. Dinde kaza ise kaderin -yani olgusal olanın- olayında -gerçekleşme durumuna göre- yaşanmasıdır.

Varlıksal olarak vahidiyeti gereği birliğini korur iken zamansal olarak yaratıklarının hep önünde/ ilerisinde duran Allah için kader ve doğrultusunda yaşananlar -kaza- olmuş-bitmiş olması ile idrakinde olduğudur. Ayrıca levh-i mahfuzdan bahsetmekteysek ön tasarım olarak önceden belirlenmiş olmaktan ve gerçekleşmesinden bahsetmekteyizdir. Hazreti resulün bazı miraç hadislerine bakıldığında “cennetlikleri ve cehennemlikleri gördüm” demesi vb. dahi, zaman olayının geçmişten güne ve geleceğe olarak algılanması akışında kavranmasından farklı olarak ifade içerir. Zaten miraç hadisesi geçmişi, günü ve geleceği içeren bir seyir olarak üç zamanlı olması durumunda gerçekleşmiştir. Ayrıca medyumluktan ileri olarak keşfi düzeyde olacağın/ olacakların bilinmesi de önceden belirlenmiş olduğunun göstergesidir. Böylesi durumlar İslam kadim bilgelik tarihinde veliyullahlar da sıkça görülmüş olmak ile beraber gerçekliği deneyime dayalı ispat edilmiş tespitlerdir.

Her şeyden önce belirteyim ki: Yasa ve ilke ile nedenlerin belirlenmiş olması; ön tasarım düzeyinde belirlenmiş olanın gerçekleşmesi; amaca/ sonuca bağlı olarak olacağa/ geleceğe göre nedenlerin ne için olduğunun belirli kılındığı sibernetik döngüsellikte yasa (zorunlu) ve ilkeye (gerekli) göre doğa ve tinde -günde- yaşananların önceden belirlenmiş olması kader ve kazanın öngörülebilirliğine işarettir. Zaten hem tasarım olarak önceden belirlenmiş olan hem de sibernetik döngüsellikte üç zamanlı olarak gerçekleşen varoluş kaderin dışında gerçekleşmekte değildir. Dini ayet hükümlerine bağlı geliştirilen yorumlar çerçevesinde gerçekleşen kabuller veya reddiyelere mantıksal bakıldığında kader bahsine bu yönleri ile ışık tutulmadığı görülür. Hepsinden farklı olarak kaderin (yani yasa ve ilkeye bağlı olarak ölçülülüğün) ve kazanın (yani zorunluluklar ve gereklilikler düzeyinde amaca bağlı olarak kendiliğin gerçekleştirilmesi) faili mutlak olan için zamanın öznel olması sebebiyle Allah’ın kaderi ve kazası olduğunu bir daha belirtmekte yarar vardır. Bu neden ile kader ve kazayı paradoks durumuna düşürecek olan insanın/ mahlûkatın kaderi veya kazasıymış olarak görmeyi aşmak gerekir.

Ayrıca kader ve kaza ile anlamlı kılınması gereken ise amaca bağlı olarak gerçekleşen yerindelik ve gereklilik prensipleridir. Yerindelik ve gereklilik prensipleri ile bu mevzuya bakıldığında her şey olması gerektiği gibi olup-bitmektedir. Bu neden ile amacın ve gelecek olarak sonuçların belirli kıldığı olay ve olguların kendi kader ve kazalarından değil de amaç ve sonuç belirimlerin kaderinden ve kazasından bahsetmek gerekir. Zaten Hakk’tan gelinip Hakk’a dönülmesi sibernetiği gereği ile de düşünüldüğünde ayrıca doğanın sibernetik döngüsü ile de düşünüldüğünde zorunluluk, yerindelik ve gerekliliklere bağlı olarak kader ve kazanın gerçekleştiği görülecektir. Bu nedenlerden dolayı da kader ve kaza konusunu klasik mantık ile anlamlı kılınamayacağını özellikle belirtmek gerekir.

Mekâna ve biyolojik gerekçeye bağlı ilişkiler zorunlu kaderi belirli kılar iken zorunlu olan ereğe bağlı olarak mutlaklıklarını yitirirler. Erek ise mutlak kader olarak yaşanandır/ yaşanması gerekendir. Böyle olsa da mekân ve mekâna bağlı gerekçeli gerçekleşen ilişkiler belirli iken irade ve seçimlere bağlı olarak kader, insanın belirsizlikte -üç zamanlı yaşamında gelecek zaman belirleniminde- bulduğudur. İnsan bu belirsizliği ise ilkenin erek olduğu yaşamda aşabilme imkânına sahiptir.

İlkesi gereği her yaşanan, ilkesine bağlı olarak hangi niyet üzeri yaşandı ise o doğrultuda yeni karşılaşmalara, yüzleşmelere, hesaplaşmalara, aynalaşmalara neden olur. Bu durumda tindeki sibernetik spekülatif oluşa bağlı olarak yaşanacak her durum, ilkesi gereği ile öngörülebilir olandır. “Zerre kadar iyilik yapsan gelir seni bulur. Zerre kadar kötülük yapsan da seni bulur” ayeti veya “Hakk’tan geldiniz Hakk’a döneceksiniz” ayeti öngörülü olarak kaderi yaşamaya nedendir. Sibernetik spekülatif mantık ile kader konusu daha anlamlı kılınabilir.

Zorunluluk yasanın, gereklilik ilkenin, yerindelik ise ilişkilerde amacın -hikmetin- tutarlılık ve uyumda gerçekleşmenin/ açık olmasının olması gerekeni olarak mutlak kaderde yaşandığının belirimleridir. İç dünyada -asıllarda- yaşananların ve olup bitmekte olanların etken olarak sonucunu yaşamakta olduğumuz da düşünüldüğünde önceden belirlenmişlik insan olmanın kaçınılmazıdır. Ayrıca esma -ilke- tavırlarının evrensel olduğu düşünüldüğünde de -zamansızlar ile- mutlak bir kader anlayışı olması gereken düzeyde edinilir. Zahir-Batın, Evvel-Ahir, Hadi-Mudil, Muhyi-Mümit, Muiz-Muzill, Nasir-Darr, Razı-Latif-Elim vb. esma tavırları ile bakıldığında faili mutlak olarak tavırlarında kendini gerçekleştiren Allah’a tanık olunur. Esma tavırlarına bağlı olarak güldürenin ağlatanın, öldürenin diriltenin, zillete düşürenin izzet verenin, yükseltenin aşağı indirenin, delalette kılanın hidayet edenin, darlık verenin yardım edenin, hoşnut kılanın acı verenin vb. Allah olduğu düşünüldüğünde ilkeler gereği mutlak kader sahibi olanı yaşadığımıza tanık oluruz. Böylesi tanıklıkta varlık görüşü nesnel olgusallığa aşkın öznel edimsel düzeyde tevhitte Allah’a tanık olmaktır.

Bu durumda İslam denildiğinde; zorunluluk, gereklilik ve yerindelik ilkeleri gereği değişmez belirimleri ile görünüş bulan hak üzeri hakikat ile tanışıldığında hakikat sahibi olan faili mutlak olan Allah’tan -öz kendilikten- razı olunması gerektiği ve ilişkilerde selamın/ sulhun edinilmesi gerektiğini belirtmek gerekir. Mutlak kader ilkelerinden bahsetmekte isek hakikatin idrakinde olarak sonuçta rıza, sulh, selam, sabır vb. ilkelerin İslam olmanın gereği olduklarını da kabul etmek gerekir. İslam olmak, hakikat çizgisinde gerçekçi olarak sonuçta bu ilkeleri öznel düzeyde duygusunda yaşamak ile mümkün olur.

Zorunluluk, yerindelik, gereklilik, tasarım vb. olgular karşısında İslam olmak, rızada bulunarak -hoşnut olarak- Allah ile barışmayı gerekli kılar. Rıza, rabbi olan Allah ile kendiliğini bulanın, öz kendiliğinden razı olmasıdır. Öz kendini bulmak, öz kendini tanımak, öz kendinden razı olmak ve her yaşananda sulhu, selameti edinmek İslam olma sürecinde olması gerekenlerdir.

Gün Allah ile kavga etme veya kaderine itiraz etme günü değil, İslam olarak Allah ile barışma/ selam bulma günüdür. Bu açıdan bakıldığında iyi ki insan kılmış, iyi ki İslam kılmış, iyi ki ehli olanlardan ders almayı nasip etmiş, iyi ki hizmet ehli kılmış, iyi ki acılar içinde diyalektik belirimler üzerinden bizi terbiye eder iken kendimizi gerçekleştirme zorunda kalmışlığımız sonucunda kendisine ermeyi nasip etmiş ve iyi ki bizi kendine yakıştırmış olarak var etmiş. Yerindelik ve gereklilik ilkesi ile bakıldığında melek-şeytan, iyi-kötü, doğru-yanlış, kuzu-kurt vb. olgular içinde kurt, çakal, şeytan, kötü nitelemeler ile değil de güzel nitelemeler ile bizi insan kılmış. Ne kadar şükredilse de şükürden yana aciz düşüleceği akıl sahipleri için aşikârdır. Bizleri şaki kıldı ise saidlerden kılar inşallah, said kıldı ise de şaki olmaktan uzak tutar inşallah! Bir hadisi şerifte de bu belirtilir ve üç zamanlı olarak önceden belirlenmiş olunmasının anlamının içerildiğini de bu ifadede görmekteyiz.

İslam isek, zorunluluk, yerindelik ve gereklilik prensipleri ile bakıldığında her olay ve olgu hakkı gereği gerçekleşiyor iken hakkı gereği yaşadığımızın idrakinde olarak sitem, küfür, ağıt, dedikodu, alay etmek, vb. gibi durumları duygusunda yaşamamaya dikkat etmek gerekir. Çünkü “oyun olsun diye halk etmedik ayeti ile bakıldığında her olay ve olgunun hikmet üzeri gerçekleştiğine tanık olunur.

Zaten zorunluluk, yerindelik, gereklilik, sonuçta amacın/ ereğin gerçekleşmesi -açık olması- hikmetin prensipleri olarak içeriğini doldurur. Hikmet, hak olanın sonuçta ayrışım ve bağlamları ile açık olmasıdır. Öyle ise İslam olarak sonuç belirimlere göre yaşamak, hikmet üzeri yaşamaktır ki hikmet, yaşamdan kaçışın değil, yaşama tutunmanın, sorumluluğunu almanın, kendiliğin sonuçlara göre gerçekleştirilmesi gerektiğinin ve daha anlamlı kılmanın kapısını aralar.

Kur’an da kendisini hikmet sahibi olarak ifade eden Allah, her yaratımda ve tavrında zorunluluklar ile varoluşa getirdiğini bütünün bir parçası olarak yerindeliğinde görünüşe taşır ve amaca bağlı olarak gerekliliğinde gerçekleştirir iken de sonuçta hak olanı aşikâr eder. Allah’ta hikmet böyle iken kulda hikmetin edinilmesi ise hak olanın idrakine/ anlayışına taşınmasıdır ve hikmet, hak olana tanık olan ve hak olana göre yaşayan kul ile Allah arasında açık olan ortak gerçeklilik olarak beliren bilme/ tanık olma durumudur. Allah’ın hikmet sahibi hâkim olduğundan bahsetmekteysek önceden belirlenmiş olmak kaçınılmazdır. Gelecekte olacakların tasvir edildiği rüyalar dahi önceden belirlenmiş olmanın, gelecekte olması gerekene göre belirlenmiş olmanın delilidirler.

Boyca dağları aşamayacağı belirtilen insanın, zorunlulukları, yerindeliği, gerekliliği ile kendini hak olan sonuç belirimine göre gerçekleştirmesi de hikmet üzeri olmasıdır. Her nesne sonuç belirimine göre kendiliğin gerçekleştirilmesinin nesnesi olarak ne için olduğunu bulur. Sonuç/ erek/ amaç, ne için olunduğunu açık eder. “Kâinatı insan için, insanı kendim için halk ettim” hadisi kutsisinde dahi sibernetik döngüsellikte olup bitmekte olanlar tinsel düzeyde ne için olunduğuna bağlı olarak anlamlı kılınmaktadır. Bu hadisi kutsi ile de görülmesi gereken üç zamanlı anlam içerir iken sibernetik olgusallığın gerçekliliği üzeri önceden belirlenmiş olunduğunun da anlamlı kılınmasıdır.

Kader bahsi her ne kadar ilmi olarak yukarıda anlatıldığı gibi anlaşılsa veya itiraz edilse de yaşam ve yaşadıklarımızı kadere ve kazaya bağlı olarak ilmi/ ussal düzeyde değerlendirmeden yaşarız. Demem o ki: zorunluluk, yerindelik, gereklilik, sonuçta hikmetin/ gerçekliliğin açık olması ve sonuç belirime göre nedenselliğin belirli kılınması özne olmanın ve kendiliğin nesnellik üzerinden gerçekleştirilmesinin gereğidir. Ayrıca sonuç/ amaç ve gelecek belirimi üzerinden her nesne olanın kaderinin, öznelliğin gerçekleştirilmesinin sürecinde belirli olduğu ve sonuçta da kaderinin ne için olduğunun açık olduğudur.

Bu bağlamda özgür irade konusu Allah ile özgür olunacağı yargısında gerçeklik kazanır. Allah ile özgür olmak ise hak üzeri hikmetine bağlı olarak kendiliğin gerçekleştirilmesi ile mümkün olandır. Öyle ise tevhidin gereği olarak çeşitlilikte halk edilen insanda çok yönlü belirim düzeyinde görünüş bulan her türlü iradenin Allah’tan olduğunu bileceğiz. Hak olan sonuçlara göre yaşamakla da İslam olmaya çalışarak insan olduğumuzda özgürlüğü, kendimizi gölgesiz olarak gerçekleştirmenin özgünlüğünde Rabbimiz olan Allah ile bulacağız/ bulmamız da gerekir. Allah ile özgür olanlar ise zorunluluk, yerindelik, gereklilik ve sonuçta hikmetin -hak olanın- açık olması üzerinden sonuçlara göre salih amellerde iman ile yaşayanlardır.

Hak ise öznel düzeyde tikel ve tekil belirimler üzerinden çiftler ve karşıtlar ilişkilerinde diyalektik belirim doğrultusunda görünüş bulur. Bu durumda olması gereken ve olmaması gereken ile insan, kendiliğini neye göre gerçekleştirmek zorunda olduğunu, hak ve batıl olanı talim ederek öğrenmiş olur. Sonuçta da her bir sıfat ve esmanın hakkını vermesi gerektiği terbiyede, rabbi olan Allah ile kendini bulması gerekendir.

Her olay ve olgu hakkı gereği görünüş bulur iken hüsnü zannı yitirmeden hikmete açık olma göğüs genişliğini edinmek gerekir. Bu hem Allah ve gerçekleştirdikleri ile hikmetine bağlı olarak barışı edinmek hem de tevhidin gereği olarak özne odaklı varlık görüşü sahibi olunması ile nesnelliğe aşkın bakışımda Allah’a tanık olmak için gereklidir.

Diri olan Allah’tır ve dirilik öznel olarak kendiliğini gerçekleştirme erki/ iradesinde formasyon bulmakta iken yaşamaya zorlar. Nesnel olanın kaderi de ne için olduğunu, diri olanın kendini gerçekleştirmesi eyleminde -kazasında bulmasında- saklıdır. İlkesine bağlı gerçekleşen her eylem özde olanın gerçekleşmesinde aşikâr olmasının gerçeğini de taşır. Ayrıca Allah özde diri iken ilkesine bağlı hakiki olarak yapılan/ yapılacak olan her edim ve üretimde insan dirimsellik -motivasyon- bulur. “Hayır işlerseniz, gönlünüzde bir sevgi -yaşam sevinci- halk ederim” ayetinden de bu anlaşılır.

Allah’a hizmet prensibi ile insan eylemlerinde kendiliğini gerçekleştirir iken hizmetinin sonucunda Allah ile dirilik bulur -kendini bulur. Özellikle belirteyim ki kader, -Kur’an beyanı ile söyleyecek olur isek- insanın çalıştığı sonucunda bulduğudur. Öyle ise kıblesi/ kabulü Allah olarak kendiliğini gerçekleştiren insanın, Allah’a hizmeti tevhidin gereği olarak kendine hizmetidir. Kaderi olarak bulması gereken de -fani olan dış dünya nesnelerini meta/ faydacılığa bağlı değer belirimleriyle öncelikli olarak yaşamak değil- rahmeti önceleyerek ahlakında ve sıfatlarında Rabbi olarak bulacağı baki olan Allah’tır.

Acziyete, yetersizliğe bağlı olarak gerçekleşen her yaşam zordur. Acziyet ve yetersizlik kendiliğin gerçekleştirilmesine zorlar iken Allah ile kendiliğin bulunmasına neden olarak barışılması gerekendir. Böyle olduğunda kavram olarak İslam, nedenlerine bağlı içeriği ile anlamlı kılınmakla beraber sonuçta olunması gerekeni işaret eden kavram olarak hakkı gereği ile eda edilmiş olunur. Din olarak İslam, Allah ile insanın kendini bulduğu ve selamda/ barışta kendiliğin gerçekleştirildiği gerçekliliği kendinde barındırır. Bu kader ve kaza gerçeğini yaşadıkları ile barışmış olan insanın aştığı anlamını taşır. Çünkü artık mesele kader veya kaza değil, ilkesine -sonuçta olacağa göre- olması gerekeni yapmak ile sonuçta insan olmak ve insanlığa insanlık ile de barışmış olarak hizmette el uzatabilmektir. İnsan, seyir seferinde aşamalardan geçer iken geriye döndüğünde devir olarak ileri bir zamanda bulunur ve olması gerekeni, ileri zamanda bulduğu hak olan ile aşamalarda kalan insanlara yardım/ hizmet etmesi gerektiğidir.

Bu durum göz önünde tutulduğunda, İslam’da kader bahsine bağlı olarak gerçekleşen bir durum da teslimiyetin -İslamiyet’in/ müslim olmanın-, ilkenin gerçekleşme erki/ iradesi belirimine eylemde teslim olarak gerçekleştirilmesi değil de pasif düzeyde kaderciliğe teslim olmak anlamında kültüre sirayet eden yanlış yorumuna tanık olmaktayızdır. Böylesi bir durumda ilkeli eylem ve ürün verir iken kendiliğin gerçekleştirilmesinin önü kesildiğinde geri kalmışlık insanın usa dönmesi gerektiğinin kaderi (zorunluluğu- gerekliliği) olarak bulduğu olur.

Bu durumlarda sıkça karşılaşılan ise gerçekleştirmeye değil de beklentiye bağlı olarak yaşayan insanın günde/ anda Rabbi ile kendini bulmaktan mahrum kalmasıdır. Ayrıca diyalektik zorlamayla karşı karşıya kalındığında kurtarıcı beklentisinde olarak olması gerekeni yapmaktan -tevhitten- uzaklaşılmasıdır. Böylesi durumda çıkış olarak elbette ki kurtarıcılar gelir/ gelebilir ama kurtarıcının gölgesi altında olması gerekenin potansiyellere bağlı olarak yapılması gereklilik iken özgünlüğün bulunması başka bir bahara -ileriki zamana- kalmıştır.

Her potansiyel erk belirimi sonuçta irade niteliği kazanır. İrade edilen gerçekleştirilir iken amaç varlığı olarak özne, irade, us ve vicdan ile belirli kılınan sonuç/ erek nedene bağlı olarak hem nesnelerini kendi için belirli kılar hem de nesneleri üzerinden iradesini gerçekleştirir iken kendiliğini de görünüşe taşır. Sonuç nesnelliği görünüşe taşır iken her nesne, sonuç ilkeye göre belirli kılınmış olarak ne için olduğunu kaderi olarak bulur. Mutlak erk sahibi Allah olduğu içindir mutlak irade sahibi de Allah’tır. “Ben irade etmeden siz irade edemezsiniz” ayeti de bu bağlamda anlaşılmalıdır. Yukarıda belirtilen mutlak kader belirimlerinden kaçılamayacağı içindir ki kader, zorunlu olarak gerekli olanlara göre hikmet gereği yerindeliğinde yaşanandır. Yasa, ilke ve asıllar erek olarak sonuç ise sonucun nedenleri belirli kıldığı bir oluşta yaşandığına tanık olunur.

Bu durumda kendisinden kaçılamayacak olan kaderde önceden belirlenmişlik söz konusu ise tözün/ özün özne niteliği ile belirli kıldığı kaderden bahsetmekte isek kader, töze bağlı olarak önceden belirlenmiş olunan düzeye yetişildiğinde yeniden üretilebilecek ve yazgı olarak da yeniden yazılabilecek olandır. Her yazgının özden hareket ile değiştirilmesi olanaklıdır. Yeter ki özden hareket ile önceden belirlenmiş olanı yeniden belirleyebilme yeterliliğini ve olanağını edinebilelim.

Bu durumda geçmişe müdahale etmek değil de dokunabilmek ve geleceğe de müdahil olabilmek söz konusu olur. Bu durumda tevhid gereği ile dikkat edilmesi gereken ise hikmeti gözeterek, rahmeti önceleyerek etik olarak olması gerekende karar kılabilmek ve yapılması olanaklı olanı yapabilmektir. Ayrıca tevhid idraki ile unutmamak gerekir ki böylesi bir yeterlilikte insanda iş gören, ilkelerine bağlı olarak hikmetten taviz vermeyen Allah’tır. İnsanın böylesi bir yeterlilikte Allah’tan gayrı düşünebilmesi ve davranışlarda bulunması beklenemez.

Böylesi bir yeterlilikte olumsuz sonuçlar doğar ise insan için hikmet gereği ile yeni tecrübelerin doğuş bulduğunu da bilmek gerekir. İnsan, böylesi bir durumda mutlak sıfatları sebebiyle Allah’ı, aciz bırakacak da değildir.

Böylesi yeterliliğe sahip evliyaların olduğu -bu durumun gerçek olduğunun örneklerinin var olduğu- da düşünüldüğünde, insanoğlunun tözüne bağlı olarak yeniden üretim bilim aşamasında bu yeterliliği edinmeye doğru ilerlediğini söyleyebiliriz. Her yazgı, yeni sonuçlar öngörerek değiştirilmesi olanaklı olandır. İnsanoğlunun kaderinde yaşadıkları, kaderini değiştirebilme olanağını edinmeye doğru insanı zorlamaktadır. İlkeler, erek belirimi olan çıtalar olarak tinde belirleyici oldukları içindir ki daha iyisi, doğrusu ve güzelini edinme iradesi, diyalektikte yaşadıkları karşısında kaderini değiştirmek isteyen insanın kaderi olmuştur.

Kader bir muamma olmaktan öte, hak ve hakikat gereği bilinmesi gerekendir. İlke gereği kendisi ile barışılması gerekir. Hikmet üzeri anlaşılması gerekir. Töze bağlı olarak önceden belirlenmiş olsa da değiştirilmesi mümkün olandır. Böyle olmak ile beraber kader, önceden belirlenmiş olan yazgı olarak takılı kalınacak olan değil, gelecek dünya görüşü ile sonuçlara göre yaşar iken nesnelliğin öznellik ile anlam kazanması sonucunda yaşanması gerekendir.

Önemli olan “kaderim böyleymiş” deyip de önceden belirlenmiş olanı pasif düzeyde kabullenmek veya olana itiraz etmek değil, sonuçlarını öngördüklerimizle geleceğe göre kaderde belirleyici olmaktır. Bu da tevhidin gereği olarak üzerimizde rabbimiz olan Allah ile irade sahibi olarak tercihlerimiz doğrultusunda geleceğe doğru kaderimizi, -Allah’ı kendimizden/ kendiliğimizden öte bilmeden- kendimizin belirli kılmasıdır.

Bu durumda önemli olan ise gelecek odaklı her eylem ve üretimin sorumluluğunu üstlenecek bilince sahip olmamızdır. Her kader, -geçmiş ile kavgalı değil, hikmetine bağlı olarak tecrübe edinmiş olunmasıyla- genel düzeyde sonuçların öngörülebildiği gelecek odaklı olarak sorumluluk idraki ile ilkesel düzeyde olması gerekenlerin yapılması izleğinde yaşanması gerekendir. İslam’da istenen yaşamda da bu doğrultuda olması gerekendir. Bu bağlamda İslam olanlar için kader, bir muamma veya sorun değil, hikmet ve ilke gereği olması gerekeni yaşamaktır/ yaşamak olmalıdır.

Yaşanmış olanların, yaşananların ve yaşanacak olanların sorumluluk idrakinde olarak ilke gereği olması gerekenler ile kendilik bilincinde -benlikte- yaşamak, kadere aşkın yaşamak için olması gerekendir. Belki herkes için kaderden kaçış söz konusu olmayabilir ama herkes kadere aşkın yaşamayı edinebilir. Bu, kaderi görmezden gelmek değil, olması gereken düzeyde kaderi yaşamaktır.

****

Değerleri yeniden üretmenin, her devirde canlı tutmanın, içselleştirmenin ve motivasyona neden olmasının gereği olan sanat:

İslam’da tarihselliği çizgisinde en sorunsal konulardan biri de sanattır. Sanat; olgu ve olay düzeyinde olanın estetik formasyonda yorumlanış biçimidir. İslami olguların ve olayların sanatsal düzlemde etik çizgisinde ve estetik yargısında yorumlanışı İslam sanatlarının görünüş bulmasına sebeptir. Dini olduğu söylenen, zanlı gerekçelere bağlı olarak gerçekleşen şekilciliğin kültür olduğu bir ortamda sanat, zanaat evresinde süsleme sanatı olarak gelişim imkânı bulmuştur. Güzel sanatlarda daha ileri gidildiği pek görülmemiştir.

Sanatta etik çizgi ve estetik yargı düzeyinde eser verimi, yaşamın/ yaşananların yeniden tasvir düzeyinde yorumlanışı/ betimlenişi olarak tinsel kılınması ile daha anlamlı kılınmasına nedendir. Sanat, olgusuna bağlı olarak betimlemede yorumlayış olduğu içindir ki her yorumun kendi ilkesine bağlı olarak estetik düzeyde cazibeli kılınması sanat adına olması gerekendir.

İslam’da sanat, edebiyat ve müzik alanında gelişim bulmak ile beraber güzel sanatlarda geride kalınması İslam’da bir eksikliğin değil de Kur’an ayetlerinin yorumlanışına bağlı olarak gerçekleşir. Putların yasak edilmesi, heykel yapımının yasak edilmesi anlamını taşımadığı gibi heykelcilikte ilerlemeyi durdurmuştur. Yansıtma ile başlayan resim de heykelcilik ile aynı kaderi paylaşmıştır. Bir idealin/ fikrin yerli yerince yaşama taşınması adına belli yasaklar konulması fikrin gelişiminin çocukluk devresinde olması gerekendir. İslam’da ameller, niyete göre ölçülür ve ameli hakiki kılan nitelik -değer- olarak yüklendiği ise niyettir. İslam olmak, olgunlaşmak anlamını da içerdiğinden dolayıdır ki putperestliğin yasak edildiği bir ortamda heykel yapılması beklenemez olsa da heykel yapımının yasak olmadığı yargısına da rahatlık ile varılır.

Dönemin şairleri üzerinden sanatsal bir faaliyet olan şiirin yasak edilmesi değil de hak/ gerçek olana bağlı olarak tasvirlerde bulunulmasına işaret edilir/ yönlendirilir. Şiir hiç kuşku yoktur ki duygulara hitap ettiğinde motivasyona sebeptir. Kur’an’da da şairlerin yaşamayacakları/ yaşamadıkları -yalan- olanı ifade etmeleri ve bunu da halkın hak olana düşmanlık beslemesinin motivasyonu adına yaptıkları düşünülür ise eğer İslam’da şiir değil, hangi niyete bağlı olarak şiirin söylendiğine vurgu yapılarak eylemde hakikiliğin arandığı dile getirilir.

Demem o ki: İslam, sanatsal etik çizgisini hak/ gerçek olanın estetik yargıda tasvir edilmesinde bulur. Kur’an’ın usulüne bakıldığında da hakikatin ve hak olanın olgu ve olaylar üzerinden sanatsal yorumlanışına tanık olunur ki Arap edebiyatı düşünüldüğünde halen bu düzeyde ürün vermenin mümkün olmadığı görülür. Gerçek ile bağlantısı olmayan ve hak olanın dışında ilkeden uzaklaştıran -sapkınlığa yol açacak- sanatsal olan her estetik yargı, yaşanmayanın/ gerçekleşmeyenin tasvir ile yorumlanışıdır ki bu da yalandır.

Sanatta yalan, hayal gücü yetisinin, duyguların -olgunlaşması değil ama- gelişiminin, geniş bir düşünce alanının tasvir yeteneği ile beraber edinilmesinin vb. için gereklidir. Böyle olsa da sanatta olgunluk olarak İslam’da istenen, gerçeğin ve gerçekten uzaklaştırmayacak niyette ürün verilmesidir. Siyerde Hatem’i enbiyaya şiirler yazıldığında karşılık gördüğünü bilmekteyiz. “Şiirin bir kısmı bilgeliktir, hikmettendir” hadisini de unutmamak gerekir. Tasavvufta doğuş/ nefes kültürünün oluşmasında da sanatsal olmanın hiçbir sakıncası olmadığını görmekteyiz. Ayrıca Davut nebi ve Kur’an ile de bilmekteyiz ki ilahi olan kendini içselleştirmek ve hak olana duygusunda motivasyonun uyanması için yöntem olarak sanatsallığı kullanmaktadır.

İslam’da sanat, yasak edilmek değil, hangi niyete ve ilkeye bağlı olarak yapılmış olunması ile ele alınır ve ümmetin de bu düzeyde sanatı ele alması gerekir. Taassup düzeyinde şekilcilikte kültür edinilmesi sebebiyle İslam ve sanatsallığın gerçek anlamda ele alınmadığı ve bu neden ile güzel sanatlarda hakiki anlamda ürün verilemediği bir gerçektir. Bu İslam’ın kusuru değil, İslam’ın yorumlanış biçimi ile alakadar olan bir eksiklikten kaynaklanmaktadır.

Hiç kuşku yoktur ki kültürde mitler, anlatımı ve içeriği bağlamında sanatsaldırlar… Ki mitler ile dinde aşikâr olan gerçeğin kuşaklar boyu içselleştirilmesi ve duygusunda yaşanmasına olanak bulunması İslam adına önemlidir/ kazançtır. İslami değerlerin erozyona uğradığı şu günlerde sanat -yeniden- değerlerin üretileceği, içselleştirileceği ve motivasyonunun elde edileceği alan olarak önümüzde durur. Bu neden ile hak ve hakikat ilkesine bağlı olarak etik çizgisini yakalaması gereken estetik yargıda tasvir düzeyinde sanatsal oluşa ihtiyaç vardır ki yeni kuşaklara değerleri özümseterek miras bırakabilelim. Hat sanatının estetik yargıda yorumlanışına tanık olmak, ilahileri gençlere ve orta yaş grubuna hitap edecek biçimde yeniden yorumlanması, edebiyatta İslami değerlerin öne çıkarılarak eserler verilmesi, sinemanın, dizi yapımının kullanılmaya başlanması vb. yeterli olmasa da kayda değer olarak önemlidir. Özellikle sinema ve müzik, İslam’da sanatın diriltilmesi gereken adresleridir.

İslam sanatı değil de İslam ve değerlerinin sanat ile yorumlanışından bahsetmek gerekir. Sanat olgusal oluşunda diğer olgu ve olayları kendinde yenileyerek tinde zenginleşmenin insan eliyle gerçekleşmesinin gerçeğini taşır ve Musavvir, Bedi, Bari Şafi vb. esmada Allah’ın kulundan tezahür ettiği ürün verme alanıdır.

Halen sinemanın, televizyonun, müziğin haram olduğuna dair fetvalar verilmekte ise İslam’ın gerçekliliği ile alakadar olunmadığını da görmek gerekir. Hakikatten uzak yorumlara göre olumsuz düzeyde -kötü- zanda kalmak İslam’a/ insanlığa fayda getirmekten daha çok zarar verir. Anlayışsız olarak şekilciliğe bağlı kültür oluşması ile her türlü alanda ürün vermenin önünün tıkanması sanatta da kendini göstermiştir. Sanat özgürce özgün ürünler verme alanıdır. Taassup çizgisinde görülen şekilcilik, en fazla tasarımsal ürün vermeye nedendir ki sanat tasarımsal olmaktan daha çok doğaçlamaya bağlı doğuşta gerçekleşme olanağı bulandır. İlke olarak özümsenen ile etik çizgisini bulur iken ilkesine bağlı olarak estetik yargıda görünüş bulur.

İslam’da sanat, eğer yeterince gelişmemekte ise şekilde kültürün biçimlenmesine sebep veren devlet politikaları ve felsefi öğrenimin/ eğitimin yetersizliği veya felsefeden uzaklaşılmasıdır. Özellikle felsefeye soğuk bakmak, mantıksal tutarlılıkta doğru biçimde düşünmenin önünü tıkadığından ve yapıcı olarak felsefi düzeyde eleştirel kültürün olgunlaşmaması olsa gerek ki itikada bağlı mezhepçi zihniyette hükümlerin yanlış yorumlanması ve geçmiş ananelere bağlı olarak yorumların şekilcilikte canlı tutulması sonuçta geri bırakan bir kültürün oluşumuna meydan bırakmıştır. Bu bağlamda felsefi düzeyde dinin ve Kur’an’ın asli ilkelerine bağlı olarak neden-erek belirimleri ile ayrışım ve bağlamlarında izafi olan bütün yönleri ile yeniden ele alınmasına her zamandan daha fazla ihtiyaç vardır.

İslam’da sanatın geride kalması sadece felsefi düşünce yetersizliği veya şekilciliğin kültür olması ile anlamlı kılınamaz. İslam coğrafyasına tarihsellik düzeyinde bakıldığında geride kalmak ile beraber teknik imkânların yetersizliği/ geliştirilmemesi ve zengin olanakların olmaması gösterilebilir. Sanat, tarihi ile ele alındığında da zenginliğin olduğu yerlerde imkânların geliştirilmesi olanakların sunulması sonucunda gelişim bulmaktadır yargısına varılır. İmkânsızlık, olanakların sunulamaması, sanatsal olan ürünlerden daha çok hayati ihtiyaçların öncelenmesi/ talep edilmesi vb. nedenlerden dolayı sanatın gelişim göstermediğine tanık olunur. Böyle olsa da insanın hayal gücü ve rüyaları, sanatsal yönünü besler iken sanatsal yönü ile kendiliğini gerçekleştirmesi ihtiyaçlara bağlı olarak gelişen zanaatta görünüş bulma imkânı bulmuştur. Yani insanın özünde olan bir biçimde gerçekleşme olanağı bulmaktadır. Önemli olan ise gerçekleşmekte olanın mevcut durumlar karşısında geliştirilmesidir. Bu da sabır -tutarlılık- ile mücadeleden vazgeçmemek ile mümkündür.

Allah’a ulaşmanın vasıtaları aranır iken halka/ insanlığa da ulaşmanın vasıtaları da aranmalıdır. Sanat Allah için insanlığa ulaşmanın en güzel ve en kolay yöntem olarak vasıtasıdır. Sanatı ihmal eden toplumlarda, değerlerini -hakiki olarak- duygusunda yaşamaları/ gerçekleştirmeleri beklenemez. Sanat, değerlerin canlı tutulması adına ihmal etmeye gelmeyecek olandır. “Allah güzeldir, güzeli sever”. Öyle ise yaşamı öz değerlere bağlı olarak güzelleştirecek, anlam yüklemi ile zenginleştirecek sanata her devirde ihtiyaç vardır.

Sen, tasvir edilemedikçe ben yazmaktayım.

Yazdıkça, varsaydığım ben tüketmekteyim.

Tükendikçe, olan Sen,

Zevkindeyim.

Sevgili! Sen dedikçe içim yanar.

İkilik bende iken canım yanar.

Sanat dedikleri, derdime dert katar iken beni yakar.

Yandıkça bulduğum Sen!

Işır iken Ben diyen Sen.

****

Niyet eylemde değer üretmenin, vicdan ise eylemin kritik edilmesi ile hem kendilik denetimi sağlar hem de yaşamın daha anlamlı kılınmasına kapı aralar iken her ikisi de yaşamın değerli olduğunun bilincini/ idrakini oluşturur:

Modernleşen dünyada sekülerizmin öncelenmesi, manevi düzeyde dini değerlerin zayıflamasına ve yitirilmesine neden olmaktadır. Din açısından bakıldığında bu önemli bir sorundur. Bu durumda her yeni olan ile modernleşen dünyaya direnmek ve sekülerizme savaş açmak yerine, öz değerlere bağlı olarak nasıl modernleşmesi gerektiğinin çözümlerini üretmek ve seküler olanı niyete bağlı olarak –zulme değil- rahmete çevirmek gerekir. Yeni olan ile yenilenmek, şartlar karşısında insanın zorunlu olarak bulduğudur. Her türlü alanda yaşama sağlanan katkı teknik düzeyde yaşama getirilen kolaylık olarak yaşamın daha anlamlı olmasına sebep vermese de daha rahat hareket etme olanağı sunmaktadır.

Yaşama dünyevi olarak yapılan her katkı, rahmetten olduğu düşünüldüğünde de rahmetten kaçmanın bir anlamı olmadığının idrakinde olmak gerekir. Önemli olan rahmetin hangi niyet ile yaşandığına dikkat edilmesi gerektiğidir. Samimi/ ihlaslı olarak doğru, iyi ve güzel niyet üzeri rahmet edilenin (ulaşım, iletişim vb. kolaylık sağlayan nesneler) yaşama taşınması; teknik -nesnel olgusal- düzeyde gerçekleşmesi doğrultusunda yaşama fazla bir anlam katmazsa da rahmet olarak anlamlı kılınması, ilişkilerde değer beliriminde görünmesi ve niyetler doğrultusunda üzerinden gerçekleşecek eylemlerde değer oluşturması adına önemlidir.

İnsan ürettikçe yaşama katkıda bulunur. Önemli olan ise yaşama katkı olarak sunulanların hangi niyet üzeri değer niteliği kazandığı ve bu doğrultuda da eylemde değer belirimi ile yaşanılmasına sebep verdiğidir. İnsan amaca bağlı yaşamında idealara -doğuştan gelen değer yargılarına- bağlı olarak değer üretir iken değer varlığı olmayı zorunlu olarak bulur. Her ürettiği ise emek olarak değer beliriminde anlam-duygu yük içerikleri sonucunda düşünce formasyonu kazanır. Sonuçta da her gerçekleşecek eylem, bir değer yargısının/ yargılarının formasyon kazanmış durumu olarak görünüş bulur. Bu bağlamda insanın kendilik denetimi usun ilkeler ile değer yargı formasyonlarında kendini kritik edeceği vicdan belirimi ile mümkündür.

Allah dahi kendilik denetimini, sorumluluk bilincinin idrakinde gerçekleşen Veli ismi vb. ile vicdan ehli olarak gerçekleştirir. Vicdan, ideaların değer yargıları olarak usta iş görmesi ile gerçeklik bulan melekedir. Allah “rahmeti kendime farz kıldım” der iken birçok anlam ile beraber kendilik denetiminde bulunduğunu da ifade etmektedir. İnsana da vicdan ile beraber kendilik denetimini bahşetmiştir.

Demek istediğim o ki rahmetten yana yaşama katılan her yenilikte dikkat edilmesi gereken; vicdana bağlı olarak gerçekleşecek kendilik denetimi doğrultusunda yeniliğin -bencilce değil- güzel, iyi, doğru yargılarda insanın insan ile ilişkilerinde eylemde değer ürettiği salih amel düzeyinde yaşama katılmasıdır.

Her yenilik, toplumsal düzeyde hukuk, bireysel düzeyde de vicdan ile kendilik denetimi ile beraber evrensel karşılığında -idealar ile özveri ve fedakârlık çerçevesinde- eylemde yaşama katkı sağlandığında yaşam, insanın insan ile olan ilişkilerinde hem daha değerli hem daha kolay yaşanır olacaktır. Üretilenin ne olduğu, kimler tarafından üretilmiş olmasından daha çok, üretilenin hangi amaca bağlı olarak üretildiği, kullanıldığı ve sonuç itibarı ile insana/ insanlığa ne katacağı önemlidir.

Her yeni üretilene, dilde rahmet idraki ve şükür etme bilinci ile yaklaşıldığında din adına sorun olması beklenemez. Ayrıca her yeni olan karşısında öz değerlerin sanatta yeniden yorumlanması ile de değer yitiminin önüne geçilebilir. Yeni olanın, hak olması ve niyete bağlı olarak kullanımının hak kılınmış olmasına bağlı olarak meşru olan değer alanına zarar vermemesi de önemlidir.

Önemli olan ise hak çizgisinde üretilen/ gerçekleştirilen her yeniliğin hangi niyete bağlı olarak kullanıldığıdır. Hak olan dahi niyete bağlı olarak helal veya haram değer niteliği kazanabilir. Öyle ki riya ile yapılan her ibadet sonuçta haram niteliği kazanır iken, teknik olarak üretilen ve insan yaşamında yer alan her nesne iyi, doğru ve güzel kullanım niyetine bağlı olarak sonuçta helal olma niteliği kazanır/ kazanabilir.

Dinde haram ve helali sadece dinsel yaşamın ön nedenleri -olan şartlar- olarak görmemek gerekir. Çünkü amaç varlığı olan insan ve amaca bağlı olarak kabuller sunan din, değer belirimlerinde görünüş bulur. Nesnel olan her şey amaca bağlı olarak değer niteliği kazandığı ölçüde insan yaşamının bir parçası olur iken dikkat edilmesi gereken, niyette hak üzere iken dahi samimi/ hakiki olunmasıdır. Öyle ki hak üzere dahi olsak niyette samimi olmamak hak olanı haram kılmaz ama samimi olunmayan niyeti ve kötü niyet üzeri gerçekleşen eylemi haram kılar.

Unutulmaması gereken dinsel gerçek, niyetin değer niteliği katan erk belirimi ile eylem üzerindeki belirleyici olan etkisidir. “Ameller niyetlerinize göre ölçülür” denilir iken de yukarıda anlatmak istediğim ifade edilir.  Dindeki her türlü helal veya haram kılınmış olan da insan olmanın hangi meşru sınırlarda gerçekleşmesi gerektiğinin niyeti üzeri belirli kılınmıştır. Niyet, değer yargısının amaca bağlı formasyon kazanması iken her niyet, vicdanda kritik edilmesi sonucunda kendilik kontrolü ile gerçekleşmesi gerekendir.

Nesnelerin helal veya haram olmasını tartışır iken asıl sorunu unutmaktayız. Bidat; yeni olanın kabul edilmesi değil, yeni olanın hak-had, neden-erek belirimlerine göre meşru alanda karşılığı olduğu hâlde taassupta kalınarak zanna, vesveseye bağlı yorumlarda bulunmak; meşru alanın dışında zanda itikat ve hurafeye bağlı olarak da yaşam biçimlerinde görünüş bulanın meşru kabul edilmesi sonucunda batıl olarak gerçekleşendir. Görünen o ki yenilenen dünyada da dini bidat -olmaması gereken- kılmak ve bidatları dinin gereği gibi göstermek, uygulamak iman edenler adına büyük bir sorundur.

Batıl olana -bidate- karşı us ile vicdan, iman edenlerin adresidir/ adresi de olmalıdır. Her devirde düşünen ve vicdan sahibi olmak ile yeniliklere açık olmak ve özgünce yeni üretimlerde bulunmak, iman eden her insanın olması gerekenidir. Yeniyi itikada bağlı olarak zan gereği ile bidat göstermek, helali haram ve haramı helal göstermeye çalışmak da bidattendir. Modernleşmek değil de nefsi emmareye bağlı olarak seküler çizgide kendiliğin gerçekleştirilmesine dikkat etmekte yarar vardır. Özellikle niyet ve vicdan en dikkat edilmesi gereken iki öznel durumdur. Değerlerden yana yozlaşmamak ve değer yitimine sebep verdiği içindir ki bidate dikkat etmek gerekir. Bidat, Allah’ın meşru kıldıklarının dışında insanın dini, itikat ve yaşam biçimi düzeyinde -nefsi emmaresi doğrultusunda- kendine göre kılmasıdır. Din, insanın kendi nefsi emmaresine göre fevri yaşayacağı değil de evrensellere bağlı olarak eylem sonucunda ereğinde Allah’ı bulması için Allah’a göre yaşaması gerektiğidir.

****

Allah, kulundan görülmek ister ise güzel ahlakı kuluna farz/ zorunlu kılar.  Kul güzel ahlakta rabbine abid olduğunda da Rabbinin aynası olan resul mertebesinde bulunur:

İslam da güncelliğini her devirde koruyan sorunlardan bir tanesi de ahlak sorunudur. Ahlak, fıtri olarak doğuştan ilke ve form bağlamında yeterlilik üzeri donanımlı olmakta gizil durandır ve yaşamda karşı karşıya kalınan mevcut koşul-ihtiyaç-beklenti belirimlerine göre eylemde iradenin görünüş biçimlerinde görünüş bulur. Seçimler doğrultusunda sürecinde huy olarak kazanılır. İdealara bağlı olarak iyi-kötü, doğru-yanlış, güzel-çirkin yargıları ile eylemin kritik edilmesinin sonucunda iradeye bağlı olarak öznenin nitelenmesinde görünüş bulur. Öznenin nitelediği ahlak, kötü ve güzel ahlak belirimleri ile de nitelenir.

Ateist bir yaklaşım ile ahlakın doğuştan değil de sonradan edinildiğinin ifade edilmesi; mevcudun doğuştan olarak ilkesellikten yoksun olduğu ve sonradan ilkeselliği edindiği anlamını taşıması nedeni ile yaratıma karşı geliştirilen bir savdır. İnsanın ve diğer mevcudatın öz varlığı olan Allah rab sıfat belirimleri ile mürebbi iken varoluşsal olarak kendini gerçekleştirdiği ilkelerden, yarattığı mahlûkatının yoksun olduğunu ve olmayan bir şeyin sonradan kazanıldığını belirtmek yargısı tevhid ilkesi, bilimsel veriler ve pratik yaşamda ahlak formasyonları ve karakter belirimlerinin çeşitliliği sebebiyle mantıksal tutarsızlık gösterir. Kültürel olarak ortak ahlak formasyonlarında insan yetiştirilmesinde dahi aynılığın yakalanamıyor oluşu insanın fıtraten yüklendiği potansiyellere bağlı olarak ahlakının geliştiğinin göstergesidir. Bebekler üzerinde yapılan son bilimsel veriler de bunu kanıtlamaktadırlar. Ayrıca sıfat ve esma ile Allah’ı üzerinde rabbi olarak bulan insan için rabbinden yoksun varoluşu düşünülemez.

Ateist yaklaşımın “kötülük varsa eğer Tanrı yoktur” ifadesi -savı- da ahlaki bir yaklaşımdır. Bu, diyalektik mantıktan yoksun olarak söylenmiş sığ bir ifadedir. Diyalektikte ilkeler karşıt belirimlerde görünüş bulmak ile beraber; diyalektikte tercihlerde bulunan insan, diyalektik sürecinde veya sonucunda olması gerekenin terbiyesini edinmiş olmanın talimini yapar/ yapmaktadır. Ahlakın görünüş bulma/ gerçekleşmesi ilkesi diyalektik ile bakıldığında kötülük, olması gerek olarak yerindeliğinde karşı karşıya kalınan olgusallığı ile hak olanla -salih amelle- aşılması gerekendir. Zaten hukuk ve öznel düzeyde karşılığı olan vicdan; eylemin ve eylemde görünüş bulan ahlakın kritik edildiği olgusal ilke olarak kötülüğü aşmanın gereğidir. Hukuk olgusunun tarihselliğinden bakıldığında kötülüğe engel olarak toplumsal yaşamın sürekli ve sürdürebilirliği içindir ki toplumsal yaşamda kötülüğün aşılmasının olanağıdır.

İnsanın hamuru güzel ahlak ile yoğrulmuştur ve güzel ahlakın görünüş bulması içindir ki kötüye her daim ihtiyaç vardır. Kötü olarak da insana kendi nefsi emmaresi yeterlidir ama insan ne için olduğuna bağlı olarak kendini nedeni doğrultusunda idealde gerçekleştirmesi gereken varlıktır. Bu neden ile terbiye, insanoğlunun kaçınılmazıdır. Bu açıdan bakıldığında din, insanın güzel ahlak çizgisinde kendiliğini gerçekleştirmesinin iki yolunu gösterir. Bunlar vicdan ve şeriattır. Bireysel olarak vicdan ve toplumsal düzeyde şeriat ile insandan beklenen, hak ilkeye bağlı olarak kendini güzel ahlakta gerçekleştirmesidir. Özünde olanı da böylece görünüşe taşımasıdır.

İslam şeriat/ hukuk yönü ile hem toplumsal yaşamın sürekli ve sürdürebilir kılınmasını sağlar iken insan türünün korunması ve yeni nesillere değerlerin aktarılacağı bir zemin edinilmesini de sağlamış olur. Her şeyden önce ise İslam şeriatında olan ve mezhepçi şekilciliğin sonucu olarak edinilen ötekileştirme ahlakından dolayı unutulmuş olan; fırsat eşitliği, iktisadi adalet, hesap verilebilirlik ve denetim/ öz denetim ilkeleri doğrultusunda -evrensel hukuk normları işaret edilir iken- şeriat ile beraber toplumsal düzeyde ortak bilinç ve kültür alanını şekillendiren etiğin edinilmesinin öncelenmesidir. İslam’da ahlak her ne kadar evrensel ilkeler gereği istenen olsa da toplumsal düzeyde ilkelerin normlar olarak yaşam biçimi oluşturması gerekendir.

Şeriat ile yaşam ilişkilerinin ilkeye bağlı olarak düzenlenmesi, etiğin görünüş bulmasına nedendir. Toplumsal ortak ahlak belirimi olan etik ile insan, bilinç dışı kıldıklarıyla -diğer insanlar ile olan insani ilişkilerinde- insanlaşır iken ortak evrensel değer belirimleriyle ortak kimlik ve kültür edinmeye de kapı aralar. “Allah’ın ahlakı ile ahlaklanın, sıfatları ile sıfatlanın” hadisi şerifi ile de hatırlamamız gereken; sadece bireysel olarak ahlak düzeyinde değil, hukuk zemininde edinilecek olan etik ile de Allah’ın ahlakı ve sıfatlarını yaşama ilke olarak taşımaktır.

İslam’da iman, salih amel ve ahirete/ akıbete göre yaşam öncelenir iken güzel ahlak insanda olması gerekendir. Nebiler tarihi ile görülecek olan ve nebileri tarihsellik çizgisinde olgusal kılan da Allah’ın hakikatine, hak olana ve güzel ahlaka davet etmeleridir. Hakikat iç dünyada olandır ve ahlak, dış dünyada -hak olana bağlı olarak- hakikatin öznel edimsellikte görünüşe taşınmasıdır. Nedenin eylemin gerçeğinde erekte belirimidir.

İslam’ın kötü ahlak ile nitelenmesi, hakikate iftira atmak anlamını taşır. Sadece kültürel düzeyde kimlikten ibaret olarak İslam olunduğunun zannında olanların nefsi emmareleri nedeni ile zaaflara düşmeleri ve uygunsuz gayri meşru durumlarda bulunmaları İslam’ı kötüleme nedeni olamaz. Bilakis İslam, insanın nefsi emmaresinden yana terbiye edilmesinin yol ve yöntemlerinin gösterildiği açık beyanlara sahip olan dindir. Bu durumda ahlak ilkesi bağlamında sorunsal olan İslam değil, İslam’ı sadece kültürel düzeyde kimlikte bulan ve bu doğrulta da nefsi emmarelerine tutsak olanlar ve yaşam biçimleridir. Küfür (hak ve hakikate us ve vicdanında örtülü olmak) ile yaşanan her ne ise İslam’ın terbiyeye davet ettiğidir.

Güzel ahlak meşru olandır ki ahlak, ilişkilerde meşru ve gayri meşru alanların belirli kılınması anlamı da içerir. Bu anlamda İslam karşıtı ifadelere bakıldığında evrensel düzeyde meşru görülen insan hak ve özgürlüklerden ayrıca ahlaki değerlerden yana içeriğinin boşaltılması politikalarının sonucunda algı oluşturulmaya çalışılması zulmü ile karşı karşıya kalınmaktadır. İslam’da ahlak, tevhidin gereği olarak rıza, hoşgörü, tevazu vb. belirimlerde formasyon bulur iken sorunsal olan değildir ama görünen o ki İslam ile sorunu olanlar için İslam, sorunsal kılınmak istenendir.

Bu neden ile iman edenlerin, tevhid prensiplerine bağlı olarak güzel ahlak formasyonlarında ilkenin gerçekleştirilmesi üzeri yaşamaları ve ilkesinden uzak şekilciliği bırakmaları çözüm yoludur. Öz gereği imanın, salih amelin ve ahirete/ akıbete göre yaşamanın koşullandırıldığı bir dinde güzel ahlak, hakikati eylemde yaşamsal kılmanın gereğidir. Böylesi bir din ile sorunu olanlar için Allah ile sorunları oldukları ve sonuçta da Allah ile hesaplaşmaları gerektiğini/ hesaplaşacaklarını hatırlatmak gerekir.

Adalet adına adaletsizliği, iyilik adına kötülüğü, doğruluk adına yanlışı, güzellik adına çirkinliğin gözetildiği durumlarda İslam’ın/ insanın değil küfrün/ şeytanlığın görünüş bulduğunu görmek gerekir. Öyle ise önce hukuk ilkelerini önceleyen kurumsallık ve vicdanı önceleyen eğitime önem vermenin değerlerimizi hakkı gereği yaşamak/ yaşayabilmek adına ne kadar önemli olduğunu görmek gerekir. Yarınlara İslam’ı miras bırakmak istemekte isek tevhidin gereği olarak niyette ve eylemde güzel ahlak sahibi olarak öz değerlerimizi doğru bir biçimde aktarmamız gerektiğini de bilmemiz gerekir.

Güzel ahlaka bağlı olarak ve şekilciliğe de aşkın olarak ötekinin dışlanmadığı kültür, -tasavvufta mümkün kılınmış ise- genel olarak olmasa da hukuk, toplumsal ilişkiler ve vicdan ile bağlayıcı olarak edinilmesi gerekendir. İslam’da kültür, mezhepçi yaklaşımlar nedeni ile şekilcilikte sorunsal olması ile beraber tasavvuftaki irfan ve güzel ahlak zenginliği edinilmesi ile beraber İslam’dan yana rahat bir nefes alınmıştır. Kimi durumda menfaatlerin saklı kılındığı şekilcilikte münafıklığa tanık olunur iken kimi durumda da şekilcilik ile edinilen ortak amaç, kimlik, kültür ve karakter belirimleri ile diğerlerini dışlayan ve ötekileştiren bir ahlak edinilmiş olur. İslam; hukuk ve vicdan ilkelerinin öncelenmesi ile insana ötekileştirmemenin nasihatini verir iken şekilcilikte taassubun baskın gelmesinde ne kadar İslam olduğumuzu sorgulamak gerekir.

****

Faydacılık insanlığa çözüm olsaydı, tarihi süregelişinde dinin yerini alırdı:

Ahlak ilkelerine göre değil de şekilciliğe bağlı olarak kültürün biçimlenmesi ve kültür yapısallığında mezhepçiliğin hâkimiyet kurması da kültürel yönden bağnazca tutum ve davranışların görülmesine nedendir. Kültürel olarak da bu, İslam adına sorunsal bir durumdur. İmanda, ahlakta, ilkesinde bir olan insanların bu duruma düşmeleri, felsefi olarak aynı yolu paylaştıklarını görmemelerinden ve tarihsel kişi ve olaylarda takılı kalınır iken tarihi kişi ve olayları kendi açılarından siyasallaştırmalarından dolayıdır.

Kültür değerler yurdudur. Öyle ise kaynağı gereği temelde aynı değerlere sahip olan iman edenlerin -savaşarak değil de- kültürel farklılıklarını aşarak aynı ortamda kardeşçe yaşamalarının yollarını araması gerekir.

Özellikle ahlak adına dikkat edilmesi gereken bir konu da kapitalizmde sermaye-üretim-kazanç döngüsünde azim ilkesi hırsta zılli olarak yaşanır iken finans ile de döngü kontrol edilir iken sermayenin iktidarlığı altında insanın yitik kalmasıdır. Kapitalizmin ikinci ayağı olan tüketim ayağında ise arzu ve hazlara hitap edilen insanın, pazar değeri olarak görülmesi ile tüketime odaklı yaşamasının sağlanmaya çalışılmasıdır. Bu durum da tüketen insanı -kapitalist- sistem, sadece kendi için kılmakta, siyasi olarak pasifleştirmekte ve tekbenciliği besler iken, asli olan ve insani ilişkilerde görünüş bulan değerlerden yoksun kalınmasına neden olur/ olmaktadır. Sadece sermaye ve kazancın hedeflendiği bir sistemde insanın ve tinsel değerlerin harcanabilir olma riski her an artış gösterir. İnsan, menfaate dayalı hedefler doğrultusunda kullanılabilir, harcanabilir, yok edilebilir olarak değersizleştirilir. Tüketici olanın arzuları hedef iken tüketim malzemeleri ile ayrıcalıklı gösterilmesi ise tekbenciliği besler iken sermaye sahiplerinin kazanç için başvurdukları bir hile olmaktan öte değildir. İnsanlık için hukuk ile kapitalizmin meşru sınırlarına çekilmesi sadece arzu varlığı değil, değerler varlığı olan insan için gelecek adına, insanca yaşayabilmek adına önemlidir.

Tüketime dayalı üreten ve üretilenler ile doğaya ve ötekine karşı ilerleyen insan bir yandan da modern yaşam ile beraber konfor edinir iken faydacılığa/ pragmatizme -aklı maaşa- dayalı öngörülen sonuçlarda -tine bağlı olmaktan daha çok- metaya dayalı olarak biçimlenen değerler edinmeye başlamıştır. Öz değer yitimi; yeni nesillerin ve ulusların, şımarık ve öngörüsüz tutum ve davranışlarda bulunmasına ayrıca insanlığın başına bela politikalar üretmesine neden olmuştur.

Değer yitimi ahlak yitimi olarak kendini gösterir iken insan ve ulusların kendi menfaatleri adına doğrultusal düşünmeleri, insanlığa ahlaki düzeyde katkıda bulunmaktan uzak kalmıştır. Böyle olmak ile beraber, insanlığın bütünlüğe bağlı olarak sibernetik mantık belirimi ile düşünmeye mecbur olduğu ve bu doğrultuda tutum, davranış ve politikalar üretilmesinin gerektiği aklına ulaşılmıştır. Önemli olan ise ilkesine bağlı olarak geliştirilen her doğru mantığın ihtiyaca bağlı olarak uygulanabilir olmasıdır ki insan sorunlar karşısında çözüm üretmiş olsun.

Değer yitimi, ahlak yitimi olarak şımarıklıkta -aymazlık ve arsızlık belirimlerinde- görünüş bulduğunda anlaşılması gereken ise insanın israfta yaşadığıdır. İnsanlığını, emeği, zamanı, değerleri israf eden insan için sonuç, hüsrandır. Allah Kur’an’da “israf edenleri sevmeyiz” derken geniş anlamı ile de değer yitiminde olan ve sonuçta hüsrana uğrayacak olan insanı/ milletleri kast eder. İsraf, değer yitiminin göstergesidir. Sadece tüketime ve tüketime bağlı finansa dayalı pazar oluşturulması ile ahlak olarak israfın kaçınılmaz olduğu da gerçektir. Böylesi durumda insanlığın başına bela olan ise öngörünün yitirilmesi ile beraber ahlakın yitirilmesi ve etik normlarının menfaatlere bağlı olarak hiçe sayılmasıdır.

Çözüm: İnsanın fıtri olarak sadece haz, arzu ve menfaat varlığı olmadığının idraki ile değer varlığı olduğunun hatırlanmasıyla, insanın pazar değeri değil de tinde değer olduğuna göre yeni bir yaşam biçiminin yollarının aranması ve politikalar üretilmesidir. İslam adına söyler isek öncelikli olarak insanın öncelendiği bir dinde değer yitimine karşı; ihtiyaç fazlasının insanlık yararına vergilendirilmesinin -zekât-, mitlerin canlı tutulmasının, israfın değil ahlak olarak cömertliğin öncelenmesinin, önce mülk değil insan diyerek hukuk ilkelerinin gözetilmesinin, sonuçların öngörülmesi ile ilkeye bağlı sibernetik mantığın gereğinde yaşanmasının, eğitimde ilkeler öncelenerek vicdanın uyandırılmasının vb. koşullandırıldığıdır. Bu bağlamda çözüm: İslam ilkelerine geri dönüş yaparak değerlerin, zamanın olumsuz düzeyde beliren zılli ahkâmına -galip düşüncelerine- baskın gelinerek yenilenmesidir -tazelenmesidir-. Böylece Allah’ın rahmet düzeyinde gerçekleşen zamanın asli ahkâmının insanlık yararına olarak olumlu düzeyde yakalanmasıdır.

****

Allah’ın arzı geniş iken suni sınır ve değer olarak varsayılan çıkarlar sebebiyle daraltmaya çalışmak, insanın insana zulmüne nedendir:

Günümüzde gizil olarak kalan en büyük sorunlardan bir tanesi de küreselleşen dünyada küreselleşmeye göre İslam’ın, gereği gibi kritik edilmemesidir. Sermayenin, iş gücünün/ emeğin, üretim ekipmanlarının ve pazar değeri olan üretim nesnelerinin (ekonominin), bilginin, iletişimin, terörün, savaşların, siyasetin, kültürler ve siyasi emperyalizmin küreselleştiği ve küresel ölçekte etkilerinin görüldüğü bir dünyada müttefikliğin değil de dengelerin ve ortaklıklarının gözetildiği düzeyde bir küreselleşmenin kaçınılmaz olduğu görülmektedir.

Küreselleşme, sermaye sahiplerinin pazar edinme ve sermayenin iktidar olarak yayılımı adına menfaate dayalı ürettikleri bir kavram olsa da her türlü alanda kurulan ilişkilerde gerçekliliğini göstermesi sebebiyle önem göstermektedir.  “Allah’ın arzı geniştir” ve “mülk yalnızca O’na aittir” ayet ve hakikati ile bakıldığında değer belirimlerine göre suni sınırlar üreten insanlığın, insan için dünyayı daraltması sonuç ilkeden bakıldığında batılda kalmaktan öte değildir. Her devirde karşılıkları olan mülteci sorunu da buna dikkat çeker.

Demem o ki her alanda küreselleşmeye doğru giden dünyada menfaate dayalı değil de hukuk çatısı altında insanlığın öncelendiği bir küreselleşme olması gerekendir. İslam mesajı ile zaten evrenseller çizgisinde gerçekliliği -hak olanı- açık eder iken kimlik olarak değil de insanlık ilkesi ile bakıldığında bütün insanlığın dinidir/ dini de olması gerekir. Zaten evrensellerin asli olarak gerçekleşmesinin gereklerini gösteren bir din de bunu hak eder. Bu bağlamda mülk Allah’ın iken insandan da kendini hakkı gereği gerçekleştirilmesi beklenir iken İslam’ın küresel ölçekte sahne alması menfaate dayalı değil de insanlığa/ insan hukukunun öncelenmesine dayalı olarak olması gerekendir.

Özü itibarı ile ilkesel olmasıyla ele alındığında İslam, küreselleşmenin önünde engel değildir ama aşırı menfaate dayalı olan hukuksuz bir küreselleşmenin önünde değer belirimleri ile sorun olarak durur. Bu durumda küreselleşmenin, hukuksal zeminde hayata geçirilecek olan ve bütün insanlığı hukuk çıtasında değil hukuk çatısında küresel kılacak, yaptırımı olan kurumlara ihtiyacı vardır. Küreselleşen insandır. Öyle ise insan için insanlığın hukuk zemininde/ çatısı altında küreselleşmesi olması gerekenidir. Kanaatim o ki önceden varsayılan değer belirimlerine göre suni sınırları olmayan dünyada insanlık, günü geldiğinde suni sınırlardan kurtulmuş olarak küreselleşecektir.

Günümüzde küreselleşmenin kurumlar düzeyinde yetersiz ve belli devletlerin -güç odaklarının- etkisi altında olması ve bunun da özellikle İslam coğrafyasında yaşayanların zulme uğraması sonucunda dile getirilmesi önemlidir. Acziyete düşülen yerde insan, kendini yeniden üretmek zorunda kalarak kalkmak zorunda kalır. Bu, İslam’ın birçok alanda yanlış yorumlanması ve sonuçta da ilerlemeden yana geri kalınması nedeni ile gericiliğe sebep olduğu kanısından kurtulmanın da fırsatıdır. İslam olarak hakiki düzeyde kendimizi gerçekleştirecek isek her türlü alanda yeniden ürün vererek zamanın galip zihniyetleri karşısında zamanın ahkâmını yakalayarak yenilenmek gerekir.

Özellikle felsefe düzeyinde İslam’ı ilkesel bağlamda zorunluluklar ve gereklilikler düzeyinde mantıksal tutarlılıkta hak ve hakikate dair öznel edimsel bilimsel yönünün öne çıkartılarak beyan edilmesine ihtiyaç vardır. Küreselleşmek için, Kur’an kaynaklı olarak İslam’ın değerlerinde yeniden ele alınması ve mevcut koşul-ihtiyaç-beklentiler karşısında ilkesine/ ilkelerine bağlı olarak yenilenmesi şarttır. Bu doğrultuda da sanatta hikâyelerin güncellenmesi ve yeni nesillere aktarımı, ayrıca evrensel değerlerin etik değerler olarak kurumsal düzeylerde yaşama taşınması, bireyselliğe aşkın olarak ahlakın tesis edilmesi adına önemlidir.

Yaşanmayan bir değerin beyan edilmesi etkisi bağlamında önem taşımaz ama kendi değerlerimizi hakiki -samimi- olarak kendimiz yaşamaktaysak ve yeniden üretmekteysek insanlıkta -karşılığını beklemeye gerek yoktur ki- karşılığı olacaktır. İslam küreselleşecek ise bilimsel yönü, ahlak değerleri ve etik olarak kurumsal düzeyde hayata geçirilmesi ile insanlık dini olarak kabul görmelidir. Sadece kimlik olarak İslam olduğunu söylemek ve ürün vermekten, yenilenmekten yoksun olmak İslam olmak için yeterli olmadığı gibi insanlık düzeyinde İslam’ın insanlık dini olduğuna dair kanaatin oluşmasına da engeldir.

****

İnsan olmak için bin bir çeşit maceraya atılan kahramanın/ ruhun hikâyesi:

Bilimsel veriler ışığında insan ruhunun var olup olmadığı halen ispatlanmış değildir. Felsefi düzeyde ise insan ruhunun doğuştan sonra gerçekleştirilenler ve edinimler üzerinden kazanıldığı fikri, varoluş felsefesi çizgisinde kabul görmektedir. Bu görüşe, sözde din âlimleri ve mutasavvıf geçinen insanlar da katılmaktadır. Bu, ruh olarak önceden belirlenmişlik olmak veya olmamak düzleminde Allah var mıdır, yok mudur veya insanın ölümlü olup olmadığına dair tartışmalara düşünceyi gebe bırakır. Özgürlük ilkesi ile bakıldığında ise sonradan edinilen ruh görüşü ile bedenden ayrı olmadan bedene içkin olarak ruhun kazanılması akla daha yatkın gelir. Bu düzeyde itikat ve fikir sahibi olanlarda görülen ise her canlının ruhsuz olduğudur. Bu doğrultuda da insanın, ya ruhunu edim ve ürettikleri üzerinden sonradan edindiği ya da sadece insanın ruhunun olduğu diğer canlıların ruhlarının olmadığıdır. Kanaatim odur ki bu görüşler evrenselinden uzak yorumdan ibaret görüşlerdir.

Ruh, nurun belli bir içeriğe bağlı olarak kuvvet beliriminde melek düzeyinde görünüş bulmasıdır. Her halk edilen; formu düzeyinde potansiyel melekeleri ve yönelimlerine bağlı olarak görünüş bulan kendini gerçekleştirme erki/ iradesi üzeri eylemde bulunduğu ölçüde ruhunu/ özünü -kendiliğini- açık eder. Ruh, her mevcudun öz kendiliği olarak gerçekleştirdiklerinde görünüşe taşınandır. Bulunduğu ortama göre giyindiği suret olan formu doğrultusunda bulduğu mevcut koşullarda, içerikte yüklü olduğunu gerçekleştirir iken de ilişkilerinde -deneyimsel düzeyde bilgilenir iken- tekâmül etme özelliğine sahip olandır. Zaten her tekâmül, bilginin anlam-değer-duygu-iman yüklemlerinde evrensellere taşıdığı kadarı ile gerçekleşir.

Tekâmül, formel olmaktan daha çok formel belirimler üzerinden ruhta -şuurda- gerçekleşir. Bedenlerin -suretlerin/ form düzeyinde belirimlerin- tekâmülü ise özde olan ruhun kendini gerçekleştirmesi yönelimlerine bağlı olarak amaçta/ erekte olması gerekenin gerçekleşmesinin kıvamı olabilmesi düzeyinde gerçekleşir. Her kıvam, formu gereği öz -nurdan oluşu- ve içerik -anlam- yüklü olması nedeni ile zaten bir ruha haizdir. Tekâmül çizgisinden bakıldığında da her mevcudun öz içeriğine -niteliklerine- bağlı olarak kendini gerçekleştirdiği ölçüde kazandığı nitelemeler, ruh zemininde kendini ruhta inşa etmesidir. Bu bağlamda insan meleği olan ruhunun, dünyaya gelir iken âdem -beşer- formunda bulunması ve formu üzerinden de kendini gerçekleştirdikleri ile değer nitelemesi -yargısı- düzeyinde insan olma özelliği kazandığını belirtmek gerekir.

Her mevcut, kendi formuna bağlı olarak bulunduğu ortamın koşul ve şartları doğrultusunda kendini gerçekleştirdiği kadarı ile tekâmülde görülür. Kıvam, nedenin sonuçtan hareket ile belirlenmiş olmasıdır ki form düzeyinde her kıvam belirimine göre tekâmül, nedenlere bağlı olarak gerçekleşiyor görünse de amaca bağlı olarak gerçekleşiyor olandır. Bu düzeyde de ruh, belirli kılındığı tekâmül sürecinde kaderini bulur. Form ve bulunulan ortam, ruhun mutlak kader (kaderi mutlak) belirimini verir ve her ruh, formu gereği kendini gerçekleştirir iken neye ve nasıl kendini gerçekleştireceğinden yana ilişkilerinde belirsizliği kaderi (kaderi muğlak) olarak bulur. Bu durumda belirsizlik kendini gerçekleştirme erki/ iradesi doğrultusunda seçimlere bağlı olarak varoluş bulunmasına neden olur. Önemli olan ise form düzeyinde gelişime -tekâmüle- açık kıvamda bulunulmasıdır ki insan en yüksek formasyonda gelişime açık kıvamda halk edilmesi ile diğer mahlûkata kıyasen farklıdır; edim ve üretimleri ile fark yaratır.

Kur’an ifadelerine dikkat edilecek olunursa eğer bedene düşmeden önce ruhlara “Rabbiniz değil miyim” sorusunun sorulması, “ona ruhumuzdan üfledik”, “ruh Allah’ın emrindedir” vb. ayetler, ruhun varlığından vahiy ile haber verilmesidir.

Keşif ehlide bilir ki ruh beden yapısında bedene içkin olan ve öz niteliği itibarı ile özne olma potansiyelini kendinde barındıran melek/ erk olma özelliğine haizdir ve kendilikten -özne/ şahıs- olmaktan öte değildir. Kendilik bilinci, nurun/ enerjinin öz niteliklerinden olup her mahlûkun özüne bağlı olarak istidadı kadarı ile kendinde bulduğu olması nedeni ile evrenseldir. Sonradan edinilmekten daha çok sonradan kendini nesneleri üzerinden gerçekleştirme ve edinimler ile beraber anlam-değer-duygu-eminlik/ iman gibi belirimler doğrultusunda gelişen -olgunlaşan, tekâmül eden- özelliğine sahiptir.

Demek istediğim; varlıksal düzlemde ruha, kavram düzeyinde yüklediğimiz anlamların dışında olarak bir gerçekliliğinin olduğunun bilinci ile bakmak gerekir. Bu bağlamda da kavramsal düzeyde anlam içeriğini belirli kılmak gerekir. Farklı düzlemlerde ruhun gerçeğinden habersiz olarak beyanlarda/ fikirlerde bulunmak gayba taş atmaktan öte değildir ama insan düşüncesinin gelişimi adına önemlidir. Sonuçta da gerçekliliğine vakıf olunabilecek veriler elde edilmesi veya bu doğrultuda çalışmalar yapılabilmesinin önü açılır. Ruhu, sadece Allah’ı inkâr etmek, dini yalanlamak veya insanın ölümsüzlüğünü hiçe sayarak sadece dünyevi yaşamın olduğunu vurgulayarak insanı dünyevi kılmak, tinsel ereğe bağlı anlamdan yoksunlaştırmak adına olmadığını söylemek de insafsızlıktır.

Bu durumda sorunsal olan ruhun net bir biçimde anlamlı kılınmamasıdır. Kur’an referanslı olarak belirteyim ki “Allah’ın emrindedir” denilir iken melek istidadında olduğu bilinmelidir. Bütün melekler gibi üzerinde kendisine içkin, aşkın ve muhit olarak hüküm sahibi olan Allah’tır. Özneliğini içerik olarak bulduğu anlam-duygu-değer-iman belirimlerine göre formasyon kazanmasında -istidat bulmasında- ve kendilik bilinci olan ben olmasında bulur. “Rabbiniz değil miyim” sorusu ile muhatap alınmaları da kendilik bilincinin olduğunu gösterir.

Ruh ile anlaşılması gereken en önemli durum, kendilik bilincinin -ben olmanın- nur düzeyinde yüklemde aldığı içerik üzerinden gerçekleşiyor olduğudur. Bu da Allah’ın, kendisini muhatap alacağı düzeyde gerçekleşen kıvamda/ tasarımda yaratmış olduğunu gösterir. “Ruhumuzdan üfledik” ayeti ile de bakıldığında, nurun öz niteliğine bağlı olarak insana, bedenden farklı olarak canlılık, anlam, değer, duygu vb. belirimlerde -formuna bağlı olarak- tanrısallıktan nasip almış olduğudur. Bu ayet ile insana bakıldığında, maddeye ait olmaktan daha çok ilişki ve iletişim belirimlerine göre nur düzeyinde her an halk edilir iken tine -nura- ait olduğunu belirtebiliriz.

Bu durum bilimsel düzeyde sorun olmasa da bilimin halen elektrik sinyalleri ile özneliğin nasıl ortaya çıktığını bulamaması sorunsaldır ki elektrik sinyalleri ve kimyasal tepkimeler sonucunda bilincin, zihnin, belleğe bağlı olarak kendilik bilincinin oluşması halen bilim adına aydınlatılması gereken karanlık bir sayfa olarak durmaktadır. Bu durumda ki yaklaşım, elektrik sinyalleri, kimyasal tepkimeler vb. sonucunda insan olma özellikleri kazanılması olmasından farklı olarak elektrik akışı, kimyasal tepkimelerin vb. bir üst boyutunda nurun şuurlu olması ve bilinçli olarak iş görmesinden hareket ile gerçekleştiğinin düşünülmemesi veya düşünülse de bunun kabul görmeyeceği korkusudur.

Nurun/ enerjinin şuurlu doğası, bilinçli ve kendilik bilincini koruyor olarak iş görmesi bilimin önünde duran gerçektir. Bu durumda “ruhumuzdan üfledik” denilir iken evrensel ruhun, kendilik şuurunu yitirmeden bilinçli olarak her daim kendinden insana kattıkları ile insanı gerçekleştirdiğine vahiy beyanı, tevhidin gereği ve sonuç ilkeden bakıldığında da özde olanın -gizil duranın- gerçekleştirdiği üzerinden kendiliğini aşikâr etmesine tanık olmaktayızdır.

Demek istediğim; ruh olarak insanın öz melekesinin olduğu ve ruhun sonradan edinilmediği ama insanın insan kimliğini, yaşadığı gerçeklik düzleminde kendini gerçekleştirmesi ve edinimleri sonucunda buluyor olduğudur. İnsan olmayı ruh ve beden donanımı üzerinden ilişkilerimiz doğrultusunda gerçekleşen edim ve üretimlerimiz ile karakter ve kimlik edinimi ile bulmaktayız. Üç zamanlı olarak sibernetik düzeyde gerçekleşen bilinç işlevselliği ve belek (bilgiyi kullanıma hazır tutmak ve işlevsel kılmak için hıfz etmek)  edinimi de insan olabilmenin en önemli araçlarındandır. Ruh meleği idik, insan olmaya geldik ve hak olan ile kendimizi gerçekleştirir iken Allah ile kendimizi bulmaya, hakkı gereği ile de yaşamaya geldik. Bilimin nesnel olgusal düzlemde özne ve öznel edimsel olunması ile nesneleri üzerinden kendiliğin gelişiminin gerçeğini artık nurun kendisinde araması gerektiğinin vakti gelmiştir.

Ruh özdür. Kendiliğini, gerçekleştirdiği edim ve üretimleri üzerinden görünüşe taşır. Kendilik şuurunu özne niteliğinde bulur iken kendilik bilincini -ben olmayı- karakter ve kimlik belirimleri sonucunda en yüksek düzeyde formasyona taşımış olarak görünüş bulur. Unutmamak gerekir ki özne, hep içerdedir ve içerde olduğu hakikati sebebiyle dış dünyada ve fenomenlerinde görünemeyecek olarak gizilde durandır.

Ruh, nurani olan nesnel düzeyde nitelik olarak öznelliğe haizdir. Özne olması nedeni ile amaç varlığıdır ve amaca bağlı olarak değer yargılarında kendini gerçekleştirmek zorunda kalandır. Özünde kendilik şuuru, amaca bağlı gerçekleştirdiği değer belirimleri ile kendilik bilinci, nesnesine/ nesnelerine bağlı bildikleri -edindiği bellek- üzerinden kendine dışsal olarak kendini buluşu ve değer yargılarına bağlı olarak bildiklerini yorumlaması gerçeği ile birçok düzeyde benlik tavrında bulunur. Her bir benlik tavrı, özne olmanın gerçekliliği zemininde, karşılaşılan durum ve mevcut koşullar karşısında anlam-değer-duygu-inanç belirim kombinasyonunda -bireşiminde- öznel bir belirim olarak kendiliğin gerçekleştirilmesidir.

Ruh insan olarak kendini gerçekleştirir iken çeşitlilikte yaratılmış olması gerçeği sebebiyle birçok benlik belirimini gerçekleşme erki/ irade belirimine göre kendisinde bulur. Önemli olan ise insanın, çoklu tavır belirimlerini özde özne/ şahıs olarak sadece kendi olduğu şuurundan hareket ile değer belirimleri ve değer yargılarına göre amaç/ kıble/ hedef odaklı olarak sağlıklı bir biçimde bütünlüğünü bulmasıdır. Bu bağlamda tevhid ve iman, kişilik bölünmesine sebep vermeden hak olana göre yaşamanın öncelenmesi ile kişilik ve karakter belirimlerinde kendilik bilinci olarak bütünlüğün korunmasını pekleştirir.

Bu bağlamda insanın tevhid ve imana, -irade de kendini gerçekleştirme nesneleri ve hedeflerinin çeşitlenmesi doğrultusunda bölünmüşlüğe açık olması nedeni ile- her zamankinden daha fazla ihtiyacı vardır. İslam’da toplumsal ortak gerçeklilikte ise ortak anlam-duygu-değer-iman-eylem-karakter-kimlik belirimleri ile de ruhun insan olarak bütünlüğünü bulmuş olması, nefsi emmarenin tekbenci kendilik bilincinden yana terbiye edilmiş olarak kendiliğini gerçekleştirmesi hedeflenendir.

Dünya yaşamında insan olma serüvenini tamamlamaya çalışan ruh, kendini Allah’ta bulduğunda aslına dönmüş olur. İlkeler/ değerler ile kendini fazilette gerçekleştirdiğinde insan olma niteliğini değer yargısında bulur. Anlam-değer-duygu-iman-dirimsellik-idrak-eylem de gerçek kıldıklarıyla değişimde kendini yeniler iken kendini bulur ve kendiliği gerçekleştirir.

****

İnsan; nesnellikte ne olduğuna dair ve amaca, ilkeye bağlı gerçekleşen ilişkilerinde anlam, duygu, değer, iman/inanç belirimlerinde nasıl olduğuna dair kanaat getirilen olsa da ne olacağına dair ön yargı ile kritik edilmemesi gerekendir:

İnsan olmanın nedenlerini, ruha, doğaya ait olarak biyolojik yapısallığa ve biyolojik zeminde bellek ediniyor olmaya, bilincin belleğe bağlı olarak üç zamanlı çalışıyor olması vb. indirgesek de nurun/ Allah’ın şuurlu doğası gereği insan formasyonunda -kıvamında- tavır sahibi olmasını göz ardı etmemek gerekir. İnsan sadece ilk nedenlerine bağlı olarak var olan değildir. İnsan, öznesi düşüldüğünde, amaca bağlı varlık olarak değer niteledikleri ile kendini konumlandıran, yer edinen, geliştiren ve ilerleyen olmasını da göz ardı etmemek gerekir.

İnsan, eşi ve diğerleri ile olan ilişkilerinde insani sıfatlarını, yönelmişliğe bağlı olarak ilkelerin değer yargısı belirimi ile gerçekleştirme olanağı bulur. İnsanı insan kılan, ilk neden belirimleri olmaktan daha çok ilk nedenlerin zemininde değer yargıları ile amaca bağlı gelişim ve ilerlemeye açık olarak kendini gerçekleştirme olanağı bulmasıdır. Bu doğrultuda edindiği dil, anlam-duygu-değer-inanç vb. yüklemleri ile tinde insan olmanın en önemli melekesidir. Amaca bağlı ilişkilerde değer belirimleri ve hak-had belirimlerine göre yasanın açık olması ile gelişen dil, insan olmanın/ olabilmenin doğrultusunu görünür kılar.

Değer yargısı yasa hükmü kazandığında, insan yasa zemininde gelişen bilinç yapısallığında değer yargıları ile bilinç dışı kıldıkları, kendisinden dışladıkları ve dışlaştırdıkları ile kendiliğini gerçekleştirdiği yönde insan olarak bulur. İnsan eylem varlığıdır ve iç dünyasında değer olarak edindikleri ile kendini gerçekleştirir iken her eylemi bir değer belirimi olduğundan eylemin değer yargısı formasyonları olan ilke ve yasa ile kritik edilmesi ile insan nitelemesini ya hak ediyordur ya da hak etmiyordur. Kur’an’da insan, eylemleri ilkeye ve hak-had belirimlerine bağlı olarak kritik edilen olması sonucunda değer nitelemesi olarak ifade edilendir.

İnsan, nedenlere bağlı öğrendiklerini amaca bağlı değer olarak bulur iken amaç varlığı oluşu değer üreten varlık olmasına nedendir. Bu durumda da insan, nesnel olgusallığa aşkın metafizik oluşu değer varlığı oluşunda bulur. İnsanı insan yapan, zorunlu doğası zemininde dilde anlam-duygu-değer-inanç yüklemleri doğrultusunda nitelik kazandıkları ile kendiliğini gerçekleştirmesidir. Ruhunda kendilik şuuru olan -ben olan- ve kendini gerçekleştirdikleri ile kendilik bilincini -ben idrakini- nedenleri ve erek belirimleri üzerinden edinen insan, ben olarak kendini ifade etmesi ile dilde görünüşe gelendir. Değer yüklü edimleri ve ürettikleri üzerinden de kendiliğini görünüşe taşır.

İnsan, meleke belirimleri üzerinden okuyan, öğrendikleri doğrultusunda talim eden, inandığı ile kendini bulan ve talim ettiği ile edilgenlikte terbiye kazanandır. Bildiğini yeniden ürettiği ve kullandığı ölçüde de tasarruf -nüfuz- eden olarak etken oluşunda kendini görünüşe taşıyandır.

İnsan, nedenleri ve amaca bağlı var oluşu doğrultusunda birçok yönü ile anlamlı kılınsa da mevcut koşul-ihtiyaç-beklenti vb. belirimlerinin ve bu doğrultuda da değer yargısı ve değer edinimlerinin de değişken olması yaşam sürecinde iken iç dünyasında -tinde- değişken bir yapıya sahiptir. Bu durumda insanın, nesnel olgusal düzlemde ne olduğuna dair tanımlamalarda, amaca bağlı değer belirimleri ile nasıl olduğuna dair tanıtlamalarda bulunulsa da değişken değer belirimleri sebebiyle ne olacağına dair kesin ifadede bulunmak zordur.

Bugün için iyi olan yarın kötü olma eğiliminde/ tavırlarında bulabilir veya bugün için kötü olan yarın iyi olma eğiliminde/ tavırlarında bulunabilir. Hiç kuşku yoktur ki insanın öznel düzeyde, değer yargılarına göre insan olarak nitelenmesi fevri olmaktan daha çok vicdan melekesi ile yapılması gerekendir. Zaten insan hep iyi-doğru-güzel olan ile nitelenir iken insan için yapılan her kötü niteleme insan olmaktan uzak olunduğunun kritik edilmesidir. Böyle olsa da anlam-duygu-değer-inanç vb. durumlara göre ne olacağına dair belirsiz olan insanın her kritik edilişi bulunduğu zaman için geçerlidir. Gelecek belirimine göre insana yaklaşım güvensizlik ve kaygı, umut ve beklenti içinde gerçekleşir iken toplumsal vicdan üzeri olmalıdır. Vicdanlı her yaklaşımda, Allah’ın zuhur mahalî olan insana el uzatıldığı unutulmamalıdır. İnsanın süreç ve erek varlığı olduğu da düşünüldüğünde ne olacağına dair peşin hükümlü -ön yargılı olmamak gerekir.

İnsanı ön yargı ile değilse de hak ve hakikat ereğine göre kritik etmek olması gerekendir. Bu durumda insan ereğine bağlı olarak ne için olduğunu bulur iken nerede kalmış olduğunu görebilsin. Ayrıca hukuk ile eylemleri kritik edilen insana toplum içinde hak-had belirimlerine göre kendini hangi yönde gerçekleştirmesi gerektiği de gösterilmelidir. Hukuk, hak ve hakikat belirimlerine göre insan, insanlaşma yolunda kendini bulması ve kendiliğini gerçekleştirmesi gerekendir. Kur’an çizgisinde İslam’da istenen de budur.

****

Düşmanlığın bittiği durakta buluşmak gerekir:

Bedene bağlı olarak düşünce formasyonu kazanan evrim teorisi, ruhun gelişim ve seyri sefer düzeyinde mertebelerden geçer iken (hatmi meratip) insan olma ve sonuçta da tanrısallığını keşfetme evriminden uzak olarak eksik ve yoruma bağlı yönleri ile yanlışlar ile dolu bir kuramdır. İnsanın belli kuramlar ışığında düşünmesi, düşünce alanları var etmesi, düşüncede gelişimi adına önemli olsa da insanı inandırmak/ kabul ettirmek yönü ile düşünce formasyonlarında sıkıştırmamalıdır.

Kuram olarak evrimden bakıldığında ilkeler doğal gelişim sürecinde biyolojik refleksler -deneyimler-olarak görünüş bulmuştur ve zihnin ürünü olarak düşünce formasyonunda kabul görmüşlerdir. Tevhitten bakıldığında ise ilkeler (iyi, güzel, doğru, adalet vb. düzeyde esma belirimi), öznel tavır belirimleri olarak potansiyellerdir ve gerçekleşme erki/ iradesi olarak belirdiklerinde -iradenin eylemde formasyon kazandığı- gerçekleşmesi gerekenler olarak görünüş bulurlar. Değerlere bağlı olarak insan olma nitelenmesi kazanılmasının ussal referansları olan değer yargı belirimleridir. Zihinsel olarak da değer yargıları ile bilişim yeterliliğini elde etmenin zeminini oluştururlar.

İdealar -ilkeler- olmadan özne değil de öznellikten bahsedilmez. İlkeler sonrasında edinilen olmaktan öte, yaşanılması gerekli olan potansiyeller olarak koşul-ihtiyaç-beklenti belirimleri doğrultusunda gerçekleşmesi gerekli olanlardır. İlkeler, ilişkilerde -koşul, ihtiyaç, beklenti vb. belirimleri doğrultusunda- beliren ortak gerçekler olarak ortak gerçekliliğin de zeminidirler. İlkeler, rastlantısal veya deneyimsel olarak geliştirilen değil, her devirde mevcut koşullar karşısında gerçekleşirler iken deneyimlenen ve olması gerekenler olarak belirmeleri ile tinsel bağlamda gelişim ilkeleridir -zamansızdırlar-. Zamanda, ilişkilerin zorladığı adaptasyon sonucunda tavır (tutum ve davranış belirimleri) olarak görünüş bulsalar da öz nitelik olarak bulunup da gerçekleşenlerdir.

İnsanlaşmak, insan olmak ilkelere bağlı olarak terbiye olmaktır ki anlam-duygu-değer bağlamında öznel gerçeklikte kendiliğin -zamanda- gerçekleşmesinin formasyonları olarak görünüş bulurlar. Duygusunda ruhsaldırlar, eylemde iradenin formasyon kazanmış belirimidirler ve sonuçta öznenin öznellikte görünüşe gelmesinin tavırsal belirimidirler. Us onlar ile işlevsel olduğunda vicdan niteliği kazanır. Vicdanda ilkeler ile öz değer edinildiğin de irade ve eylemde ahlak yargı belirimleri olarak meşruiyet alanını belirli kılarlar ve kurumsal düzeyde yaşama geçirildiklerinde de ilke olarak kimlik kazanır iken toplumsal yaşamın ortak gerçeğidirler. Kültürde ve kurumsal düzeyde içerilmiş olduklarında, toplumsal yaşamın sürekliliği, sürdürebilirliği ve insan türünün devamlılığı için gerekliliği inkâr edilemez olanlardır. İlkeler, zihinsel olarak üretilmiş gerçekler olmaktan öte, öznel olarak ortak gerçeklilik belirimleri olarak deneyimlendiklerinde bulunan öznel potansiyel yüklemlerdir. Bu potansiyel yüklemler, hem tekbenci olma düzeyinde -zılli- hem de fedakârlık belirimi düzeyinde -asli- olarak anlam-duygu-değer-dirimsellik-iman/ eminlik tinsel belirimlerinde yaşamsaldırlar.

Demem o ki tevhid çizgisinde nesnel idealizm düzeyinde kuramsal bakmak ile nesnel olgusal düzeyde materyalist ve süreçteki değişim ilkesinden bakarak insanı iki farklı düzlemde anlamlı kılabilirsiniz. Sonuçta her iki düzlemde de insan anlamlı kılınıyordur ama insan doğaya ait olarak mı yoksa tine ait olarak mı kendini anlamlı kılmalıdır sorusunun cevabını kendi vermelidir. Sonuçtan bakıldığında bu kadar uzak iki farklı görüş itikadı belirli kılacak olan bir seçimde bulunulması gerektiğinin sonucu ile karşı karşıya bırakır. Bu durumda herkesin tercihi, itikat düzeyinde varlık görüşü olması nedeni ile beraber din belirimi olarak kendi tercihidir. Herkes dininde hak olan ile karşı karşıya kalana kadar serbesttir. Sonuçta da hak -gerçek- olan elbet galip gelecektir. Hak olanın galip geldiği de insanlık tarihi ile kanıtlanmıştır. Bu dahi “hak geldi, batıl zail olmaya mahkûmdur” ayeti/ delili ile bakıldığında, insanlık tarihinde, hak olanın tarih olgusal olması ile karşılığı olduğunun gerçeğinin, Kur’an’da süreci işaret etmesi gerçeği ile insanın -bilim insanlarının- yüzleşmesi gereken bir gerçek olarak önlerinde durduğudur.

Bu konu ile alakadar olarak gündeme taşımak istediğim; Allah ile bilimin zıtlaşmadığı, bilakis Allah’ın yasalar zemininde mühendisliğine ve ilkeler doğrultusunda tinselliğine tanık olan bizler için ussal ve kalbi düzeyde bilimsel gerçeklilikten hareketle iş gördüğünü hatırlatmaktır. Allah’a iman etmek, bilimsel disiplinden uzaklaşmak değil, bilakis bilimsel çizgide de olan bitene iman ile tanık olmak anlamına gelir/ gelmelidir. Artık ortaçağın avene kilisesi ve bilimsellikten uzak bağnaz din adamaları sebebiyle bilimden ve bilimsel üretimden uzaklaşılması sebebiyle dine buğz etmenin devrini bitirmek gerekir. Anlamdan yoksun, sadece nesnel olgusal düzlemde bilim yapma sığlığı ve bağnazlığını gösterenler ise -bilimden değilse de- bilimsellikten ne kadar uzak tutumda olduklarını görmeleri gerekir.

****

Biraz çaba ve duyarlılık farklı bir perspektiften gerçeğe ulaşmaya neden olabilir:

Bir önceki beyan niteliği taşıyan okumaya dikkat edilecek olunursa; günümüzde insanın, sadece nesnel olgusal düzlemde bilimsel paradigma ışığında bilgi verisi edinmeyi önceler iken öznel edimsel düzlemde bilgi edinmesi gerçeğinden uzaklaşması/ uzak olması söz konu olandır. Bilimin nesnel olgusal düzlemde galip olan düşünce biçimselliğini de koruyor olmasıdır. Günümüzdeki en büyük sorunlardan bir tanesi de bilginin sadece nesnel olgusal düzlemde bilimsel olarak bilginin edinildiği kanısının galip görüş olmasıdır.

İslam adına ön başlıklarda belirttiğimiz öznel edimsel düzlemde bilimsel niteliğinin olduğu gerçeği sadece nesnel olgusal düzlemde bilgi edinmek ile insanın sınırlı kılınamayacağıdır. İslam adına söyler isek, vahiydeki değişmezlik, özel gerçekleşen keşfi düzeyde bulgular ve manevi olan birebir deneyimler bilimsellikten uzak değildir. Bilimsellikten uzak olan, koşul-ihtiyaç-beklenti belirimleri karşısında menfaate veya zanna bağlı olarak edinilen bilginin yorumlanmasıdır. Maneviyat bu bağlamda öznel düzeyde ve toplumsal belirimler doğrultusunda bilimsel disiplini korumaktan yana zayıf kalır ama bu onun bilimsellik içermediği anlamına da gelmez.

Özellikle duanın kabulü, ibadetlerden sonuç almak, karmada hesaplaşmak vb. birçok deneyim her ne kadar kişiye has bir deneyim olarak geneli bağlamasa da önemlidir. Bu doğrultuda gerçekleşen kadim bilgelik -velilik- tarihi süregelişinde olgusal bir gerçekliği kendinde barındırır iken dikkat edilmesi gerekir. Demek ki sadece nesnel olgusal düzeyde bilgi edinilmesi söz konusu olan değildir. “Katımızdan ilim verdiklerimizden” denilir iken dış dünyanın gerçeğinden bağımsız olarak da ilim edinilmekte olduğunu hatırlamakta yarar vardır. İrfan ve tevhid bu neden ile önemlidir ve önemsenmelidir.

****

Olan biteni araştırma çabası ve yeni bulgular edinme isteği ile bilimde radikal çözümlere başvurmak, etik ve dini değerler ile karşı karşıya kalmaya neden olur/ olabilir:

İnsanlık ve bilim tarihi ile görülen o ki nesnel düzeyde gerçek olan ile yeni bir bulgu edinildiğinde ve üretim yapıldığında, toplumsal veya dini olan etik değer yargıları karşı karşıya gelebilmekteler.

Olan biteni nesnel olgusal düzeyde tanıma, kullanabilir kılmak ve yeniden üretmek insanın doğasına verilmiştir. Bilimsel olmanın ilk evresi teorik olanın deney-gözlem-ölçüm yönteminde ispatlanabilir kılmaktır. Kesin sonuçları ile bilmek, koşul-ihtiyaç-beklenti belirimlerine göre bilineni kullanılabilir kılmak, tözüne bağlı olarak yeniden üretebilmek ve yeniden üretilebilen ile özgün dünyalar kurabilmenin kapısını aralamak insanoğlunun tarihsel gelişimi ile beraber bilimle önünde bulduğu/ bulacağıdır. Bilinmeyi isteyen Allah’tan ve halife yaratılmış insandan bahsetmekteysek, insanoğlunun bilim çizgisinde ilerlemesinin önünde durulamayacağı görülür. Zaten olumsuz ussal düzeyde çatışkıya dayalı gerçekleşen diyalektik, insanı üretmeye ve kendisini yenilemeye zorlar.

Bu çizgide düşünüldüğünde, bilimsel gelişim evreleri ile de bakıldığında, toplumsal etiğe aykırı bilimsel uygulama ve yöntemlerin sorun olmadığı yargısına varılabilir. Bilimsel deney-gözlemlerin yöntem ve sonuçlarının olumsuz yönleri de düşünüldüğünde canlılar -özellik ile insan- üzerinde denenmesi toplumsal etik değer yargıları ile çatışır. Ayrıca dini etik değer yargısı açısından bakıldığında da yaratılmışların/ mevcudatın (rüzgârın, suyun, bitkilerin, hayvanların vb.) amaca bağlı değer belirimleri ile kullanılması sorun değil iken yaratıma müdahil olarak yaratımın değiştirilmesi, yeniden kurgulanması vb. sorun olarak görülür. Sorun ise insanın hem Allah’ın işlerine müdahil olmasının hem de Tanrı rolüne insanın soyunmasının sorunsal olmasıdır. Toplumsal etik yargı bu bağlamda daha ussal ve vicdani görünür. Ayrıca dinsel açıdan böylesi düzeyde bilimselliğin sorun görülmesi tevhid ilkesinden bakıldığında, hak din ile bağıntısı zayıf, zannın -sanının- ifade edilişinden ve tepkisini oluşturmaktan öte değildir.

İnsanın tarihsel ilim/ bilim yürüyüşü, Allah’ın ise bilinmek ve halife kılmak iradesi dikkate alındığında tanık olunması gereken, insanın bilmeyi ve bildikleri doğrultusunda değer üreterek yaşamayı evrenseli olarak bulmasıdır. Bu neden ile her türlü alanda düşünceye ve bellek oluşturmaya bağlı olarak üretmek -amaca bağlı olarak değer kılmak- insanın kaçınılmazıdır. Bu doğrultuda düşünüldüğünde ayrıca koşul-ihtiyaç-beklenti belirimleri de dikkate alındığında bilimsel yürüyüşün önünde durulamayacağı görülür. Zaten ayet hükmü ile “hak geldi batıl zayi oldu” denilmekte ise bunun öngörülmesi gerekir. Bu nedenledir ki boş bırakılacak her üretim alanının resmi veya gayri resmi olarak bir şekilde doldurulacağını bilmek gerekir. Bu neden ile düşünceye bağlı her türlü üretim alanını boş bırakmamak gerekir. İslam coğrafyasında tarihsel olarak tecrübe edilen o ki üretmek ile rahmete vesile olmak gerekir iken üretim alanlarının boş bırakılması hem rahmetten mahrum kılmakta hem de rahmeti edinenlerin değer yargıları ile karşı karşıya kalmaya sebep olmaktadır. Rahmet kendini yaşamaya zorlayacağı içindir ki insanın İslam’ın gereği olarak her türlü düşünce alanında üretime bağlı olarak çalışması gereklidir.

Bilimsel yürüyüşte sorun olan ise insanın yaratıma müdahil olması veya Tanrı rolünü üstlenmesi değil, hangi niyete bağlı olarak deney-gözlem-ölçüm yaptığı ve bulgularını da hangi niyete bağlı olarak kullanacağı/ kullandığıdır. Bu durumda karşı karşıya olduğumuz sorun; değer yargılarına bağlı nedenler karşısında bilimsel etiğin ne olması gerektiği değil, amaca bağlı olarak bilimsel yöntem ve sonuçlarının uygulamada ve niyete bağlı olarak etik olup olmadığıdır. Bilimsel etikte aranması gereken, insanlığın yararına olması kaidesinin -niyetinin- olması ayrıca yöntem biçimi ve uygulamalarında neden ilke olarak varoluş hakların gözetilmesi ve sonuç ilke olarak genelin faydasına olanın gözetilmesidir. Bazen genelin faydasına olması gereken için varoluş haklarının göz ardı edildiği olmaktadır/ olabilir. Bunda dikkat edilmesi gereken ise hayati olarak zorda kalındığında meşru düzeyde tercihe veya rızaya bağlı olarak sorumluluk alınması ile inisiyatifin (önceliğin) kullanılmasıdır.

Yapay zekâ, DNA düzeyinde insan tasarımı, denek hakları, cinsiyetini belirli kılarak isteğe bağlı olarak çocuk yapmak, silah teknolojisi üretmek, silah ediniminin denetimsiz olması vb. bilimsel fenomenler, bilimsel verilerin hangi niyete bağlı olarak kullanıldığını tartışma konusu yapmaktadır. Bilim yapmak ve bilimsel veri sonuçların kullanılması niyetini de birbirine karıştırmadan irdelemek gerekir. Bilim, nesnel olgusal düzlemde evrensel düzeyde objektif bakışıma sebep olacak veri edinimi ilkesi ile etik çizgisinde biçim kazanır iken bilimsel verilerin kullanılması, değer belirimleri ile sübjektif olan, neden ve amaca bağlı değer yargılarına göre de izafi belirimlerinden dolayı tartışmalı bir alanı görünür kılmaktadır.

Yukarıda anlatılan vb. birçok nedenden dolayıdır ki gayri resmi yöntemlere müsaade etmeden resmi düzeyde denetlenebilir olarak her türlü düşünce üretim alanında çalışmayı sağlayacak kurumsal yapıların oluşturulması gerekir. Tözüne bağlı olarak yeniden üretmek, her ürettiğine yorum ve değer yüklemi katar iken yenilenmek, özgünlüğü keşfetmek insanlığın önünde durur iken geride kalmak düşünülemez. Geride kalanların tarihsel olarak yaşadığı acı tecrübeler belleklerimizde anı olarak halen canlı iken çalışırken, üretirken tevhitten ve rahmetten beri kalma hakkımızın iman edenler olarak olmadığını bilmek gerekir.

Öngörülü olmak adına her gelişimi, ilkesi gereği ve evre belirimleri doğrultusunda ayeti -delili- olan hükmü gereği ile okumak gerekir iken zanna bağlı olarak okumak yersizdir. Gelişimin/ ilerlemenin önünde durulamayacağına göre nasıl ve ne için olması gerektiği yönünde sorunlarının kritik edilmesi daha doğru olur. Başarıya giden her yolun mubah olmadığını ve vicdanlarda iz bırakabileceğini unutmamak gerekir. Ayrıca hukuki olarak meşru zeminde uzmanlarca kontrol edilebilir çalışmaya ve denetlenebilir kurumsal yapılara bilim ve insanlık adına ihtiyaç olduğunu da belirtmek gerekir. Hazır olmadığımız bir dünya ile karşı karşıya kalmak istemiyor isek her türlü ihtimali düşünerek, sonuçları öngörerek meşru zeminde bilim yapmak ve sonuçlarını kullanabilir kılmak olması gerekendir.

Devrin ahkâmından bakıldığında, eskiden hususi olarak yaşanan keramet ve keşiflerin, rahmet tavrında umumi kılındığı görülmektedir. Bu neden ile belli devlet, kişi, grup veya ticari kurumların çıkarları için bilimsel veri edinimi sağlanır iken dikkat edilmesi gereken her bilimsel verinin evrensel olarak bütün insanlığa indirgenmesi gerektiğidir. Ayrıca sözde din adamlarının, ilahi ahkâmdan gafil olmaları sebebiyle bilimsel çalışmalara itiraz etmeleri de tevhitten ve ustan uzak sığ ve yanlış ifadelerde bulunmaktan öte değildir. Dini düzeyde sorun ise yaklaşım sorunumuzdur. Bu gün ilkesi gereği ve evre belirimleri doğrultusunda hakkı ile olan biteni anlamayanlar, yarın geride kalmış ve bocalamakta olarak kendilerini bulacak olanlardır. Öyle ise tevhidin gereği olarak geniş bir bakış yelpazesinde olan biteni okumak ve yarınlara miras olarak bırakılacak üretimlerde bulunmak, insanlık ve iman edenler için olması gerekendir.

****

Nedenlere bağlı olarak üretilen -varsayılan- dinler, sonuçlara bağlı olarak kendini gösteren dinden her daim bir adım geridedir:

Aslından uzaklaşıldığı içindir ki yozlaşmaya ve kendi içinde çelişkiler barındıran, öncesinde İslam belirimi olan semavi dinler, kültür, kurum ve kişilerde kalmış iken hak olandan ve Allah’ın hakikatinden uzaklaşmışlardır. Bu bağlamda itikat olarak İslam’ın değerlerine tehdit oluşturacak yetkinlikten uzaklardır ama İslam’ı kendi değer gerekçe skalalarında tehdit olarak görmekteler ise -ki görmekteler- dikkat etmek, uyanık olmak şarttır.

Günümüz insanın kendi ürettiği dinler olan komünizm, ateizm, hümanizm, dataizm vb. ideolojik yaklaşımlar ise itikat düzeyinde İslam adına tehdit görülmektedir. Komünizm, insanın değer belirimi ve çeşitliliği gerçeğinden uzak; emeğin eşit paylaşımı adalet ilkesi, mülkiyet ve sınıfların kaldırılması yaşam ideali sunarken ütopyası ile tarih sayfalarında kaldı. Sadece üretim ve ekipmana dayalı hedefleri ile -imandan yoksun, kendine yitik kitleler ortaya çıkardığı gerçeği ile tüketilmiş bir ideoloji olarak elenmiştir.

Ateizm ise dış dünyaya materyalizm çizgisinde ve indeterminizm ile beslenirken geliştirdiği savlarının, insanın ergen dönemine benzer tavırsal beliriminde diyalektik mantık ve sibernetikten yoksundur. Savları dini gerekçeler niteliğinde itikat belirimi taşır duruma gelmiştir. İnsan değer varlığıdır ve amaca bağlı olarak değer belirimlerine göre inanan olması ile varoluşsal tinsellikte inanmanın gerçeğini, ateizmin de inanç yüklemi taşıması sebebiyle ile bir daha aşikâr eder. Ateizm, nesnel olgusal düzlemde bilimsel paradigmanın ateist dil yapısallığından beslenir iken dini değerlerin alaşağı edilmesi çizgisinde tehlike gösterir. İnsan, bu çizgide iken ateist dilde imanın/ tevhidin yoksunlaştırılması nedeni ile dış dünyayı kendi gerçekliliğinin zemini olarak görür. Kendisini de bedenden ibaret, tinden yoksun nihilist çizgide bulur.

Bu durumda bilim dilinin -ateist değil de- söyleminde ateist olması sorun değil iken bu dil çizgisinde bilimsel verilerin yorumlarının geliştirilmesi ateizm olarak sorundur. Yorumun, zanna bağlı gerçekleşen itikada bağlı olarak mı yapılmakta olduğu, nesnel olgusal düzeyde gerçeklilik zemininden hareket ile mi yapılmakta olduğu veya öznel edimsel düzeyde karşılık bulmasına göre mi yapılmakta olduğu önemlidir. Herkes neye veya kime inanacak ise inanmakta özgürdür. Böyle olmak ile beraber ateizm doğaya inanmak ile beraber bilimsel verilerden beslenir iken hümanist ile dataizm çizgisini yakalar. Öznellikten yoksun sadece nesnel olgusal düzlemde bilgiye ve bilginin güç olduğuna inanıldığında ateizm düşünce formasyonu olarak evrim geçirmiş olur. Pragmatizmin bir üst evresi de diyebileceğimiz dataizm; sonuçta ise duygusundan yoksun ve iktidar için elde edilen, üretim ve uygulamalarda sonuç veren pragmatik karşılığı olan bilgide, insanlığı bulmaktan yoksun bırakır.

Bilgi öznede özneldir ve anlam-duygu-değer-eminlik içerikleri ile eylemde gerçekleştirilmesi gerekendir. Böyle olmak ile beraber insan olarak bilginin kullanımının hangi niyete bağlı olarak gerçekleştiğinden, değer yargıları olan ilkelerin asli beliriminden yoksun olarak bilgiyi sadece elde etmek ve kullanmak, bilgiyi nesnel kılar iken öznelliğin yitiminden başka bir sonuç vermez.

Bu durumda bir ayette “kitap yüklü eşeklere benzerler” ifadesi önemlidir. Organik bilgi yüklenicilere insanı çevirmek, amaçta olmasa da sonuçta olabilecek olandır. Sadece taşıyıcı veya kullanıcı olmak, bilgi için ve öznelde karşılık bulması adına yeterli değildir. Önemli olan bilginin hangi niyete hizmet ettiğidir. Bu bağlamda bilgi edinimi ve kullanımı, ilkesel değer yargıları ile sorumluluk bilincinde gerçekleşmelidir. Sadece bilgini gerçekliliğinde kendini bulanlar da sonunda duygudan yoksun insan olarak yaşama anlamlı bakmaktan yoksun kalır. Duygular, bilgiyi içselleştirme ve yaşamı gerçeğine bağlı olarak yorumlar iken yaşama tutunmanın gerekleridir. Sadece bilgiyi önceleyerek daha anlamlı bir dünya kurulmaz. Belki daha kolay yaşanabilir bir dünya kurulabilir ama daha anlamlı bir dünyada bulunmayacağımız kesindir. Eskilerin dediği “ilmine irfan arayan gelsin” ifadesi de bu bağlamda önemlidir.

Hümanist çizgiyi takip etse de sadece bilginin öncelendiği bir dünyada anlama-değerlere-duygulara-duyarlılığa karşılık konforun, iktidarın, tekbenciliğin tercih edilmesi durumunda insanın insanlığa/ insanlığına yitik olması kaçınılmazdır. Anadolu’da tevhide bağlı insan öncelikli gelişen tasavvuf anlayışı, bu bağlamda önemlidir. Modernizm ile insanlığa yitik insanın yeni dünya görüşleri ile aslına ve insanlığa, olgusunda ve tümelinde yitik kalması, nicelin dünyasında öznelliğe yitikliği daha girift bir duruma taşıyabilir.

İlimlerin tasnifi değil de indirgemeci olmaya bağlı olarak disiplin edilmesi halen çözülememiş iken dataizm sadece nesnel düzeyde bilgi depolamaktan öteye geçmez. Değer olarak bilginin görülmesi dışında yeni değer üretmekten de insanı yoksun bırakabilir. Bilim ise ilkesine bağlı olarak ilimleri paradigması ile disipline etmeye çalışmasıdır ama nesnel olgusal olanda kalır iken öznel edimsel olanın paradigmasından yoksun oluşu ile eksiklikte görülür. Varlıkta disiplinler, mutlak ilkeleri ve yasaları gereği, değişim ilkesinde birbirlerini tamamlayıcı olarak girift bir düzeyde bütünlükte görülürler. İhtiyaca ve beklentilere bağlı olarak da ilimlerin insan yaşamında uygulamada birbirlerini tamamladıkları ve disipline oldukları görülür ama ussal olarak ilimler, bilimsel düzeyde halen disiplin edilmiş değildir. Bu, disiplin edilmeyecek anlamına da gelmez.

Felsefi düzeyde ise bilimler, neden ilkelerine bağlı olarak ayrışır iken mutlak ilkelerin varlıkta birbirini yadsımaması prensibi ve sonuç ilkeye bağlı olarak da gerçekleşmeleri düzeyinde birbirlerine indirgenebilirler. Zaten bilimsel paradigma ile dinbilimi paradigmasının sonuç ilkeden hareket ile aynı çizgide bulunduğunu belirtmekle yapmak istediğimde buydu. Psikolojik olarak bilginin öznel karşılığı düzeyinde anlam-duygu-değer-iman/eminlik-eylem belirimlerinden yoksun kılınarak sadece nesnel düzeyde ele alınması ise birçok sorun ile insanı karşı karşıya bırakacaktır. Sorunları ile beraber dataizmin galip bir düşünce olduğu düşünülecek olunursa eğer sorunsal olanın ne kadar bilimsel olduğu bir tarafa, sadece bilginin öncelendiği bir dünyada duyarsız insan yığınlarının görülme riski daha fazladır.

Ayrıca belirteyim ki bilmek önemlidir. Bilineni öznel karşılığında sonuçta değer olarak elde etmek de önemlidir ama ilkeler doğrultusunda yaşama geçirilmeyen, faydacılığa bağlı olarak kullanılan her bilgi ötekileştirilen insanlar için yeni sınıfların doğması ile beraber zulme neden olur/ olabilir.

İslam’da bilgi tanımak, tanık olmak ve hak olana göre edinilen dünya görüşü ile ilkelerin gereğinde yaşamak için kullanılması gerekendir. Elbette ki bilgi edinilmesi öncelenen/ farz kılınandır ama bilgi Allah’a tanık kılmamakta ve -edim, üretim ve uygulamalarda- yetiştirmemekte ise bildiğinden sorumlu tutulan insan için yüktür. Bilgi edinildiğinde kendisinden sorumlu olunandır. Çünkü edim, üretim ve uygulamada insanlığa zarar verecek veya asli nedenini yaşamaktan mahrum kılacak her türlü bilgi, insana zulüm olur.

Bunun ile beraber, Allah’ı, yaşam ilişkileri ve bulgularının dışında bırakma fikri ile beraber sadece insanı önceleyen ve düşünce ile kutsallaştıran hümanizm de ateist çizgide görülür. Hümanizm, Allah’a göre bir dünya görüşü değil, insan merkezli olarak bir dünya görüşü benimsemektir. İlkesinde haklı olarak insanı bütün erk odaklarının gölgesinden kurtararak kendini dünyevi gerçekler ışığında gerçekleştirmesi gerektiğine yöneltse de hakikate gözünü kapatmak, gerçekten yoksunlaşarak insanlığını sadece sekülerizme bağlı olarak bulmak, asli nedeninden uzaklaşmaktan öte değildir. İnsan ereğinde, Rabbi olan Allah ile kendini bulmadığı sürece, nesnel olgusal düzlemde geliştireceği -ideolojik düzeyde (izm olarak) üreteceği- her din belirimi ile mutmainlikten (aslı ile kendi varlığını tatmaktan) yoksundur.

Hümanizm, dine karşı insanın deneyimleri, dogmaya karşı anlam bulması, Tanrı’ya karşıda otorite olması ilkesinde bütünlenir. Nefsi emmareye göre organize olmuş insan kitlelerinin tek benci ve keyfi yorumlara bağlı olarak anlam üretmesi ve otorite olma istenci, insanlığın acı tecrübelerden geçmesine de neden olmuştur. İnsanlığın değerlerden yana yozlaşması ile insana yitik kalınması ve çatışkılı diyalektiğin gerçeği insanı kutsamaktan yana insanı sonunda usandıracaktır. İnsanlık adına insan olmanın gerçeğini ise Allah’ta ve dini olan İslam’da aramak, tevhid ilkesi ile bakıldığında insanın kendini ilkeye bağlı olarak edim ve üretimlerinde gerçekleştirir iken emeği ile kutsamasıdır. Öyle ise insana düşen vazife, Allah’ı unutmaya -terk etmeye- çalışmak değil (ki hakikat terk edilemeyen olandır) emeği sonucunda insan olarak kendini üretir iken Allah ile kendisini bulmasıdır. Hak olan dine karşı uydurulmuş her din vesvese olmaktan öte değildir.

Geçici arzu, haz ve menfaatlerde mutluluğu günü birlik yakalar iken sonuçta bulacağı hüsrandır. Hukukun üstünlüğü insanlık için tesis edilse de insan dünyevi zenginlik içinde de yaşasa, amaca bağlı olarak ideal olan beklentilerini gerçekleştirme olanağı da bulunsa anlam arayışına devam edecektir. Doğanın nicel devasalığı karşısında yaşamını anlamlı kılacağı, yaşama tutunacağı hakiki anlam arayışında bulunmaya devam edecektir. Zaten özü olan Allah, insanı kendi için halk etmiş iken insanoğlunun tamamı ile imandan yoksunlaşarak Allah’tan uzaklaşması beklenemez.

Hümanizm, insana tarih olgusal sürecinden bakıldığında tanrısal yetileri ile kendisini dünyanın tanrısı -yaratıcı manasında değil erk anlamında- olarak bulan insana bakar. Düalist ve kurumsal düzeyde kullanıma açık olan Tanrı görüşünden böylece insanlığın kurtulmasını yeğler. Gerçeği, ilkesi insan iken insanı, seküler yönde anlamlı kılma çabasında insanlığından uzaklaştırmıştır. Bu bağlamda hümanizm bir insan dini olmaya aday olmaktan daha çok bir dünya dinidir.

İslam olan, kendi öz insanlık değerleri ile kendisini muhafaza etmeyi de bilendir.

Bu bağlamda özellikle Muhammedî dönem ve bir önceki dönem İslam’a bakıldığında nefsi emmareden yana arınmak, terbiye olmak, ilkeli yaşamak, toplumsal ilişkilerde hukuku gözetmek ve tesis etmek, tevhide bağlı olarak Allah’a rab belirim sıfatlarında teslim olmak görülür. Özellikle Muhammedî dönemde bireyselliğe aşkın olarak toplumda aynı ruhun (anlam-duygu-değer-dirimsellik-iman-eylem/ ortak eylem belirimlerinin) yakalanması önemlidir.

Toplumsal ilişki, öznel ilişki ağında ortak dilde ortak gerçeklik edinmeyi kendinde barındırır. Dil ve dile bağlı olarak gerçekleşen iletişim ve ilişkilerde ortak anlam-değer-duygu-iman-eylem- belirimleri toplumun ortak gerçeğidir. Ortak gerçeklilik aynı amaçta buluşulması ile edinilir. Böylesi bir durumu ve -nefsi emmare düzeyinde değil- tinsel düzeyde amaca bağlı gerçekleşen fedakârlık, sadece türün devamlılığı adına anlamlı kılınamayacak kadar tinsel gerçeklilik içerir.

Özneler arası ilişkide anlam-değer-duygu-iman-eylem birliğinde ortak karakter ve kimlik belirimlerinde bulunmak ise toplumsal ilişki bütünlüğünde gerçekleşir. Böylece toplum, öznellik yüklü olan görünmez bir alan kuvvetinde ortak gerçekliliği olan erk belirimi ile görünüş bulur ki mezhepçilik ve siyasi menfaatler nedeni ile zihniyetinde parçalanmış İslam coğrafyasında bu erki günümde görmek mümkün değildir. Muhammedi dönemden uzaklaşmış olarak her türlü alanda savunmasız kalan bir din gibi görünen İslam için toplumsal birliğin zihniyet olarak tesis edilmesi önemlidir. Böylece tevhidin gereğinde, nesnel olgusal olana öznel edimsel olarak aşkın olması gereken insanın kendisini gerçekleştirmesi mümkün olsun. Zaten ibadetinde bireysellikten daha çok toplumun, toplum yapısallığında ise bireyin kendini gerçekleştirmesi ortamının sağlanması öncelenen bir dinde değerler ile ortak gerçeklilikte buluşulması olması gerekendir. Bu durumda kültürde muhafaza edilen değerler ve ürettikçe yeni değer edinimleri ile zihniyetinde savunma hattı güçlü kılınan İslam’ı geleceğe miras bırakabilmek mümkün olabilir.

İnsanın insan ile olan -özneler arası- ilişki ve iletişimine bağlı olarak ortak anlam-değer-duygu-iman-karakter-duyarlılık-kimlik-eylem vb. birliği ortak gerçekleridir. Ortak gerçekler/ gerçeklilik, gerekli olanın deneyimlenmesi sonucunda edinilen ve tinsel düzeyde öznellikte anlam, inanç -güven- duygu, değer belirimleri ile karşılığı olan gerçekliktir. Ortak gerçeklilikte insan, toplumun insanı olarak kendini bulur ki Muhammedî dönemden ne kadar uzak olduğumuzu, o toplum insanlarının ortak gerçeklikleri adına gerçekleştirdikleri ve bu doğrultuda fedakârlığı gözeten dünya görüşleri ile toplum insanı oldukları düşünüldüğünde bilincimizin önünde bulmaktayız.

Geçmişimizi unuttuk, öyle ise ilkesine bağlı olarak geçmişimizi hatırlamak zorundayızdır. İlişkinin, iletişimin, değer üretiminin öncelendiği bir dünyada,  mevcut koşullar karşısında değerlerimizi kavramsal düzeyde yeniden üretmez isek ve ilkelere bağlı olarak üst yapı kurumları edinmez isek ortak toplumsal gerçekliliği olan toplumsal bilinç edinmekten İslam olarak mahrum kalmamız kaçınılmazdır. Belki ferd düzeyinde İslam olabiliriz ama İslam olarak toplumsal gerçekliliğini unutmuş, yapısı ile yozlaşmış, hak veya hakikatten uzaklaşılmış olarak her türlü tehlikeye savunmasız kalmışızdır. Öyle ise adaletin tesisi, ortak gerçeklilikte yeniden buluşulması ve bu doğrultuda insani ilişkilerin öncelenmesi önemlidir. Her şeyden önce ise öğrenim ve eğitim ile bilgi ediniminin ve ilkesi bağlamında hayata geçirilmesi de önemlidir. İslam’a ilk dönem belirimleri ile bakıldığında, bilgilenme hakkı ve bildiğine bağlı olarak değer üretmek ve değer paylaşımının öncelendiğini görürüz.

İslam; Kur’an sayfalarında kâğıtta teorik düzeyde kalan bir gerçeklik olmaktan öte, pratik yaşamda ilkeleri ile talim edilen bir dindir. Her döneminde de ilkeye bağlı bilgi edinimi, değer belirimi ile beraber varlık görüşü edinilmesi ve bu doğrultuda da bilginin talim edilmesi gerçeğini kendinde barındırır. Gerçek olan teorikte ifade edilir iken ilkesine bağlı alanlarda tanık olunması gerekendir ve pratik olarak da uygulamada yaşanması veya içselleştirilmesi olanaklı olandır. Bu bağlamda İslam, teoride ifade edilenin yaşamda görülmesi ve pratikte gerçekleştirilmesi prensibi ile formasyon kazanmıştır. Sonuç ilkeden hareket ile yaşam biçimi oluşturulması gerektiğini de önceler.

****

Diyalektik, gölgelerde yaşamamaya zorlar. Savaşlar ise olması gerekeni görmeye/ yapmaya zorlar:

Hatem’den itibaren İslam, tarihsel çizgisinin ilk evrelerinden itibaren saltanat ile görünüş bulduğu için ve saltanatta devlet idaresinin ganimete ve vergiye bağlı olduğu düşünüldüğünde savaş ile anılır olduğu bir gerçektir. İslam coğrafyasının genişlemesi, genişleyen coğrafyalarda baskı altında kalmadan İslam’ın özgürce yaşanmasının olanaklı kılınması ve İslam’ın birçok kavime/ millete ulaşması adına bu durum önemli olsa da İslam’da -adı gereği ile dahi olsa- savaşın değil, insanlığın, sulhun, hukukun, insanca yaşamanın, tevhidi/ ilkeleri yaşamanın, erdemlerin/ güzel ahlakın vb. öncelendiğini bilmek gerekir. Bu durumda savaş ile İslam’ın olumsuz düzeyde anılması talihsizliktir. İstisnalar olsa da genelde saltanat ehlinin İslam çizgisinde politikalar üretmemesi, basiretsizliği ve beceriksizliği kayda değerdir. Halen saltanat/ krallık ve dikta ile yönetilen İslam coğrafyalarının genelinde bu basiretsizlik ve beceriksizliğe tanık olunmaktadır.

İslam’da savaş (cihat), Kur’an ayetleri ile genel anlamda bakıldığında hayati bir tehlike olmadıkça öncelenen değildir. Siyaset alanında diplomasinin işlevsel olması siyer ile de tanık olunan bir durumdur. Hayati bir durumda ise savaş kaçınılmaz ise savaştan kaçmamak ve sonuna kadar gereğini yapmak ise farz/ zorunlu kılınıştır. Bu da varoluşsal olarak savaşın gerekçelendirilmesi ve sonunda da başarı elde edene kadar devam edilmesi ayrıca savaşta gevşekliğe sebep vermemek ve birliğin, değerlerin canlı tutularak yeni kuşaklara aktarımı için gerekli kılınmıştır. Her toplum savaş ihtimalini göz ardı etmeden toplum dinamiklerini canlı tutmak zorundadır.

Diyalektiğin çatışkı yönü zorlayıcı olarak ilkesine, değerlerine bağlı olarak hayatta kalmak için ve bu doğrultuda insanın kendiliğini gerçekleştirmesi adına önemlidir. Bir toplumun savaşta yaşamda kalma mücadelesi, ilkesine-değerlerine bağlı olarak kendiliğini gerçekleştirmenin duygusunu önceler. Hak olandan taviz vermeden insanlık için savaşmak kaçınılmaz oldu ise samimiyet ile ölümü göze alarak gereğini yapmak olması gerekendir. Menfaate dayalı olarak savaş çıkarmak, savaşları finanse etmek veya savaşa neden ortam hazırlamak ise -insanı, yaşamı, insanca kendini gerçekleştirmeyi önceleyen bir dinde- İslam’ın öz değerleri ile kıyas edildiğinde, öz değerler hiçe sayılarak yapılmaktaysa münafıklığın belirtisidir.

Tasavvufta savaş, insanın nefsi emmaresi ile iç dünyasında mücadelesi anlamına gelse de nefsi emmarenin gerçekliliği sebebiyle dış dünyanın bir gerçeği olarak da savaş, tarih olgusal olarak insanlığın karşı karşıya kaldığı ve Rabbi ile de kendini gerçekleştirmek için zorlandığı olarak her devirde bulduğudur. Tekbenci olarak menfaatten daha çok, beraber yaşamanın hukuk zemininin edinilmesi ve çatışkılı diyalektikten rekabete dayalı diyalektiğe geçilmesi, insanlığın insanlığını kaybetmeden kendiliğini gerçekleştirmesi adına önemlidir.

Savaşlar tarihi acıların tarihidir. Nedeninde insanın tekbenci olarak menfaatlerini, iktidarını gözetmek olsa da yer/ yurt tutma tarihi olarak başlasa da sonuç ilkeden bakıldığında ortak amaçta bütünlenmenin, ortak kimlik edinmenin, ortak değerlere bağlı olunması ile toplumsal motivasyonların canlı tutulması, kendiliğini gerçekleştirmek için acziyete düşmenin fırsat olduğu, hedef odaklı olarak çözüm üretir iken ilimde ve teknikte ilerlemenin kapısının aralandığının da görülmesi gerekir. İlkeye bağlı olması gerekenin acı tecrübeler sonucunda öğrenilmesi, esmanın ve sıfatların en şiddetli biçimde talim edilmesi, ilkesi ile dirilik bulmak olan şehitlik hakkının kazanılması, zorda kalan/ acziyete düşen insanın Rabbi olan Allah’a dönmesi de görülmesi gerekendir.

Ayrıca tevhidin gereği olarak mücadele ruhunda ihlasın ve ilkede bütünlenmenin kazanılması, böylece nefsi emmareden yana hak olanın tenzih edilmesi, yaşam söz konusuyken dahi ilke ve değerini gerçekleştirmenin -arkasında durmanın- izzetinin edinilmesinin de görülmesi gerekir. Benzeri nice sonuçta insan, savaşa zorlanışında/ savaş ile zorlanışında kendiliğini, ya acımasız olarak hayvan kanununda zulme neden olarak zalimce ya da insan olmanın gereğini şecaatte olması gereken ile zalime/ zulme karşı duruşunda göstermiş olarak gerçekleştirir. İslam’da savaş, zalimin/ zulmün önünde Allah için durarak mazlumun hakkı için gerekçe bulur.

Böyledir ama bilinmesi gereken, İslam’da savaşın -ilk neden olarak değil- en son ihtimal olarak öngörülmesidir. Vahşetin, zulmün karşısında Rabbi ile kendini gerçekleştirmenin gereği olarak savaş, “zalimin önünde dilsiz şeytan” (hadisi şerif) olmamak için -insanlık izzeti adına- sonuçta mecbur kalınandır.

Böyledir! Ama Batı devletleri ile beraber terörü besleyen, menfaatleri adına politik bir gerekçe olarak kullanan ve yeni bir savaş yöntemi olarak kullananlar, İslam’ın terör ürettiği anlayışının sağlamasını yaparcasına İslam’ın karalanmasına neden olmaktadırlar. İşin aslı ise savaşın ekonomik bir güç olarak kullanılması ve bu doğrultuda da terör ile anarşinin beslenerek parçalanmış bir dünyanın kapısının aralanmasıdır.

Sonuç; kuvvet dengelerinin değişmesi ile beraber kontrol edilemeyen savaşların, sürekli olarak elde tutulamayan alanlarının ve yöntemi sürdürebilir olmayan yanlış politikaların üretilmesidir. Basiretsiz ve insanlık adına yapılacak bir şey üretmeyen ve üretse de arkasında duramayan yeteneksiz/ yetersiz yöneticilerin, savaşlardan beslenen kuvvet odaklarının maşaları olmalarıdır. Kısmen de olsa savaşlar bitecek ise kontrolsüz kuvvet odaklarının kontrolü, denetlenebilirliği, hesap verebilir olmaları gereklidir. İslam adına söylemek gerekir ise savaşlar zorda kalınmadığı mühletçe, olması ihtimaline karşı korunma refleksi olarak toplum dinamiklerini canlı tutmanın gereği olarak görülmelidir. Gerçekleşmesi durumunda ise değerleri ile insanın kutsandığı varoluşsal alanı görünüşe taşırlar ama değer olarak değil, kültürel yaşamda olumsuz yönleri ile idraki verilen olmalıdırlar. Önce insan demekte isek bu gereklidir ama zalime karşı son ihtimal olarak da gelecek ihtimali hesaplarında olabilirliği, zihinlerde canlı tutulması gerekendir.

****

Sorunlar, mevcut koşullar, zihniyetler karşısında yenilenmenin fırsatıdırlar:

İslam olarak her şeyden önce ahlak, sanat, felsefe, bilim, tarih, mitler, kültür, siyaset, değerler, psikoloji, dil, savaş, kader, yorum vb. düşünce ve uygulama alanlarında karşı karşıya kaldığımız sorunları, her alanın kendi sorunları karşısında alanı terk ederek değil, öz değerlere/ ilkelere bağlı olarak üretimlerde bulunur iken aşmak gerekir. Sorunlar kendilerinden kaçılası değil, kendileri ile çözüm üretir iken aşılması gerekenlerdir. Tevhidin gereği olarak da insan, kendini sorunlar karşısında gerçekleştiriyor iken insanlığın varoluş sergilediği bütün alanlarında ürettikleri üzerinden eylemde gerçekleştirdikleri ile Rabbini her tavrında yeniden bulması gerekendir.

Savaşların ihale edildiği, pazar oluşturduğu bir dünyada İslam’a her devirde olduğu gibi yine ihtiyaç vardır. İslam tekliftir. Kaderini edim, üretim ve edindikleri ile bulacak insanın; hem geçmişi ile barışması hem günü hizmet idraki ile hakkı gereği yaşaması hem de geleceğe göre yaşam biçimi edinmesi ile hayatı daha anlamlı kılarak yaşanmasını sağlayacak en iyi tekliftir.

İnsan; nefsi emmaresini önceler iken yalnızlaşan, yaşama tutunacak bir anlam bulamadığından boşlukta olan, sadece arzuları/ hazları için tüketirken kendini diğerlerinden/ ötekilerinden soyutlayandır. Kaygı, aç gözlülük, iktidar ve kendini görünüşe taşıma/ toplumda yer edinme hırsı ile yığınlarca biriktirir iken kendini tüketme hastalığına tutulmuş olandır. İslam bir yönü ile de nasihattir. Kaderini çalıştığı yönde buldukları ve edindikleri ile bulacak olan insana, sonuçlardan hareket ile yaşamasının nasihatidir. Kaderini yeniden kurmak değilse de kaderini öz varlığına bağlı olarak karmasına göre yaşamak, -hak ve hakikat aşikâr olduğunda- sonuçta pişman olmayacağı bir geleceğe doğru yürümektir. İslam nasihat yönü ile gelecekte pişman ve zelil olmamanın da teklif edildiği dindir. Belki de İslam coğrafyalarında unutulmuş olan İslam’ın en belirgin olan bu yönünün sadece ahiret idraki ile canlı tutulmaya çalışılmasıdır.

İslam’ın tarihsellik sürecinde görülen o ki aslına bağlı olarak yaşama taşınmasından öte, yorumlanışında, yorumların yaşamda uygulanışı ve kültürde karşılık bulmasında sorunlarının olduğudur. Özellikle tarihi kişiliklere, siyasi tercihlere, her türlü şekilcilikte kalmışlığa bağlı olarak tefrit ve ifratta bulunulması ve bu doğrultuda da gerçekleşen taassuplara bağlı olarak yorumlarda bulunulması, menfaat karşılığında İslami değerlerin çarpıtılması, Allah’ın hakikatinden, tevhitten uzak yorumlar sebebi ile varlık görüşü edinilmesi vb. İslam olarak bizleri evrenselden uzaklaştıran esas sorunlarımızı göreceğimiz alanlardır.

****

Hak olan meşru sınırları belirlediğinde, olması gerekenler gerçekleştirildiğinde vicdanlar rahat bir nefes alır ve insan ikinci yaratılışını en güzel biçimde hak etmeye başlar:

Küreselleşen dünyada günümüzde sıkça rastlanan ve çözümler üretilmezse eğer gelecekte de ciddi bir sorun olarak karşı karşıya kalınan bir durum da helal gıda sorunudur. Haram katılmamış malın tüketimi inanç gereği olması gereken iken Allah ismi ile anılarak kesilmiş belli besi hayvanların gıda olarak tüketimi İslam olmanın şartlarındandır. Bitkisel gıda tüketiminde sorunlar fazla görülmemek ile beraber hayvani gıda tüketiminde, Allah’ın ismi anılmamış olarak yapılan kesimler, şehir yaşamında tanık olunmadığı ve paketlenmiş et ürünlerinin İslami koşullara göre üretilip üretilmediği sorun teşkil etmektedir. Buna helal ürün sertifikası ile çözüm üretilmeye çalışılsa da denetim yetersizliği -şüpheye neden olduğu içindir ki- sorunun devam ettiğinin göstergesidir.

İslam’da özellikle hayvani ürünler, insan olmaya daha elverişli hayvanların şart koşulması nedeni ile önemlidir. Her yenilen ve içilen, ruhuna -yüklü olduğu anlama bağlı olarak içeriğine- ve karakter belirimine göre yüklendiği kişisel bilginin aktarımı ile gıda olarak alınandır. Bu neden ile hayvani ürünlerde insanlaşma yeterliliğine en yakın olanların ve insanın dışa dönük olarak kendini insan olma niteliği ile gerçekleştirmesine en yakın olan hayvanların helal kılındığını belirtmek gerekir.

Bu neden ile İslam’da hangi hayvanlar helal ve haram kılınmakta ise dikkat etmekte yarar vardır. Çünkü yediğimiz hayvanların tabiatlarına ait özelliklerini de beraberinde yüklenmekteyiz. Bunun içindir ki “size rızık olarak verdiklerimizden temiz olanlarından yiyiniz” denilmesini özellikle dikkate almak gerekir. Kadim bilgelik tarihi olan velilerin ekseriyetinin keşfi ile de bilmekteyiz ki yenilen hayvanın insan olma niteliği kazanmasının belli bir süreci olduğudur. Her yenilen hayvanın bireysel ve kültürel düzeyde karakter belirimine kadar sirayet ettiği dahi gözlemlenebilir.

Demem o ki İslam’da gıda ve gıda düzeyinde helalin gözetilmesi en önemli konulardandır. Özellikle kul hakkına bağlı olarak haram edilmiş olanın tüketimi insan için felakettir. İslam’da insan; madde ve mana yönü ile olan bitene tanık iken -olması gerekirken- madde ve mana yönü ile bütünlük içinde olarak ilişkilerini belirlemeli ve gıdasını da ona göre edinmelidir. Her şeyden önce helalin gözetilmesi hukukun gözetilmesidir ki insanlaşmak adına hukuk toplumsal yaşamın olmazsa olmazıdır.

Eskiler derlerdi ki “bir lokma haram kırk gün -bir rivayete göre de kırk sene- duanın kabulünden mahrum bırakır.” Başka bir deyişle de Allah ile muhabbetten beri bırakır denilmek istenmiştir. Öyle ise hangi mevcut koşullar altında olunursa olunsun helal gıdaya dikkat etmek gerekir.

İslam’da gıda tüketilen değil, insana çevrilendir ve yemek için yaşanmaz, yaşamak için yenir. Kılık kıyafet ise hem doğaya karşı korunmak hem de iffetini hayâ ile korumak adına insan için zorunlu kılınmıştır. Allah settar olduğu içindir ki insanın hem bilinç dışı kıldıklarından yana örtünmesi hem hayâsı, iffeti gereği örtünmesi hem de kötülüğe sebep nazarlı gözlerden kendini korumasını gerekli kılınmıştır. Temel mantığı itibarı ile örtünmek bundan dolayı gerekli kılınmış olsa da her devirde farklı tarzlarda örtünmek gerçekleşir iken önemli olanın nasıl örtünüldüğü değil de örtünmek olduğunu unutmamak gerekir.

Şatafata, rüküşlüğe kaçmadan örtünmek İslam ahlakı adına önemlidir. Ayrıca belirteyim ki kıyafette tek düzeyliği ve azlığı seçmek yerine -imkânlar dâhilinde- yeni kıyafetler edinmek ve çeşitliliği korumak hem psikolojik olarak kalben tazelenmeye neden iken hem de Allah’ın verdiğini göstermek adına önemlidir. Nefsi emmaremiz sebebiyle de insanlara popüler olmak adına -desinler ki diye- giyinilmekte ise İslam ahlakından uzaklaşıldığını da hatırlamakta fayda vardır. İslam’da israf sevilmez olduğu hâlde nefsi emmaresi sebebiyle aşırı ve gösteriş için tüketimde/ harcamalarda bulunmak çağın hastalıklarından olarak bulduğumuzdur.

İnsan, yediği, içtiği ve giyindiğine koşullar ve ihtiyaç belirimleri doğrultusunda helal çizgisinde dikkat etmelidir. Giyindiği iç dünyasında giyinmiş olduğu ahlak ve takva elbisesinin göstergesi olsun. Yediği de insana, Cenabı Allah’ın sıfat ve esmalarına insan üzerinden döner iken insan üzerinden hakkı ile miraç etmiş olsun. Bütün kâinatın miracı insan iken insan, bütün kâinatı meşru sınırlarında -helal kılınmış olana göre- yaşar iken Allah’a miraç etmeye vasıta edinmiş olsun.

İslam, insan olmanın meşru sınırlarını helal -hak kılınmış olan- ve haram -hak kılınmamış olan- ile belirgin kılmıştır. Bu terbiye edilmek adına da önemlidir ve yaratıcı olan Allah, hiç şüphe yoktur ki İslam ile insana en güzel biçimde yaşamayı tavsiye etmektedir.

Özellikle et ürünlerinin, bitkisel dahi olsa bütün paket ürünlerinin ve ileriki zamanlarda üretilebilecek olan ne olduğu belirsiz ürünlerin helal olup olmadığına dikkat etmek ve devlet denetiminde kontrollerini sağlamak önemlidir. Bireysel olarak da verayı -çok dikkatli olmayı- gözeterek yaşamak önemlidir ve mecbur kalınmış bilinmedik durumlarda besmele -Allah’ın rahman ve rahim isimleri- ile Allah’a sığınmak ve gerekenin dışına taşmamak gerekir.

Özellikle yeme içme işinde besmeleyi unutmamak gerekir. Çünkü iman eden bilir ki besmele ile hem şükür yapılmış olunur hem yapılan eylem kutsanmış olunur hem yenilen içilen kutsanmış olunur hem Allah’a sığınılmış olarak kötü sonuçlardan yana muhafaza edilmenin duası yapılmış olunur. Besmele koruyucudur. İman eden kendini, korumaktan mahrum etmemelidir. Özellik ile ibadetler içinde oruç, kişilik gelişimi, nefs terbiyesi, nur kapılarının açılması, latif nur akışının sağlanması, yoksul olanlara karşı merhamet düzeyinde duyarlılığın artması veya empati (duygudaşlık) yapabilmek için gereklidir… Yokluğun deneyimlenmesi üzerinden -verilen rızıklar için-  şükrün artmasına da sebep olur. Ve yeme içmeyi azaltır iken güzel ahlak ile beraber yenilen ve içilenleri daha rahat bir biçimde insan yapabilmek adına önemlidir.

Faizde dâhil olmak üzere her türlü haramdan kaçış, insanın özellikle dil ve diğer melekeleri zemininde nurda gerçekleşen ikinci yaratımında özde insan formu üzeri en güzel biçimde var olması adına önemlidir. Sonuçta insan formunda ideal düzeyde yaratım bulmak istemekteysek; ilim-talim-terbiye sürecinde helaller ile takva sahibi olarak yaşamak gerektiğini unutmamak gerekir.

Ekonomik düzeyde sermayenin akışı ve kontrolü adına, ayrıca kazanca bağlı olarak üretimin ve ihtiyaca bağlı olarak da tüketimin sağlanabilmesi ile büyümenin insanca yapılabilmesi için finansta çözümlerin üretilmesi gerekli olmuştur. Genelin yanlışı meşru kılması, yanlışın doğru olduğu anlamını taşımaz. Önemli olan yanlış olan yerine doğru olanın tesis edilmesi ile insanca yaşamanın yollarının bulunması veya zor olanın kolaylaştırılmasıdır. Bu durumda iktisatçılara görev düştüğü görülmektedir. Çözüm olarak da finansta, faizsiz kazanç adı altında faiz işlerinin yürütülmesi ile insanların kandırılması düşünülmemelidir.

Mademki büyümeye ve daha iyi yaşamaya odaklı bir dünya hayali ile gelişime öncelik verilmekte; öyle ise gelişim göz ardı edilmeden, insan emeğinin haksızca sömürüldüğü finans sektörünün hak olan meşru çizgide yapılanması ve yeni iktisadi mantık ve uygulamaların geliştirilmesi gereklidir.

Hangi devirde olunursa olunsun fark etmez; ahmak olan ve kendi nefsine gerekçe uyduranlar hariç olmak kaydı ile Allah’ın haram dediğine helaldir diyecek us/ vicdan ehli bulunmaz. Yer kürede İslam olan bir kişi dahi kalsa usu/ vicdanı sebebiyle helal ve harama dikkat etmesi gerektiğinin bilinci ile yaşar/ yaşamak zorundadır.

Unutmamak gerekir ki affedilmesi mümkün görülmeyen günahlar için de şirke, kul hakkına ve salata (yakınlaşmaya) dikkat edilmesi gerekir. Şirk, “bana kendin ve başkası ile gelme”; kul hakkı, “bana benim hakkım ile gelme”; salat ise “bana benim ile gel” anlamını içerir.

Allah odaklı yaşamak, İslam olmanın değişmez çizgisini belirli kılar ve Allah odaklı olarak eylemde kendini hak olana göre gerçekleştirmiş insan için hayırdan yana sonuç almak kaçınılmazdır. Sırat-el müstakim de olmak da sonuç alınabilir olan doğru yolda olmaktır ki İslam, sırat-el müstakimde hak olan üzeri olması gerekenleri hakikate bağlı yaşar iken ilkesinden yana sonuç alabilmek içeriğine de haizdir.

****

Sonuçta hak olan görünüş bulur ve sonuca -hak olana- göre yaşamak özgürlüğün kapısını aralar:

“Hak geldi batıl zail oldu. Batıl zail olmaya mahkûmdur” ayetinin zamansız olduğu yargısı ile tarihsel sürecinde insanlığa baktığımızda, hak ve batıl olan karşıt belirimlerde öznel düzeyde gerçekleşen diyalektiğe tanık olunur. Tarih olgusal -tarihsellikte- olarak insanlık hak (gerçek) olana göre ve hak edilmiş olana göre yaşamakta ayrıca doğaya kıyasen ilerlemekte ve tinde de gelişim göstermektedir. Geçmiş, günde yaşananlar ve gelecek olarak yaşanacak olanlar bu ayetin zamansızlığı hükmünde gerçekleşmektedir. İnsanlık tümelinde bu ayeti kaderi olarak bulmaktadır.

Ayete dikkat edilecek olunursa eğer sibernetik diyalektik mantık üzeri ifade içerdiği görülür. Hak olan sonuç, nedeni belirli kılar iken neden üzerinden diyalektik belirimde görünüş bulduğu net bir ifade ile belirtilir. Batıl olanın sonuçta hak olanın görünüş bulması için gerçekleştiği de -ne için olduğu/ gerçekleştiği de cevaplanmış olarak- böylece anlaşılır.

Ayet ile insanoğlunun tarihsellik çizgisinde ilerleyişine tanık olduğumuz gibi günde yaşananlar içinde batıl olanın -geçici olarak- galip geldiği durumlarda insanlığa yitik kaldığımız bir gerçektir. Batıl olan üzerinden düşünüldüğünde, batılın us/ vicdan alanlarında düşünen, arayan ve ilkesel bağlamda duyarlı olan insan karşısında sonuç itibarı ile karşılık bulmaması da ereği olmayan -sonuç vermeyecek- bir duruma tanık olunduğunun göstergesidir.

Batıl, kendisine odaklı düşünüldüğünde usta/ vicdanda karşılık bulmaz iken Allah’ın kabul etmediği olarak tenzih edilmesi gerekendir. Usta/ vicdanda tevhid gereği Allah’ın kendi varlığına, yarattığı halde yakıştırmadığı batıl, şer mahiyeti kazandığında ilkelerin gerekliliğini aşikâr eder. Batıl odaklı yaşamda veya düşünce formasyonunda batıl olan, usta/ vicdanda karşılık görmese de hak olanın inkârına sebep olur. Hak ile insan telkin edilen iken batıl ile inkâr ve inatta insan, hak olana yitik kalır. Hak olan galip geldiğinde ise hak olana yitik olanlar gerçeğin idrakinde oldukları hâlde inkâr ve inatta durmazlar ise yüzleştikleri pişmanlık ile tinde yürüyüşlerine devam ederler. İnkârın, inadın, şımarıklığın sonucunda ise bulunacak olan aslından, insanlıktan yoksun olmanın sonucu olarak hüsrandır.

Hüsran, insan gönlünde akıbetine bağlı olarak bulunacak olan cehennemden bir ateştir. Kim bu ateşe yakalanır ise zelil olmak kaçınılmazı olarak bulacağıdır. Önemli olan ise basirete, anlayışa engel olan inat, inkâr ve şımarıklıkta nefsi emmarenin -biyolojik sebep-gerekçelerin- küfrüne takılı kalmadan insanın hak olana göre kendini düştüğü yerden kalkarak gerçekleştirmesidir. Bunun için de tekbenci olarak benlik yapmaya gerek yoktur. Sonuç zelil olmak ise pişman olarak düşülen yerden kalkmak insanın kendi çıkarına olarak yapması gerekenidir.

Hak olan değişmez olan, tanık olunabilen ve pratikte yaşamsal olarak karşılıkları olabilendir. Sonuçta da bilimsel olarak yasa ve ilke gereği, olması zorunlu/ gerekli olandır. Hak olan sonuçta hikmet olarak görünüş bulur ve hikmet, hak olana göre yaşamak veya yaşamamak durumunun sonuçlarına katlanma aklını edinmeyi de gerekli kılar. Bu ayet ile sonuçta hak olana göre yaşanması gerektiği net olarak öğüt mahiyetinde de ifade edilmiştir.

Bu ayet ile beraber gerçekçi olarak gelecek adına kehanette bulunmak değil ama öngörüde bulunur isek: Bu ayette sibernetik diyalektik mantık belirimi ile belirtmek gerekir ki doğada ilerleyen ve tinde gelişim gösteren insan, batıl ve hak belirimler doğrultusunda hep hak olanın verdiği sağduyu ile beraber ilerlemesini ve gelişimini sürdürecektir. İlerleme ve gelişimle de daha girift bir biçimde batıl olan ile karşı karşıya kalınacağı ve hak olanın beklenmesi değil de keşfedilmesi -bulunması- ile yeniden yenilenerek insanlığın insan olma yürüyüşüne devam edeceğini belirtmek gerekir.

Bu bağlamda daha kötüleşen dünyada, sonuç itibarı ile kötü bir dünyaya değil de daha iyi bir dünyaya doğru gidildiğini umut ile belirtmek gerekir. Hak olanın erki/ iktidarı görüldükçe de hak olanın -insanlığı hiçe sayarak- menfaate bağlı olarak kullanımı, batılı gizil yaşayan riyakârların -münafıkların- görünmesine neden olur. Sonuçta riyakârların artışı ve hak olanın batıl olan yönde insanlığı manipüle ederek kullanılması, telafisi zor sonuçlar ile insanı karşı karşıya bırakabilir. Günüm devlet ve şirketlerinin genel anlamda ilkeleri işaret eder iken insanlığı kullanım aracı olarak belirli kılmaları, erklerinin bekçileri yapmaları, kargaşaya sebep veren politika ve uygulamalarda bulunmaları ile insanlığa hiç çekinmeden kendi çıkarları için zarar vermeleri buna örnektir. İleriki zamanlarda bunun artacağı da şimdiki tutum ve davranış politikaları ile görülmektedir.

Allah fırsat vermeye inşallah ama görülen o ki masmavi bir gün ile kapkaranlık bir gecenin birbirini takip etmesi dünyada iken insanlığın kaderidir. Öyle ise masmavi bir dünya hayali ile kapkaranlık bir gecede yaşamayı öğrenerek, yarınlara hikmetin idrakini ve hak olana göre yaşamayı miras bırakmak gerekir.

Sonuç, elbette ki salihlerindir. O salihler ki hak üzeri oldukları için selahı bulmuşlardır, sulha ermişlerdir ki dünya yurdunun asıl sahipleri de onlardır. Çünkü hak olana göre anlam buldukları ile yaşarlar iken Allah ile iş gören velilerdir. Düşünce ve ahlaki etkileri olan tasarrufları ile insanlığa yön verenler de onlardır.

“Hak geldi batıl zail oldu. Batıl zail olmaya mahkûmdur” ayetine; Kur’an dilinin gereğinde beyan etmelere dikkat edilecek olunursa eğer, her surede diyalektik belirimlere göre anlatım yapılır iken sonuçtan hareket ile batıl olanın zail -yok- olacağı/ olduğu ifadelerine tanık olunacaktır. Sonuçtan hareket ile sibernetik düzeyde iş görüldüğü anlamlı kılınmaktadır. Sibernetik spekülatif mantık düzeyinde de hitap-muhatap usulünde gerçekleşen kelamda öznelliğin görünüşe taşındığına -tevhide- tanık olunacaktır. Bu ayet Kur’an’ın özetidir. Bu ayet ile ana fikir ve usul olarak Kur’an’ın kelamda neye göre formasyon kazandığına da tanık olunabilir.

Demek istediğim: Sadece kültürel kimlik belirimi adına İslam’ım demek ile İslam olunmadığıdır. İslam hak olanın görünüş bulması, hak olana göre yaşanması ve sonuçta da hak olana göre sonuçlar alınmasının tavsiye edildiği dindir. Salihler hariç olmak kaydı ile genel düzeyde insanlığın düşünce ve üretim olarak hemen hemen her alanında hak olana göre ne kadar yaşadığımız/ kendimizi gerçekleştirdiğimiz us/ vicdan sahibi insanların gözleri önündedir. Her alanda hak olandan taviz vermeden yeniden yenilenerek edim ve üretimlerde bulunmak, ilgi alanına göre her İslam olan müslimin/ müminin boynunun borcudur. İnsan olmanın gereğidir ve İslam olmanın şartıdır.

İslam isek iman, ihlas, ahlak, feraset, basiret, keşif, tasarruf vb. sahibi olmamız gerekir. Sadece dilde kültür nitelemesi içeriği ile Müslüman olmak değil, ilkeli eylemlerde (salih amel) ve her türlü alanda düşünce ve üretimlerde bulunmak gerektiğini de İslam olmak adına gerçekleştirmek gerekir. İslam/ tevhid ehli olmanın gereği olarak her türlü alanda hak üzeri hakikat sahibi Allah’ı bilerek ona tanık olmak da olması gerekendir. İnsan ereğinde Allah’ı bulur/ bulması da gerekir. İslam olanın salat gereği ile ereğinde Allah ile kendiliğini bulması da sonuçta olması gerekendir/ dinde beklenendir. Allah nuru ile kendini bulan mümin için iman, ihlas ve ahlak şahsen bulunması/ edinilmesi gerekendir. Feraset, basiret, keşif ve tasarruf ise müminin ilişkilerinde etik çizgisinde ve olması gereken -doğru olan- yer ve zamanda görünmesi gerekendir. Böyle olduğunda, hak üzeri hakikat müminlerin yaşamında görünüş bulmalıdır.

****

Usta nesnel düzeyde eleştiri -kritik- yapmak ve -usun ilkeler (ilkeler, değer yargı belirimleridir) ile yargıda nitelik kazandığı- vicdanda ise öznel düzeyde özeleştiri yapar iken hesaplaşmak, idealar çıtasında -üst değer belirimleri ile- insanın kendi ile yüzleşmesidir, kendi üzerine düşünmesi ve dönmesidir:

Bu yazım çalışması ile yapmak istediğim; İslam bu değil, İslam böyle değil ayrışımları ile İslam’ı nitelemekten farklı olarak İslam’ın insanlığı kucaklayan çatı bir din olduğunu göstermektir. İçerdiği ilkeler/ evrensel değerleri ile üst çıta belirimlerinde ussal yönünü gösterir iken ne kadar İslam olduğumuzun sorusunu vicdanlarda uyandırmaktır. Hesaplaşma yurdu -mahşer alanı- olan vicdanda kendi hesabımızı, başkalarının değil de kendimizin görmesi gerektiğini, ilkeler ve tarihsellik çizgisinde göstermektir. Bazı yerlerde dış etkenlerin İslam’ı her türlü alanda pasif ve etkisiz kılma çabalarından bahsetsek de daha çok kendi içimizdeki parçalanmışlığın İslam olarak bizi dış etkenlere savunmasız kıldığını da özellikle tespit etmekte fayda vardır.

İslam; belli kişi, grup, ırk, devlet, kültür, yöntem vb. olgularda hapsedilemeyecek kadar evrensel olan insanlık dinidir. İnsanın ne için olduğuna dair verdiği net mesajı ile nedenlerine bağlı olarak amaçta/ idealde -olması gerekende- insanın kendini gerçekleştirmesi gerektiğinin öğüdünü taşır. Amaca göre değer belirimleri ile yaşamın daha anlamlı kılınarak yaşanmasına da kapı aralar. Sadece ilim öğrenmek ile değil, öğrenilenin talim edilecek olması ile yaşamda anlam-duygu-değer-dirimsellik-iman belirimlerinde yeniden üretilmesini işaret eden dindir.

Tarihsel süregelişinde ortak amaçtan yoksunlaşmanın gerçekleştiği sonuç ilkeden bakıldığında inkâr edilmeyecek bir gerçektir. Bu durumda ilk görülen ise dilde yabancılaşmaktır. Aynı göstergelerde konuşsak da farklı anlam-değer-duygu-inanç yüklemleri sebebiyle aynı dili konuşmamakta olduğumuz bir gerçektir. Öyle ise ortak evrensellere bağlı olarak ortak amaçsal oluşta üretilecek anlam-değer-duygu-inanç yüklem birliğinde bütünleşmek olması gerekendir. Dil, tarih olgusal olduğu içindir ki varsayılan farklı değer belirimleri nedeni ile ayrışmış olduğumuzu görerek beraber yaşamayı öğrenmeliyiz ki yeni nesiller ortak bir dilde bütünlük bularak ayrılıkları bitirmiş olsun. Aynı olmasalar da beraber yaşamayı becerebilsinler.

Buz dağını gösterdim, suyun altında kalan ise insanlıktan başkası değil. İslam güneş misali, hak ve hakikate dair olanın görünüşüne sebep iken tutundukça insan olarak nefes almanın gereği. İslam yaşadıkça insanlaşmanın, insan olmanın gereği. Başı iman, sürecinde mücadele, sonucunda selam; kalbinde -kendiliğinde- Allah ile buluşacak olanın dini. Kendiliğini edim ve üretimlerde ihlas ile gerçekleştirir iken Rabbi ile kendini bulacak olanın dini. Şekilcilikte ve menfi olan beklentilerde unutulmuş, Allah’ın dini.

Yeni bir hikâye yazmaya gelmedim. Eski hikâyeye ruh üflemeye geldim. Herkesin anlayacağı bir dil ile kendimi göstermeye değil, hakikati göstermeye geldim. Hakikat, gölgelerde bırakmaz. Gölgelerde kendine yitik insana, gölgesiz kalması için geldim.

Nedenlerine bağlı olarak kim olduğun, nereden geldiğin, hangi cinsten, ırktan olduğun veya hangi mezhepten geldiğin önemli değil. Önemli olan İslam’da/ selamda/ barışta, sonuçta insanlık idealinde buluşmamızdır. Biz bize benzer iken değerlere bağlı olarak beliren farklılıklarımızı ve kişisel sorunlarımızı aşarak Allah’ta, insanda, hizmette buluşmamız olması gerekenimizdir. Parçalanmışlıkta, bulacağımız veya miras bırakacağımız hüsrandan başka bir şey değildir.

Allah; iman edenler, salih amelde bulunanlar ve doğru olanların yar yardımcısıdır. Hangi zor koşulda olursak olalım, imandan, salih amelden, akıbet ve ahirette edim ve edindiklerimizin sonuçları ile karşı karşıya kalınacağı idraki ile taviz vermeden, önce insana ve diğer mahlûkata hizmet ile Allah’a ulaşmanın vasıtasını edinelim. Allah ki önce insan demekte ve öncelemekte, insan olarak insanlığı önceler iken tekbenciliği aşmak tinimiz adına olması gerekenimizdir.

****

Her parçalanmışlıkta, hak olanın görünüş bulması ve hakikatin takipçisi olmanın dersi vardır:

Âdem’den Hatem’e İslam Allah dini olarak söyleminde aynılığını korur ama her devrin değer belirimlerine ve insan ilişkilerine bağlı olarak görünüş bulan ilkenin gereğinde İslam farklı formasyonlarda belirir. Duyarsızlığa/ duygusuzluğa, mantıksızlığa, zanna, adaletsizliğe, köleliğe, yurtsuzluğa, zulme, hileye, bağnazca yaşamaya karşı İslam, devrin batıl olan zihniyetine karşı ilkenin ilişkilerde -eylemlerde- görünüşe geliş biçimlerini içeren tavırsal belirimlere haizdir. Her ilkenin görünüşe gelmesinin -izafi- farklı düzeylerde yoruma bağlı olarak kültür nesnesi kılınması ve zaman içerisinde kültür nesnelerinin hakikate tanıklığın aracı olması veya menfaate kullanılması sonucunda İslam tarihsel süregelişinde, itikat -fikri- ve içtihat -eylem ve yaşam biçimi- düzeylerinde hem din hem de dini mezhep vb. belirimlerinde fırkalara ayrılmıştır.

İnsanın amaç varlığı olduğu, ilişkilerinde tersleşen irade belirimlerine sebep verdiği, karşıt değer belirimlerine sahip olduğu ve nedenlere bağlı olarak sınıflandığı düşünüldüğünde fırkalara ayrışması kaçınılmazdır. Köken itibarı ile fırka ayrışmak, bölünmek anlamını taşır. Farklı irade/ amaç, değer ve nedenlere bağlı (cinsiyet, ırk vb.) sınıf belirimleri ve bu doğrultuda da gruplaşmak-ayrışmak insanın fıtratı gereği bulduğudur. Ayrıca insan farklı alanlarda ürün verdiğinde, servet sahibi olması sonucunda, erk ve inanç belirimlerine göre sınıflandığında toplumsal yaşamda sınıflanmayı ve fırkalara ayrılmayı sonradan edinmiş olarak bulur. Sınıflanmak, toplumun yapısallığını belirli kılar iken fırkalar, yapısallık içinde ayrışmalara nedendir veya yapısallıktan kopmaya neden olabilir.

Dinde amaç ise hak ve hakikat ilkesine bağlı olarak ortak amaç, değer belirimlerine göre nedenlere bağlı gerçekleşen sınıfsallığı ve itikat ve içtihat belirimleri ile değer farklılıklarında görünüş bulan fırkaları bir çatı altında toparlamaktır. Bu durumda dikkat edilmesi gereken ise İslam’ın bir çıta dini olmaktan daha çok çatı dini olduğudur. Her çıta yeni ayrışımlara sebep verir iken her çatı, üst değer belirimleri ile altında beraberce toparlanmak için ideal olanı gösterir. Zaten İslam adı gereği ile de selam dini olarak çatı kavramının içeriğini kendinde barındırır.

Böyle olsa da birçok nedenden dolayı insanın, ilişkilerinde ve toplum yapısallığında ayrıştığı yönleri ile fırkalara ayrılması, itikat (inanç) ve içtihat (yargısallığa/ hükme bağlı uygulamalar) düzeyinde görünüş bulan değer belirimlerine göre kaçınılmazıdır. Her değer belirimi öznel düzeyde yorum içerir ki insan yorumlayan olarak yaşamını, kendiliğini, doğa nesnelerini, tinsel belirimlerini mevcut koşul-ihtiyaç-beklenti belirimlerine göre hep yeniden inşa edendir. Her yeni inşa ettiği ile tinini de amaca bağlı olarak yeniden kurgulayandır. İşte din, insanın kendi hevası, menfaatleri, erk, itikat, içtihat ve ihtiyaç belirimlerine göre biçimlenmekten/ kurgusallıktan bağımsız olarak hak ve hakikate göre yaşamı öncelemesi ile insanın ilkesel oluşunda gerçek değerini bulmasına davettir. Bu bağlamda kişiye göre fevri ve toplumlara göre de taassup düzeyinde biçimlenen kültür ve ideolojik belirimler doğrultusunda formasyon kazananın hak din olmayacağını belirtmek gerekir. Kişi ve toplumlara göre değil hak ve hakikate göre din görünüş bulur. Kişi ve toplumlar da hak ve hakikatin zaman içindeki belirimlerinin ve yorum biçimlerinin kültür nesnesi kılınmasına göre yaşamsal düzeyde değer yargıları ile formasyon kazanırlar.

Nedenlere bağlı sınıflanışta, itikat ve içtihada göre fırkalara ayrılışta önemli olan ise hak-hakikat amaç edinildiğinde hak-hakikatten uzak olup olmadıkları, uzaklaştırıp uzaklaştırmadıkları, saptırıp saptırmadıklarıdır.

Rivayet edilir ki bir hadisi şerifte “ ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılır, birisi hariç hepsi cehennemliktir” denilir. Kur’an çizgisinden bakıldığında Fatiha suresinde “nimete erdirdiklerin” ifadesi ile işaret edilenler hadisi şerifte geçen fırkayı naciyedendir. Fırkayı naciye (kurtuluş bulan fırka) ile hadisi şerif değerlendirildiğinde, Fatiha suresi ve birçok suredeki ayet ifadelerinde böyle bir fırkanın olduğu ve özellikleri belirtilir. Bu da hadisin sahih olduğunun, Kur’an çizgisinde söylendiğinin delilidir. “Nimete erenler”, “salihler”, “öndekiler” vb. Kur’an ayet ifadelerinde de buna tanığızdır.

Muhammedi çizgide İslam, tarihi süregelişinde önceki evrelerini olması gerektiği üzere tafsilatında açık eder. Bu hadisi şerife bağlı olarak her fırka, kendilerinin fırkayı naciyeden olduğunu söyleyerek diğer fırkaları olumsuzlar/ ötekileştirir. Kur’an’da hak-hakikatin amaç edinilmesi ile ilkenin gerçekleştirilip gerçekleştirilmemesine göre sınıfların belirli kılındığı görülür. Öndekiler, sağdakiler ve soldakiler ifadeleriyle de bu anlamlı kılınır. Fırkayı naciyeden oluş ise “katımızda üstün olanlar takva sahipleridir”, “onlar hayır işlerinde yarışırlar”, güzel ahlak sıfatları beyan edildikten sonra kurtuluşa erdikleri müjdelenen insan olma niteliği kazananlar, “öndekiler” vb. ile ifade edilenler olarak anlamlı kılınmıştır. İslam’ın söylemi itibarı ile iman, salih amel ve ahirete göre yaşamak değişmezlerinde yaşayanların da emeklerinin zayi edilmeyeceği özellikle belirtilir.

Demem o ki kendi referans noktalarımıza göre ehli beyt fırkasından veya ehlisünnet vel cemaat fırkasından olmak; arınması, terbiyesi, ilmi, ameli, talimi vb. olmadığında bir şey ifade etmemekte.  İslam olarak iman, salih amel, ahirete/ akıbete göre yaşamak da kurtuluşa giden yolu gösterir. Takva ve güzel ahlak ise nimete erenlerden (öndekiler ile ifade edilenlerden) -yani fırkayı naciyeden olmak için şarttır/ farzdır. Cinsiyet, ırk, kültür, siyasi vb. düzeylerde kimlik belirimleri üzerinden fırkalara ayrılmak ve diğer fırkaları ötekileştirir iken işin aslından uzaklaştığımızı görmekten yana basiretimizi yitirmişiz.

Hangi fırkadan olursak olalım, nerden gelirsek gelelim, kimlerden olursak olalım fark etmez; Fatiha suresi ile beraber Allah, Kur’an açılımında olması gerekenleri ifade eder iken bütün insanlığa fırkayı naciyeden olunması gerektiğini zaten müjdelemektedir. Bizler tarihi, kültürel düzeyde ve kişilere/ gruplara bağlı olarak siyasi ve itikat değer belirimlerine göre yorum ve uygulamalarda bulunur iken Allah’ın evrensel düzeyde ne kadar kucaklayıcı olduğunu unutmuşuz. Unutturmak için de elimizden geleni ötekileştirmeler ile yapmaktayız.

Bazen de kendi yorumumuz olarak Allah adına tarihi kişi veya grupları az değerli, çok değerli yargısını içeren büyüktür, küçüktür yargıları ile sınıflandırmaktayız. Anlamadığımız ise “katımızda üstün olanlar takva sahipleridir” denilir iken Allah’ın neye göre üstün tuttuğu ve her zamanda takvada üstünlüğü bulan ehillerin olduğudur. Kendimize yakin gördüklerimizi, muhabbet duyduklarımızı üstün görmek, üstün kılma yarışında bulunmak, Allah’ın nazarında onların üstün olduğu anlamını taşımaz/ taşımamalıdır. Allah katında üstünlük, kişinin rahmet tavrında kendisini gerçekleştirmesi/ gerçekleştirmemesi ve öz değerlerini muhafaza ederek yaşayıp/ yaşamamasına göre belirli kılınır. Bizlerin fevri ve yanlış olan yorumları bu bağlamda bir anlam taşımadığı gibi çocukça bir durumda olduğumuzun belirimidir.

Rahmet tavrında hak üzeri hakikati yaşamak ve öz değerleri samimi bir biçimde muhafaza edecek/ görünüşe taşıyacak tutum ve davranışlarda bulunmak üstünlüğü belirli kılar. Tevhid gereği ile belirtirsek; rahmet tavrında her sıfat ve esma belirimi ile tamamlayıcı olarak üstün olan Ekber (kendinden büyüğü bulunmayan) oluşu ile Allah’tır. Zaten muhafaza edilmek demek; Allah’ın kulunu sakınması anlamını da taşır. Takva sahibi olmak, Allah’ı en yalın düzeyde hakkı gereği ile kulun yaşaması demektir. Üstünlük kişi veya gruplara yakıştırdığımız değerde değil, kişi veya grupların kendilerini hak-hakikat amacına bağlı olarak gerçekleştirmeleri ölçüsünde açık olan bir durumdur. Sadece kendini gerçekleştirmek de değil, kendiliğini gerçekleştirirken hizmette özgünce emek sahibi olmak ve hak-hakikate bağlı olarak tamamlayıcı olmak, biricikliğini bu formasyonda gerçekleştirmek ile üstün olunur.

Sevgi yakinlikten yana üstün kılmakta ise her devirde Allah’ın sevdiği ve kendine yakin kıldığı kâmil insanların da olduğunu bilmekte fayda vardır. Her devirde veliyullaha, kâmil insanlara buğz edenler de bulunur. Önemli olan ise Allah’ın muhabbetine nail olmaktır. Buğz edenler, muhabbetullaha erenlerin diyalektik ilişkide tevhide ermeleri ve tevhid ile diyalektiğe aşkın yaşama taşınmaları için gereklidirler. Kur’an söylemine dikkat edildiğinde her nebinin de karşıtı düzeyinde batılda bulunan üzerinden hak ve hakikate davet ettiği görülür. Önemli olan ise hakkının dışında değer yükleminde bulunmadan, her işin Allah’ta başlayıp bitiğinin idraki ile kişi veya gruplara aşkın olarak bakış kazanılmasıdır. Tevhidin gereği de budur.

Aslından, hak-hakikatinden uzak her ifade ve değer belirimlerine göre farklılık gösteren, ötekileştirirken ifrat ve tefrikaya sebep veren, tutum, davranış ve konumlandırmaya sebep olması ile yaşam biçimlerimizde görülen fırka belirimlerimiz, insanı görmekten, Allah’a tanık olmaktan bizleri uzaklaştırmaktadır. Her fırka ile görülecek olan ise batılın insan ilişkilerinde derinlik kazanması olduğu gibi hak olanın da derinlik kazanarak girift belirimlerde görünüş bulmasıdır.

Her yanlışımız, doğru olanı davet etmektir ki yanlış doğrunun -olması gerekenin- göstergesidir. Bu neden ile tarihi süregelişte yanlışlarımızı görerek, hak olana ve hakikat sahibi Allah’a göre yeniden kendimizi üretmemiz olması gerekenimiz olarak önümüzde bulduğumuzdur. Hakikatin izini sürmek, hakikate ermek -hakikat ile aydınlanmak- hak olanı batıldan ayrıştırır iken olması gerekenler doğrultusunda yaşamak ile mümkündür.

Yanlışlarda takılı kalamayacak kadar kısa bir yaşamda yanlışlarımız üzerinden doğru olanı görerek yanlışlarımızı fırsata çevirmek, vicdan ve us sahibi olmanın gereğidir.  Yanlışlarımızdan dolayı suçlular aramak -suçlamalarda bulunmak- çocukça kolay olanı tercih etmekten farklı değildir. Önemli olan ise usta hak ve hakikate bilmek/ tanık olmak sonucunda vicdanda muhasebemizi yapmış olarak olması gerekenin sorumluluğunu almak ve yetişkin -rüştüne ermiş- bir insanın yapması gerektiği gibi olması gerekeni -ideaları- gerçekleştirmektir.

Farklı değerlere göre yaşasak da ortak noktalarımızdan hareket ile birbirimize benzediğimizi fark etmek, yapıcı olan ortak ilişkilerde bulunmak ve hukuk çatısı altında beraber yaşamak, bizi bize uyandıracak olandır. Ayrıca ortak evrenselimiz olan Allah ve sıfatlarında buluşarak tevhid çizgisinde aynı dünya görüşünün insanları olabiliriz. Hak ve hakikate bağlı olarak ilkelerde kendimizi gerçekleştirir iken nedenini ereğinde bulan ve yaşayan insanlar olabiliriz. Ortak sonuçta buluşmamız, ötekileştirmekten daha çok yakinliğe sebep verir. Aynı olamayız ama biz bize ayna olarak daha anlamlı bir dünyayı paylaşabiliriz.

****

Tehlikeler önümüzde duran, er ya da geç fark edilmesi gereken gerçeklerdir:

Modern yaşam seküler çizgide değer algısı ve yargılarını nicelin dünyasında bulur.  Nesnel olgusal zeminden hareket ile sebep-sonuç ve sebep-gerekçe düzleminde gerçekliği arayan bilimsel paradigma da nicelin dünyasına insanlığı hapseder.

Seküler yaşam, insani değerleri ön plana çıkarmak ile beraber insanı doğada bulmak, aramak ve doğada gerçekleştirdikleri ile tanımak çizgisinde Allah’tan ve tinden yana insanı insanlığına yitik kılar. Dil, bilimsel paradigmanın nesnel olgusal içeriği ile geliştirilmiş olarak görünüş bulunca, insanı doğaya ait kılar iken öznel edimselliğe bağlı olarak gelişen tevhid dili ve bu dile bağlı anlam bulan değer algısı/ yargısı düşünme formasyonundan -vicdani yaklaşımdan, insan olarak vücud bulmaktan- insanı uzaklaştırır/ uzaklaştırmaktadır.

Seküler düzeyde ve günümüz bilimsel paradigma çizgisinde edinilen dil ve dile bağlı gelişen kültürün insana sunduğu gerçeklik, tinde değerler ile fıtratı biçimlendirilmiş insanın taşıyamayacağı bir yüktür. Doğanın gerçeği süreksizlikte kendini gösterir iken insan süreksizliği ararken ve bu doğrultuda da değerler üretirken süreksizliğe direnen olarak doğadan kendini soyutlar ve doğayı kaderi olarak kabul etmez.

Hiç kuşku yoktur ki dil, gerçeğin tinsel alanda serimlendiği usun görünüş formasyonlarındandır. İnsan, nesnel olgusal düzlemde gerçekliği, sebep-sonuç veya sebep-gerekçe paradigmalarında pekleştirme çabasında iken ilkelere bağlı gerçekliği olan insani değerleri bilerek veya bilmeyerek yıkıma uğratır. Nesnel olgusal düzlemde gerçeği aramak ve özneye/ öznelliğe karşı varoluşu bu doğrultuda anlatmak doğaya -sekülerliğe- ait bir varlık görüşü sunmaktır. Doğaya ve seküler olmaya dair dünya görüşünde gerçek, özneye/ öznelliğe insanı yabancı kılar. Doğa gerçeğini, seküler yaşamın parlatması ayrıca bilimsel paradigmanın dili ile öğretim ve kültürel düzeyde yaşama katması, nicelin dünyası karşısında anlam yitiren insanı görünür kılmıştır. Modern yaşamın sağladığı ferdiyetin öncelenmesi ve bu doğrultuda hazların, arzuların kolayca gerçekleştirilmesi gerçeği de doğaya ve insanlığa duyarsız olan insanı görünür kılmıştır.

Ölümün -süreksizliğin- arkasında/ sonrasında olanın bilinemeyişi ise sadece dünya ile sınırlı bir yaşam anlayışını doğurur. Ölüm ile anlamını yitiren değerler karşısında insan, hep yeni değer üretir iken yaşama tutunmak zorunda kalır.

Nesnel olgusal düzlemde seküler ve bilimsel paradigmaya bağlı olarak edinilen dil, insanı kendine dışsal kıldığı gibi öznelliğini/ kendiliğini doğaya göre üreten insanı açık eder. Bu doğrultuda dilde insan, doğaya ait kılınır iken doğa ise nesnel olgusal gerçekliğinin dışında görülemeyendir. Bu durumda örnek olarak dilde karşılık bulduğu düzeyde belirtir isek suyun gerçeği, bilimsel olarak moleküler yapısı ile anlamlı kılınır iken seküler uzantısında da ihtiyaca ve verdiği sonuçlara bağlı olarak kullanımı dışında bir gerçeği olduğu düşünülemez.

Bu durum bütün doğa nesneleri için böyledir ve bunun dışında düşünülemeyen bir dünyada insan, öz varlığa yitik kalmaya mahkûm kılınır. Doğa, sekülerizm, bilim vb. karşısında nesnelliğin ve süreksizliğin gerçekliliğine karşı insan; tinsel -öznel/ özsel/ ilkesel- alanda kendi gerçekliliğini yeniden bulmaya ve üretmeye doğru zorlanır. Doğaya ait salt gerçeklilik, insan olmanın gerçekliliği karşısında sanatta yeniden yorumlanarak, felsefede insana göre yeniden tanımlanarak ve din alanında ise dini olguların yeniden değerlendirilmesi -güncel kılınması- ile değer düzeyinde tinsel alanda yeniden üretilir/ üretilmek zorunda kalınır. Sonuçta da kültür bu bağlamda yeni formasyonlar edinerek gerçekliliğini korur ve insanın değer varlığı olduğu gerçeğinin de görünüşe geldiği tinsel/ öznel alandır.

İslam tevhid dünya görüşünde ise doğaya ait yeni bulguların bulunması, modern ve seküler yaşamın kolaylıklar getirmesi tevhidin prensipleri gereği ile hep yeniden ele alınarak ilkeye bağlı değerlendirme ile insani düzeyde değer oluşturduğu ölçüde dilde yerleşik düşünce formasyonlarına göre yaşama -kültüre- katılır. Zaten tevhid dünya görüşünde doğa nesneleri, doğaya ait oldukları gerçekliğin dışında Allah ilkesine bağlı olarak anlamlı kılınırlar ve dünyevi yaşam, Allah’a iman ve ahirete/ akıbete göre yaşamak ile biçimlendirilir iken salih amelin insani ilişkilerde öncelenmesi istenendir.

Yukarıda verilen su örneğine tevhid dilinin gerçeği serimlemesinden bakar isek su, su olma gerçeği zemininde rahmettir. Ölüm ise yaşam değerlerini anlamsız kılacak bir son olmaktan daha çok yeni bir yaşamın kapısını aralayan olgudur. Ölüm -süreksizlik-, dünyevi yaşamın Allah’a ve ahirete/ akıbete göre yaşanması gerektiğinin uslamlamasını verir iken vicdani olarak daha duyarlı bir insan olmaya neden olur. Yaşam nesneleri de tevhide bağlı olarak anlamlı kılınır ve anlamsızlıkta yalnızlaşmaya -boşluğa düşmeye- engeldir.

Bu durum, doğanın gerçeğinden kaçış değil, insan olmanın gerçeğinin Allah ile bulunmasının gerektiğinden dolayıdır. Doğanın gerçeği, özne/ öznelliğin -Allah’ın, insan olmanın- gerçeğini olumsuzlamaz. Olumsuz kıldığının kanısında olmak, dinin -İslam’ın- öznel edimsel düzlemde deneyime dayalı bilimsel paradigmasının ve İslam çizgisinde gelişen kadim bilgelik tarihinin sunduğu gerçeklikten habersiz olmak anlamını taşır.

Doğaya ve seküler yaşama nesnel olgusal düzeyde yaklaşarak oluşturulan dilde gerçekliğin serimlenmesi -varlık/ dünya görüşü edinilmesi-, değerler dünyasında metafizik yaratılışa haiz olan insanın hep aşmak üzere önünde bulduğu ve ürettiği değerler içinde yaşar iken kendisine aşkın yaşamakta olduğudur/ bulduğudur. Bu durumda doğanın yıkıcı gerçeği karşısında tinin yapıcı gerçeğine tutunmak insanlık için olması gerekendir. Yasasına veya ilkesine bağlı olarak gerçek olanın eril doğası gereği emin kıldığı doğrultuda itikada sebep vermesi nedeniyle de her gerçekliliğin izafi düzeyde değer olarak tercih edilmesinde -itikat düzeyinde- çeşitliliğin açık olması kaçınılmazdır. İnsan gerçeğe bağlı gelişen her itikada saygılı olarak “senin dinin sana, benim dinim bana” ve “senin işin sana, benim işim ise bana” diyebilme sorumluluğunu gösterme özgürlüğüne de sahiptir. Sonuçta ise din, sonuç alınabilmekteyse doğru yoldur (sırat-el müstakim) ve işler ise sonuçları öngörülerek yapılması gerekendir. Sonuçlarına katlanılmayacak işlerden uzak durmak da insanın kendi lehinedir.

Demek istediğim o ki gerçeklik idraki varlık görüşü olarak değer belirimi ile beraber farklı iç dünyalarda varoluşa sebep vermektedir. Yıkıcı ve yaşama tutunmaya engel olacak gerçekleri göz ardı etmeden, aşkın olarak yaşamayı öğrenmek zorundayız. Tinin -dinin- gerçeği ile de barışarak yaşamı daha anlamlı kılabiliriz. Elbette ki izafi, zan veya hurafelere bağlı olarak edinilen itikat belirimlerine göre farklı değer yargılarında çeşitlendiğimiz için, aynı düzlemde yaşam biçimlerimizin olmasına imkân yoktur. Böyle olsa da gerçeğin yorumlanış biçimlerinde insan olmanın zenginliğine tanık olabilir ve insana saygı duyabiliriz. Yıkıcı olmak yerine, hak olan ne ise hak olana göre insana farklı bir perspektiften -dünya görüşü ile- yaşama bakabileceğini gösterebiliriz.

Demek istediğim o ki hak olana bağlı olarak farklı bir dünya görüşünden insana yeni ufuklar açacak isek gerçek olanın dilde serimlendiğini unutmadan, dile dikkat etmemiz gerektiğidir. İç dünyada yıkıma, zayıflığa, zaaflara neden olabilecek ve sonuçta yaşanılabilecek yıkımlara neden bir dünya görüşü, hak üzeri de olsa dikkat edilmesi gerekendir. Nedenlere bağlı dünya görüşü edinmek ile sonuçlara -ereğe- bağlı olarak edinilen değer belirimleri üzeri amaçsal yaşamak arasında uyum ve tutarlılığın gözetilmesi önemlidir. Yıkıcı olanı aşamıyor isek ona aşkın yaşamayı öğrenmek zorundayız. Bu bağlamda sadece nesnel olgusallığa bağlı düzlemde geliştirilen bilimsel paradigma ayrıca modernizm, emperyalizm, oryantalizm, sekülerizm, komünizm, kapitalizm, dataizm vb. farklı alanlarda nesnel olgusal ilkelerinin gerçekliliğine bağlı olarak izafiyet içeren yorumlanış biçimleri olan ama insanlığa yıkıcı etkileri fazlası ile görülen/ görülebilecek olan görüşlere ve uygulamalarına dikkat etmek gerekir. İman edenler için iç tehlike, bu alanlarda dilin tevhitten yoksun olarak formasyon kazanmasında saklı durur.

Dil, doğa nesnelerinin öznel kılınarak tinsel alana taşınması ve anlam-değer-duygu vb. belirimler doğrultusunda yeniden üretilmesinin us belirimidir. İzafi belirimleri ile gerçekliği görünüş bulan her olgu, nesnel olgusal düzlemde anlamlı kılınabileceği gibi öznel edimsel düzlemde de anlamlı kılınabilir. Nesnel olgusal ve öznel edimsel oluştan hareket ile oluşan düşünce formasyonları, alan belirimleri ile muhalif olmaktan daha çok birbirlerini tamamlayıcıdırlar.

Zaten izafi olan, farklı perspektiflerden görünüyor olandır. Bu bağlamda İslam -dindar- olmak; olgusuna bağlı olarak gerçekleşeni, tevhid gereği ile birçok perspektiften okuyabilmeyi de gerekli kılar. Tevhid çizgisinde hak ilkesine bağlı olarak izafi belirimleri ile okunan, hakikat ilkesine bağlı olarak yerindeliğinde ve gerekliliğinde olarak okunuyordur/ okunmalıdır. Tevhitte deneyim, ilmi düzeyde gerçekliliği olana yaşamsal düzeyde tanık olmanın gerekliliğindendir. Deneyim bilgisi ile edinilen tevhid idrakinde, ilkeli yaşamda tutarlılık ve ilkesine bağlı olarak da yerinde ve gerekli olan gerçekleşenler ile uyumlu/ barışık olma ilişkilerde belirleyicidir.

Unutmamak gerekir ki yaşam, doğanın ve seküler yaşamanın gerçeklerine göre yaşanamayacak kadar değer nitelemeleri ile yaşanmak zorunda kalınandır.

****

Her gizli düşman; başarının yüzü güleç kıldığı yerde, kendi için olanın gerçekleşmesinde kendini gösterir. Kendini gerçekleştiremediği durumlarda ise gerçeklikten -ötekinin gerçekliğinden, ortak gerçeklilikten- bağlarını kopararak kendini gösterir.

İnsan, kendisine düşman kabul etmeyen, yıkıcı güce sahiptir. Her düşman değer belirimlerine göre aldığı pozisyon doğrultusunda stratejik tutum ve davranışlarda bulunur. Düşman olan/ düşmanı olan amaca bağlı olarak kazanacağı veya kaybedeceği bir mücadelenin içinde, kendi için hayati olarak stratejik düşünmek zorundadır.

Düşman insanın kendi dışında ise alan ve konum belirimleri ile beraber olması gerekenleri yapmak ve sonuç almaya çalışmak insanın önünde bulduğudur. Düşman içerde sinsice durmakta ise tanıyana -tespit edene- kadar savunmasız kalınır. İnsan nefsi emmaresi -biyolojik sebep-gerekçelerde kendini görünüşe taşıyan- de yaşama tutunmanın, yaşamdan haz ve keyif almanın gereğidir. Dış dünya ile ilişki kurmanın gerçeğini de kendinde barındırır. Böyle olsa da tekbenci olan ahlak sahibi olarak sadece kendi için kendini düşünür iken insanın, doğaya ait tarafı ile varoluşuna neden olur. İlkeler doğrultusunda sonuçları öngörerek ilişkilerde bulunmaya engel olan ve anda kendini yaşamayı tercih eden huya sahiptir. Her kötü ahlak onun ile edinilir iken insan Rabbi olan Allah’tan da onun ile uzaklaşır. O içerde gizli duran şeytan oluşu ile tağuttur. İlkeleri nesneleri üzerinden tekbenciliğinde -zılli tecellide- yaşar ve kendi için kıldıkları ile kendi için kendini bencilce yaşar.

Her gizli olan, kendini gerçekleştirme erkini/ iradesini doğası/ fıtratı gereği bulduğunda zaten kendini açık etmek zorunda olarak bulur. Nefsi emmare doğası gereği doğaya yönelik olarak kendini bulduğunda ahlak belirimleri ile görünüş bulur.

Nefsi emmare için her başarı, kendi için kıldıklarının ve yaşadıklarının sonucunda sinsice bir gülüşte kendini ele vermesidir. Başarı, hırs ve tamah (açgözlülük) ile buluştuğunda nefsi emmare artık kendini açık etmiştir. Nefsi emmare için her sıkıntı, çaresizlik, başarısızlık vb. düzeylerde iradesini gerçekleştirmemek ise öfke, nefret, haset gibi kötü ahlak belirimleri ile kendini ele vermesi ve görünüşe taşımasıdır.

Görülen bir düşman ile mücadele etmek, görülmeyen bir düşman ile mücadele etmekten daha kolaydır. Düşman ayrılamadığınız birisi ise mücadele, beraber yaşamanın gereği olarak kötü huylardan arınmayı, terbiye olmayı ve ortak yaşamın gerçeği olarak da ilkeli yaşamayı talim etmek çizgisinde gerçekleşir. İnsan kendi melekelerinden biri olan nefsi emmare ile mücadelesinde ona kıyasen güçsüz gibi görünen silahlara sahiptir. Hazları yaşamanın, arzuları gerçekleştirmenin, menfaatleri gözetmenin cazibesinden kurtulmak sanıldığı kadar kolay değildir. Bundandır ki nefsi emmare ile cihat etmeye “en büyük cihat” denilmiştir. Onun ile mücadele etmenin en büyük çözümü ise oruç ile kast edilen; açlık ile perhiz ve kötü ahlak huy belirimleri ile mücadele etmektir. Ayrıca ahiretin/ akıbetin gözetilmesi salih amellerin yapılması ile de ilkeli yaşamın talim edilmesidir. Böyle olmak ile beraber insanın insan ile toplumsal yaşamda ilkeleri değer yargıları olarak bulması/ edinmesi sonucunda terbiye edilmesi gerekendir.

Dinde bizden istenen nefsi emmare melekemizi yok etmek değil, terbiye etmektir. Hazreti Resul “Ben şeytanımı mümin kıldım” demiştir.  Hak-had belirimleri çizgisinde toplumsal yapıda hukukun öncelenmesi ve bireysel olarak da vicdanın uyandırılması, nefsi emmarenin terbiyesi adına hayati önem taşır.

Nefsi emmare terbiye edilmediğinde, tekbenci olarak kendi için yaşar iken günü kurtarmak ve anı yaşamak için elinden gelen -vesvesede dâhil olmak üzere- her türlü silahını kullanır ve sonuçlara göre yaşamaz. Onu tehlikeli kılan da budur ki “o sizin kötülüğünüzü ister” veya “o kötülüğü emreder” ayetleri ile ifade edilmek istenen gerçek de budur.

Derler ki: Allah Celle Cellalühü, zengin olmayı murat ederek devamlı ve samimi bir biçimde dua eden bir kuluna, duasının karşılığını vereceğini bildirecek bir elçi gönderir. Elçi; dua eden kula, nefsi için her ne ister ise komşuna da iki misli verileceğini beyan eder. Nefsi emmaresinden yana terbiye olmamış kulun, iyice düşündükten sonra dileği ise “bir gözümü kör et” demek olmuş. Böylesi vb. durumlarda görülen o ki nefsi emmare insanın kötülüğü ile beraber kendi kötülüğünü dahi isteyebilme iradesine sahiptir. Azazil’in cennetten kovulma mitinde de buna tanık olunur.

Demek istediğim o ki İslam olmak adına veya kültürel düzeyde geliştirdiğimiz değerlerin arkasında durmak için karşımızda düşmanlar üretmek yerine, önce kendi içimizde beraber yaşadığımız şeytanımızı terbiye etmek gerekir. Güzel ahlakta terbiye olmak, vicdana bağlı olarak da olması gerekeni yapmak ve sonuçlara göre yaşamak, ayrıca helaller ve haramlar düzeyinde yaşar iken nefsi emmare ile dahi barışık yaşamak İslam olmanın gereğidir. Her şeyden önce ise müslim olmak, güzel ahlak sahibi olmayı gerekli kılar. Mümin olmak da güzel ahlak sahibinden emin olunmayı gerekli kılar. Elinden, belinden, dilinden emin olunan kişiye mümin denildiği de hadisi şerifte belirtilmiştir.

Demek istediğim o ki ceza hükmü gereği ile yaşadığımız durumlar karşısında kaçmak veya suçlular aramak yerine, her şeyden önce sorunun kaynağı olarak nefsi emmaremizi görmek gerekir. Karmada adaletin gereği olarak da bulduğumuzu/ yaşadıklarımızı, ellerimizle ettiklerimizin sonucu olduğunun idraki ile de kendimize çeki düzen vermek gerekir. Kendi eylemlerimizin mesuliyetini yüklenerek daha hakiki olan ve rüştünü ispat etmiş insan olarak da tinin gerçeğinde gerçekçi olarak yaşamak gerekir.

****

Kitle iletişim araçları üzerinden şaha kalkan nefsi emmareyi görmemek için kör olmak gerekir. Rahmet kendisini yaşamaya zorlar iken rahmetten kaçmak yerine rahmeti hangi niyet üzeri yaşamak gerektiğin eğitimini/ terbiyesini almak gerekir. İlkeler ise değer belirimleri ile yolun aydınlatıcılarıdır:

İnsan doğayı her devirde kullanım araçları ile beraber kendi için kılmıştır. İletişim araçları ile de iradesine/ amacına bağlı olarak kendini görünüşe taşımayı, öğrenmiş ve geliştirmiştir. Kitle iletişim araçlarının gelişimi ve artması, birçok etken ile beraber insan ilişkilerinde bireysellikten-toplumsal oluştan uzak yaşam biçimlerinin görünmesine de neden olmuştur.  Sosyal yaşamdan uzak, insani duygulardan yana duyarsızlaşmaya açık ve maskeler arkasında yeni bir hayat kurulur iken insani ilişkiler ile tinde insan olmanın gerçeğinden de uzaklaşılmaya başlanmıştır.

Demek istediğim; kitle iletişim araçlarının günahı değil, niyetine bağlı olarak kendini gerçekleştiren insanın, insan olabilmenin araçlarını ne için kullandığı ve kullanması gerektiğidir. Kitle iletişim araçları ile insan, gizli dünyasından diğer dünyalara açılma imkânı bulur. Diğer dünyalara açılırken de haz ve arzu düzeyinde kendini tatmin etmek düşünüldüğünde, ruhsuz/ içeriksiz görünüşler sergiler iken insan, insanlığına yitik fuhşiyatta (insan olma değerini aşan görünüşlerde) bulunur.

Nefsi emmaresi ile insan, her şeyi kendi için kılar iken haz ve arzularını gerçekleştirmesinin de aracı kılar. Kitle iletişim araçları da nefsi emmarenin kendini gerçekleştirdiği bir alan oluşturur iken insan ile birebir ilişkilerde insanın kendini hakiki olarak gerçekleştirmesinden de uzaklaşmasına neden olur. İnsan, insan ile ilişkilerinde terbiye olması gereğinden de uzak olarak insani ilişkilerde eylemde gerçekçi olmaktan daha çok sanal ortamda kendine kurduğu dünyada gerçeği kendinden öteler. Bu durumda insana ulaşmakta zorlanılır iken insan ulaşılmazlar -enler- ile kendini bulma çabasında kaybolur. Ulaşılmazlar çıtasında insan, sanal ortamda gerçekleştirdikleri ile yeni bir insan tipi -sanal insanı- çıkarmış olur. İlgi alanına göre sanal ortamda da insan, sınıflanmayı kaçınılmazı olarak bulur.

Demek istediğim; yaşamın gerçeklerinden kopuk kılacak düzeyde insanın insanlıktan uzaklaştığıdır. İslam’da insan olmanın nitelenmesi niyet ve eylemine bağlı olarak yapılır. Her eylem, niyetin ilkeye evrensel düzeyde bağlı olduğu değer belirimi ile gerçekleşmesi sonucunda hakikidir ve eylemde insani düzeyde beklenen ise samimiyettir. Samimiyet ise sorumlulukların -içten- hakiki olarak gerçekleştirilmesidir. Sorumluluktan, samimiyetten uzak denetimsiz bir ortamda insanın sınırsızca -kendini gerçekleştirmesi değil de- nefsi emmaresinde kendini kaybetmesi kaçınılmazdır.

Her yeni olan, insanlığa faydası ölçüsünde rahmettir. Rahmetin iyiliğe sebep doğru olarak kullanılması ise insan için gerekli olandır. Niyet samimi olarak sorumluluklar çerçevesinde ise insana tinsel düzeyde üstünlük katar. Samimi niyet üzeri yapılan her eylem ve -nefse zulüm (aşırı olan) değil de- rahmet olduğu ölçüde kullanılan her nesne insanlığa katkıdır. Rahmetten kaçılmayacağı içindir ki rahmet olarak gelen her yeni olanın ne için kullanıldığı ve nelere sebep verdiğine dikkat etmek gerekir. Kendi alanında ilkesinden uzak her eylem ve kullanım insanın kendi nefsine zulmü olur ki nefsine zulüm etmemek, İslam olmanın gereklerindendir. Her alanda ilkesine bağlı olarak hakkı olduğu ölçüde eylemlerde bulunarak, her nesnenin ilkesi gereği doğru biçimde ve iyi niyete bağlı olarak kullanılması, insan olabilmenin terbiyesi adına gereklidir.

Bunu anlatmaktan kastım; rahmeti sadece doğada bahşedilenler olarak yorumlayan bazı itikat ehlinin insan eli ile bahşedilen rahmetten, ötekileştirdiğinin icadı olması veya ahlak gerekçesine bağlı olarak fetva düzeyinde ifadeler ile insanı yoksun kılmasıdır. Rahmet hak üzeri gelir ve kendini yaşamaya insanı zorlar. Bundan dolayıdır ki rahmet olarak gelenin hangi niyet üzeri yaşandığı önemlidir.

Demek istediğim o ki rahmet olarak bahşedilene karşı hangi gerekçe ile olursa olsun karşı durmak veya rahmet olarak bahşedileni yasaklamak yerine hakkı gereği ile yaşamak ve geliştirmek olması gerekendir. Ayrıca insan hak ve özgürlüğü, denetimsiz ortamlarda hadsizlik olarak anlamlı kılınmamalı ve bu doğrultuda da denetimsiz ortamlarda hadsizce hareket etmeye neden olmamalıdır. Küresel ölçekte gerçekleşenin, küresel ölçekte denetimini sağlayacak kurumlara ihtiyaç olduğu kesindir. Rahmet olarak bahşedilenin sağlıklı olarak yaşanması/ kullanılması için sadece öğretim değil, eğitimin de şart olduğunun farkına varılması gerekir.

Kitle iletişim araçlarının da sadece nasıl kullanıldığını öğrenmek yeterli değildir, etik olarak ne için kullanılması gerektiğinin dersini de almak gerekir. Her nefsi emmare sahibi olan için denetimsiz olan her ortam, hesabı verilmeyen ve ceza yaptırımı olmayan her eylemin gerçekleşmesine açık, hadsizce hareket etme olanağı bulunan yerdir.

Bireysel olarak kitle iletişim araçlarının ne için kullanıldığı kişiye bağlı olsa da kitle iletişim araçlarının algıya ve eyleme bağlı sonuçları düşünüldüğünde; her insanın hadsizce ve ruhsuzca kendini görünüşe taşıması veya her tüzel yapının çıkarlarına bağlı olarak haksızca algı oluşturmaya ve manipülasyon yapmaya çalışması, hukukun gerekliliğinin göstergeleridir. Kitle iletişim araçları, kitle iletişim silahları olarak kullanıldığında, hukuk daha çok aranır olmaktadır.

İslam adına söylemek gerekir ise seküler çizgide gelişen dünyada eksiğimiz; eskiden aile, cami (camilerin okul vazifesi de gördüğü dönemler),tarik, medrese, vakıf ve cemaat ortamlarında itikada bağlı -ekol- çizgide aktif eğitim verilir iken modern dönemde İslam çizgisinde eğitim (öğrenim, talim ve terbiye) verecek kurumsal yapılanmaların ihtiyaca cevap vermeyecek kadar az olmaları ve niteliklerinin yetersiz olmasıdır. Zaten her ekol belirimine göre itikatta çeşitlenme olur iken hangi itikat çizgisinde eğitim verileceği de sorunsaldır…

Böyle olsa da Kur’an çizgisinde eğitimin ilim-talim-terbiye çizgisinde gerçekleşmesi gerekir. İtikat ekolüne bağlı adam yetiştirmek ve kendine eleman yetiştirmek yerine önce insan yetiştirmek eğitimde öncelenmesi gerekendir. İslam adına belirtir isek eğitimde kurumsallaşmak şarttır; eğitimde de insanın ve Kur’an çizgisinde İslam olmanın gereği olan değerlerin izlek olarak öncelenmesi gerekir. Ayrıca eğitim kurumlarının hem eğitmen hem de öğrenci düzeyinde evrenselliği yakalaması gerekir ki çeşitliliğin -farklılıkların- idrakine varılacak ve beraber yaşayabilmenin gereklerinin öğrenileceği bir eğitim ortamı da oluşturulmuş olsun.

Ayrıca belirteyim ki eğitimde ve siyasette de aksiyonel olmak İslam adına gereklidir. Eğitimde ve siyasette pasif olmaya neden dini itikat belirimleri ve siyasi otorite ve yönetim biçimlerini de revize etmek, seküler düzeyde gelişen dünya karşısında gereklidir.

Siyasallaşmamak, meşru haklarını ve söz hakkını gayri meşru yollarda aramak/ gerçekleştirmek olur, öğrenim öncelikli olmaktan daha çok eğitim öncelikli kurumsallaşma olmadığında da değerlerinden yoksun nesiller yetiştirilmiş olunur. Bu neden ile siyasallaşmak meşru yollardan hak-had belirimi taleplerini yerine getirme çabasının olması gerekenidir.

Eğitimde ilim ve değerlerin kurumsal düzeyde verilmesi ise geleceğe miras bırakılacak -her yönü ile pasif olmayan- İslam dini adına önemlidir. İslam’ın Kur’an çizgisinde insan, Allah ve insani ilişkilerin belirlenmesi öncelikli olarak yaşama taşınması insanın akıbeti/ ahireti için gereklidir.

Çocuk iken ilkler kendini bulmanın araçlarıdır. Ergen iken ilkler yer edinmenin, kendini görünüşe taşımanın araçlarıdır. İleriki yaşlarda da enler hedefte/ erekte kendini var etmenin -ortaya çıkarmanın- gereği olarak kabul görür.

Önemli olan ise ilkleri ve enleri bencilce günü yaşamak adına değil, insan olmanın gerçeğini bulmak adına yaşamaktır. İslam olanın yetişkin olabilmek (rüştünü bulmak) adına ilkleri, evrensel olan İslam değerlerini sorumluluk idraki ile edinmek ve enleri ise sorumluluk bilincini edinmiş olarak Allah’ı ahlak ve sıfatları gereği yaşamak olmalıdır.

Evrensel hukuk normları zemininde halka hizmetin öncelendiği siyaset, toplum gelişimi için gerekli iken evrensel belirimleri ile eğitim de insan gelişimi adına önemlidir. İslam olmanın gereği olarak her iki alanı da itikat, içtihat ekol belirimlerine ve kişisel düzeyde fevri hareket edenlerin tekeline bırakmadan, İslam’ın evrensel çizgilerinde -ilkeler gereği- gerçekleştirmenin yolları aranmalıdır. Mezheplere -itikatlara- göre değil, ilkelere göre insan yetiştirilmelidir/ eğitilmelidir.

****

Ahlak, ruhun tavırda görünüşe geldiği formasyondur. Fıtraten yaratılış gereği bulunan ahlak, öteki ile ilişkilerde karakter ve kimlik formasyonlarında tekamül sürecinde olarak gelişir ve formasyon kazanır:

Genel anlamda ahlak; ontolojik belirim evresinde, her mevcudun doğası gereği varoluş belirimlerinde görünüş bulması formasyonunda açık olur. Her şey ne ise fıtratı düzeyinde ahlak olarak bulduğudur. Böyle olsa da canlılıkta genel olarak ahlak, forma -kıvama- bağlı olarak neden -istidat/potansiyel- düzeyinde kendini gerçekleştirme erki/ iradesi belirimlerinde gerekçe bulması ile yönelmişliklerde, amaçsal oluşun görüngüsü olan tavırlarda kendiliğin gerçekleştirilmesi belirimiyle görünüş bulur. Ahlak, iradeye göre amacın belirli kılınması üzeri gelişen tutum, davranış ve pozisyon almaların adet -refleksler- edinilmesi sonucunda ise huy formasyonunda görünüş bulur. Toplumsal düzeyde ise ahlak, ortak yaşamın getirisi olan yasa ile ilkeli yaşama taşınılmasıyla da terbiye düzeyinde etik olarak görünüş bulur. Ahlak, ilkelerin usta işlevsel olduğu düzeyde değer yargıları olarak eylemin kritik edildiği us formasyonunda görünüş bulan vicdanın uyanması ile de bireysel düzeyde edinilendir.

İnsan toplum varlığıdır. Bu bağlamda da İslam’da toplum değer algısının oluşması öncelenir. Anne, baba, kardeş, komşu vb. düzeyde akraba ve yakın çevrenin değer olarak gözetilmesi öncelenendir. İnsan bireysel ahlakını her ne kadar özünden potansiyellerine bağlı olarak ediniyor olsa da toplum varlığı olarak toplumun öncelediği değer yargılarına göre de ahlak formasyonu kazanır/ kazanmak zorunda kalır. Bu ve ilkelerin toplumsal ilişkide tavır belirimleri ve değer yargısı olarak görünüş bulması nedeni ile de toplum ahlakı adına bireysel ahlak gelişimi öncelenir ki bireysel ahlak, etik zemininde üst yapı kurumları -yapıcı değer belirimleri- edinerek terbiye düzeyinde görünüş bulabilsin.

Böyle olmak ile beraber İslam’da ahlak olarak öncelenen bir durum da insanın ana amaç olan Allah için neden bulması sebebiyle, Allah ereğine göre yaşam biçimi edinir iken Rabbi olarak üzerinde bulunan Allah’ı tavırlarında hakkı gereği ile yaşamasıdır. Ereğin nedenleri belirli kıldığı yaşamda insan, kendilik denetimi –kontrolünü- de edinmeye başlar. Erek, değer olarak üst yapı kurumu ise insan bilinci önünde durur iken değer yargısı kazandırdığı ölçüde vicdanda belirleyici etkendir. Vicdan ile insan kendilik muhasebesi yapar iken eylemin kritik edildiği değer yargısı melekesini de kazanmış olur ve vicdan ile öz denetim -kendilik denetimi- sağlanır iken tavırlarda erek belirimi ile insan görünüş bulur. Böylesi sibernetik döngüde insan, değer belirimleri ile beraber karakter ve huy belirimleri ile beraber de kişilik gelişimi edinmeye başlar.

Bu durumda önemli olan, ortak ilişkilerde değer belirimlerine göre tinsel düzeyde ortak gerçeklilik elde edilir iken doğa zemininde doğaya aşkın metafizik yaşamda -ilk neden olanın- erek belirimi olarak eylem -ahlak- beliriminde görünüş bulmasıdır. Ahlak bu düzeyde Allah’ın ahlakının -ilkesel belirimi ile değer olarak yaşamda karşılık bulması- yaşanmasıdır. Ereğe göre yaşamak ve toplumsal yaşamda etik değer -hak ile had- belirimlerine göre yaşamak hem aidiyet ve sorumluluk edinmek hem kendilik kontrolü için gerekli iken hem de ilkenin gerçekleşmesinin gereğidir.

İslam’da ahlak “Allah’ın sıfatları ile sıfatlanın, ahlakı ile ahlaklanın” hadisi şerifi ile özetlenebilir. İnsan özne olmasının gereği ile biyolojik doğası ve tinsel varoluşu gereği amaç varlığı olduğu içindir ki İslam ile kendisinden istenen, ilkesine bağlı olarak -değişmez nitelikte olan doğrultusunda- sonuçta ilkeden yana sonuç alabileceği amaçsal oluşa göre ahlak sahibi olmasıdır. Her amaç, ideasına bağlı olarak değer yargısı yüklemi ile insanın kendiliğini gerçekleştirme motivasyonu olarak önünde bulduğudur. İslam’da insanın kendiliğini hak ilkeye göre gerçekleştirmesi öngörülendir; amaç ise hak ilkeye göre değerlendirilmesi gerekendir.

Bilinç üç zamanlı yapısal kılındığı için ve özne olan bilinç zemininde üç zamanlı hareket ettiği içindir ki insandan istenen İslam ahlakı, insanın ilkeye göre üç zamanlı yaşamasıdır. Depresyonda gelecek zaman yitimi, havailikte -şımarıklıkta geçmiş zaman yitimi ve delilikte geçmiş ve gelecek zaman yitimi olduğu düşünüldüğünde, İslam’da aidiyet ve sorumluluk idraki üzeri üç zamanlı yaşanmasının gerekli görüldüğü daha net anlaşılabilir. İslam’da aklı olmayanın ahlaki düzeyde din olarak sorumluluğu yoktur. Havailik sorumluluklarla ve birçok düzeyde yaşanan depresyon -acziyete düşmeler- ise aidiyetlerle aşılması gerekendir. Bu bağlamda aidiyet ve sorumluluklar, ilkeye bağlı değer yargısı doğrultusunda İslam’da fedakârlık ilkesinde biçim kazanır.

İslam’da ahlak fedakârlıkta görülmesi istenendir. İmanın göstergesi de olarak fedakârlık, fedayı can ve fedayı nefs düzeyinde üst çıtada kritik edilir/ edilmesi gerekendir. Her müslim/ mümin, vicdanında ilkesine bağlı olarak kendisini bu iki üst çıtada değerlendirerek -öz eleştirisini yaparak- ne kadar İslam olduğunu görmelidir/ görür/ görmesi de gerekir. İslam vicdan dinidir ve vicdanın gereği olarak insandan istenen, idealar ile öz eleştirisini yaparak geçmiş-gelecek-gün zaman belirimlerinde üç zamanlı yaşamasıdır.

Din, ahlak olarak fedakârlığı gözetir. İnsan Allah’a iman etmekte ise iman, muhabbet, rıza vb. gözetir iken salih amel de iyilik ve ahirete/ akıbete -karmaya- göre yaşamakta da doğruluk ilkesinde fedakârlığı zorunlu bulur/ bulması da gerekir. Fedakârlığa bağlı olarak İslam, erdemler/ faziletlerin görünüşe gelmesinin belirleyicisidir. Fazilet sahibi insan, güzel ilkesinde güzel ahlak sahibi olarak İslam olmayı ahlakta bulur. Güzel ahlak İslam olmanın -insan olabilmenin- ön şartı olarak dinin en önemli farzıdır (olmasa olmazıdır/ zorunlu olanıdır). İslam’da izlek olarak gözden kaçırılmaması gereken ve öncelenmesi gereken vicdana bağlı olarak edinilen güzel ahlak sahibi olunmasıdır.

İslam’da her mertebe, ilkesi ve ilkesinin duygusuna bağlı olarak yaşamsaldır. Genelleme yaparak ifade eder isek: Şeriatta adalet ve korku; tarikte iyilik, doğruluk ve sevgi; hakikatte bilgi ve rıza; marifette ise güzellik ve -selamet/ sulh- huzur da ahlak belirimlerinde görünüş bulur. Şeriatta aranan, hak-had belirimlerine riayet edilmesi ve bu doğrultuda meşru alanlar edinilmesidir. Tarikte aranan, nafile ibadetler -fazladan pratikler- ile amaca -hakikate- ulaşılmasıdır. Hakikatte aranan, hakikatin bilinmesi ve ona göre yaşanmasıdır. Marifette aranacak olan ise hakikatin fazilet düzeyinde yaşamda edim ve üretimler düzeyinde insani ilişkilerde görünüşe taşınmasıdır.

İnanmak değer üretir. İman ettiğimiz -emin olduğumuz- değer olarak bulduğumuzdur. İdeaya bağlı gerçekleşen her değer yargısı, değeri nitelemesi ile nesnesini -metafizik düzeyde- açık eder. Anlam-duygu-değer-inanç yargı yüklemlerinde değer olanın yaşama taşınması kaçınılmazdır. İslam’da istenen ise hak ve hakikate bağlı olarak inancın sınırlarının belirgin kılınması ile değer ediniminin sağlanmasıdır.

Değerler; aidiyet ve sorumluluk ister. Aidiyet ve sorumluluk idraki ile her değer, ahlak ediniminde belirleyicidir. Bu durumda sonuç itibarı ile bakıldığında inancın/ imanın hangi düzeyde gerçekleşmesi gerektiği, edinilen değerlere bağlı olarak hangi düzeyde aidiyet ve sorumlulukların olması gerektiği İslam ahlakında ayet hükümleri ile belirgin kılınmıştır.

İslam’da hak ve hakikate göre gerçekleşen inanç/ iman doğrultusunda değer edinimi öncelenir. Bu doğrultuda da edinilen değer yargılarına göre ahlakın biçimlenmesi sağlanır. Her yargı, insanı ahlak edinmeye zorlar ve yargıya bağlı olarak yönelmişlik -kıble- bulan insan için ahlak, potansiyellerini hangi niyete bağlı olarak gerçekleştirdiğine göre görünüş bulur.

İnanç/ iman ve değerler, ahlakın biçimlenmesini sağlar iken niyet ve niyete bağlı gerçekleşen -tutum, davranış beliriminde görünüş bulan- her eylem ise ahlakın görünüşüne nedendir. Ruh/ öz, kişilik ve karakter kazandığı ahlak beliriminde görünüşe gelir. Bu bağlamda İslam, ahlak dini olarak öznenin hangi öznel belirimlerde görünüş bulması -kendini gerçekleştirmesi- gerektiğinin meşru olan vicdani alanlarını belirli kılınmasıdır. İslam ahlakı, ruhun ideaya bağlı değer yargısında insan nitelemesi ile görünüş bulmasının gereğini/ gereklerini içerir. Kur’an söyleminde ahlak ve değerler ilkesi ile biçim kazanır iken siyer ile de kritik edildiğinde, insanın güzel ahlak sahibi olmasının öncelendiği görülür.

İnsan insanı ilişkilerinde tecrübe eder iken değerler ve ahlak belirimine göre tecrübe ettiği insanlıktır. İnsan ilişkilerinde edim ve üretimler üzerinden -insanlıkta- ilkesel belirimleri ile görünüşe gelen ise Allah’tır. İnsanın mucizesi, Allah’ı her yönü ile yaşıyor olmasının kıvamı üzeri halk edilmesidir. İnsan olarak kendiliğini gerçekleştiren her ruh, güzel ahlakta beliren her ilkenin asli duygusunda Allah ile yakinlik bulur. Güzel ahlak, Allah’a yakin gelmenin de araçlarındandır. Cenneti -selameti- bulmanın da gereğidir.

İslam’da önemli olan güzel ahlak sahibi olmak iken menfaatlerin düşünüldüğü bir ortamda İslam dışı tutum ve davranışlarda bulunulması sebebiyle İslam’ın olumsuz düzeyde değerlendirilmesi ve İslam’a olumsuz nitelemelerde bulunulması, ilkesinden uzak olarak art niyetli yapılan yargılardır. İslam olanın, ilkesinden sorumlu olduğu idraki ile art niyetlilere fırsat verecek tutum ve davranışlardan özellikle uzak durması, dini sorumluluğu sebebiyle gereklidir.

Her insan kendinden sorumludur ama sonuçta kendisi dışında zarar verdikleri var ise yaptıklarının sonuçlarından da sorumludur. Ayrıca her insan ilkesi gereği değer edindiğinin sorumluluğunun idrakinde olarak yaşaması gerekendir. İlke, duygusuna bağlı olarak değer belirimi ile beraber sorumlu kılandır ki insan, hak ve hakikate karşı bu bağlamda sorumludur. Sorumluluğunun idrakinde olarak yaşaması gerekendir. Bu anlamda İslam, insana sorumluluklarını hatırlatan ve her düzeyde sorumluluklarını yerine getirmesi gerektiğini telkin eden dindir. Hak ve hakikate karşı kendini sorumlu hissetmeyen, yaptıklarının sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmeyenin sadece kendine sorumlu olması hissiyatı ile hareket etmesi, İslam adına söylemek gerekir ise bir anlam taşımaz. Bencilce olduğu içindir ki hesap vermeye sebep olur.

Sorumluluk ahlakı güzel ahlakın temelidir ve insanın çocukluktan, ergenlikten kurtularak yetişkin olmasının gereğidir. Bu doğrultuda İslam, yetişkin olma ahlakında her müminin sorumluluk bilincinde öngörü sahibi olarak yaşamasını bekler/ amaçlar.

****

Geleceğe miras, güne katkı, geçmişe uzanan şefaat eli olmak için özgünce yaratımda bulunmak ve özgünce kendilik bilincini oluşturmak, özgüven bulmaya neden iken eziklikten, zilletten, anlamsızlıktan kurtulmanın ve kendi varlığını hakkı ile yaşamanın da gereğidir:

İslam olmanın bir gereği de insan olarak kendini gerçekleştirme/ yaşama sürecinde rüştünü -yetişkinliğini- bulmaktır. Rüşt/ yetişkinlik, her ne kadar bağlı olduğu ilkesinin idraki gereği sorumluluk bilinci edinmek olsa da kişinin kendini özgünce üretmesi üzerinden kendilik bilinci edinmesini de içeren bir anlama haizdir. Emek sürecinde özgünce üretilen her kendilik bilincinde -ben olmada- sorumluluk, hem nesnelerinin ve varoluş alanlarının hem de eylem ve ilişkilerinin sonuçlarının mesuliyetini üstlenmek olarak olması gerekendir.

Sorumluluk, vicdani bir yükümlülük olarak olması gerekendir. Hak-had belirimlerine ve hakikate bağlı olarak biçim kazanan toplumsal ilişkilerde, aidiyetler doğrultusunda edinilmesi gerekendir. Rüştünü bulmak, sorumluluk idrakinde kendilik bilincinin -nesneleri uzantısında değil- ilkesi gereği edinilmesini gerekli kılar. Bu neden ile Kur’an çizgisinde İslam’a bakıldığında; ebeveynler, çocuklar, yakın akrabalar söz konusu olsa dahi adaletin -ilkenin- gözetilmesi vb. ayet örnekleri, rüştün ilkeye bağlı sorumluluk üzerinden edinileceğini belirli kılar.

İlmin, adaletin, gerçeğin, Allah’ın varlık gerçekliliğinin vb. gözetilmesi/ öncelenmesi sorumluluk idrakinde olarak ilkenin yaşamda gerçekleştirilmesidir. Zaten rüşt de ilkesine bağlı özgünlükte kendini gerçekleştirenlerde görünüş bulur/ bulması gerekir. İnsan kendisinden bebek, çocuk, ergen vb. kalması değil de rüştü istenendir. Bu neden ile yetişkin olması için insandan, hak ve hakikatten taviz vermeden kendiliğini, ilişkilerinde karşı karşıya kaldığı durumlar üzerinden özgünce üretmesi beklenir. İnsan yetişkinliğini nefsi emmaresini terbiye etmesi sürecinde ilkeye bağlı sorumluluk idrakini edinmesi ile ilişkilerinde, edim ve üretimleri sonucunda taklit olarak değil, özgün olarak üretmesi gerekendir. Her taklit etme, özgün olmanın kapısını aralar ve sonuçta da geride bırakılması gereken deneyim olarak insanın rüştünü bulmak için yaşamış olduğudur.

İnsan; bebeklik, çocukluk ve ergenlik süreçlerinde deneyimledikleri ile yetişkinliğe doğru yürür. İnsanın her evresi, tinde kendini üretmesinin gereği olarak yaşadıklarıdır. İnsan fıtratı gereği biricik yaratılışında geçmişi taklit etmekten yana gına bulacak olandır ve kendiliğini gerçekleştirmek, yeniden üretmek ihtiyacını her daim duyar. Kendiliğini gerçekleştirmek/ üretmek, hak olana bağlı olarak yeniden yenilenmeyi içerdiğinde özgünlük bulunur. Böylesi gerçekleşen her özgünlükte rüşt, kendiliğin gerçekleştirildiği alanın ilkesine bağlı olarak sorumluluk almayı da gerekli kılar. Her alan, kendi ilkesi gereği gerçekleşmeyi olanaklı kıldığından aidiyet, liyakat, yeterlilik özgünlüğün kapısını aralar iken ilişkiler sonucunda eylem ve üretimde bulunduklarının sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmek de rüştün gereğidir.

Özgünlük, her alanın hak ilkesine eylemde liyakat, duygusunda aidiyet ayrıca iş ve üretiminde yeterli olunması ile koşul-ihtiyaç-beklentiler karşısında yeniden ve yeni olarak emek verilenden daha çok emeğin sonucu olarak kendilik bilincinin üretilmesinde görülmesi gerekendir. Özgün üretilen her nesne, özgün üretilecek kendilik bilincine -ben olmaya- araçtır. Her kendilik bilinci de taklitten özgünlüğe doğru gelişimi gerekliliği olarak bulur. Özgün olan ile bulunan ise özgüvenle yaşama tutunulması ve anlam katılmasıdır ki özgüvende her nefs (nefsi emmare anlamında değil de şahıs anlamında her nefs), varoluşsal eminliğe haiz olarak kendiliğinden yana mutmaindir. Yani kendi varlığının tadına ermektedir.

Demek istediğim o ki İslam ile insandan -ilkesi gereği, olması gerekeni yapması ile- rüştü/ yetişkinliği istenir iken hak ve hakikat üzeri kendiliğini gerçekleştirmesi ve sonuçlarına bağlı olarak yaşadıklarının sorumluluklarını üstlenmesidir. Bu olurken de koşul-ihtiyaç-beklentiler karşısında her devrin ahkâmına bağlı olarak özgünce üretilen üretim nesneleri üzerinden ilkeye bağlı olarak kendilik bilincinin de özgünce üretilmesidir. İnsan, başkası olmayacak kadar özgün kılınmış iken taklit olamayacak kadar özgün kendilik bilinci edinmesi gerekendir. Bu bağlamda insanın, aşırıya/ fuhşiyata kaçan aykırılıkta değil, hak ve hakikat ilkesi gereği hak-had belirimleri ile belirgin kılınan meşru alanlarda, sorumluluk idraki edinerek özgünce kendini üretmesi gerekir.

Her özgün üretimde ise değiştirici olan gücü kendinde bulması ile âlemleri yeniden biçimlendiren, inşa eden, anlam ve değer katan, değerini açık eden ruha sahip olarak âlemlere ruh üfleyendir. İnsan, nedenlere bağlı olarak kendini bulması gereken değil, özgünce yaptıkları sonucunda kendini bulması/ idrak etmesi gerekendir. Her özgün yaratımda insan, üzerinde görünüşe gelen Allah iken kendisini tanrısal yönü ile keşfetmeye de olanak bulur.

Görülen o ki özgünlükten, özgünce üretimden/ yaratımdan beri kalınır iken İslam olmak, sadece emir ve yasakları yerine getirmek düzeyinde -eksik- anlaşılır ve uygulanır olmuştur. Elbette ki emir ve yasaklar, hak ve hakikat çizgisine bağlı olarak telkin düzeyinde meşru olanları belirli kılar. İlkeye bağlı değer edinimi ile beraber sorumluluk idrakinin oluşmasına da neden olur. Böyle olsa da sadece emir ve yasaklar ile sınırlandırılmış bir din anlayışında, insanın kendiliğini her türlü hak alanda gerçekleştirmesi beklenemez. Emir ve yasaklar, özgünlüğün hangi hak-had belirimlerinde gerçekleşmesi gerektiğinin çizgilerini belirli kılar.

İslam’a sonuç ilkesinden bakıldığında özgünlükte rüştünü bulması gereken insanın, tevhidin gereği olarak her türlü alanda edim ve üretime bağlı gerçekleşen ilişkilerinde rabbi olan Allah ile kendini gerçekleştirir iken Allah ile kendiliğini, selametini, mutmain olmayı bulmasının öncelendiği görülecektir. Öyle ise sadece emir ve yasakları yerine getiren çocuk olma bilinç evresinde bulunmak, hakkı gereği İslam olmak için yeterli değildir. Hakkı gereği İslam olmak adına, emir-yasaklar/ helal-haramlar çizgisinde özgünce edim ve üretimlerde bulunur iken özgünce kendilik bilincinin de -ben olmanın da- üretilmesi ile rüştün edinilmesi gereklidir.

Başkası veya doğa nesneleri olmak için var değiliz. İnsan olarak Allah ile kendilik bilinci -ben olmayı- bulur iken bunun idrakinde olarak kendiliğimizi bulmak ve özgünce gerçekleştirmek için varız. Her özgün yaratımda fark oluşturma vardır ki fark oluşturulduğunda kendiliğimizi keşfetmek mümkün olur. Sıradanlığın içinde taklitte kopyalanmış olarak tektipleşmekte varoluşunu bulmakta ise anlam yitiminde iken taklitten yana gına gelmiş olarak tükenmişlik kaçınılmazdır. Her özgün yaratım ile değer ediniminde yenilenir iken tükenmişlikten, anlamsızlıktan kurtulmak ve tektiplikten soyunmak varoluşun gereğidir. Öyle ise İslam olarak tükenmemek ve değerlerden yana anlam yitirmemek için her devrin koşul-ihtiyaç-beklenti ahkâm belirimlerine göre hak-hakikat çizgisinde özgünce edim ve üretimlerde bulunmak ve özgünce kendilik bilinci edinmek iman etmenin, ayrıca tevhidin gereğidir.

Özgünlükten mahrum kılacak, baskıdan ve taassup düzeyinde sınırlardan uzak durmak gerekir. “Dinde zorlama yoktur” ayeti ile anlaşılması gereken bir durum da her insanın fıtratı ve amacı gereği seçimleri sonucunda kendini özgünce gerçekleştirmesidir. Özgünlük, varoluşsal belirimler zemininde kendiliğin -iradeye bağlı kendini gerçekleştirmenin- biricik düzeyde görünüşe gelmesi formasyonlarıdır. Özgünlüğün meşru sınırlarda gerçekleşmesinin önünü açmak, insanın özgürlük idealini ereğinde bulmasının da gereğidir. Özgürlük, meşru sınırlarda evrensel değerler çizgisinde kendini gerçekleştirenlerin, özgünce kendilerini gerçekleştirdiklerinde/ ürettiklerinde/ yeniden yarattıklarında bulduklarıdır.

İnsan değişim varlığıdır ve her değişimde özgünce kendini üretmeyi bulmak zorunda kalır. Özgürlük, özgünce kendiliğini yaşamanın belirimidir ve özgün olmanın sorumluluğunu da üstlenmeyi beraberinde getirir. Özgün olan her yaratım muhafaza edilmeyi, emeğin gereği olarak hak etmiştir. Muhafaza etme idraki, sonuçta sorumluluk üstlenmenin karakter belirimi formasyonlarından olarak görünüş bulur.

İnsan, ne geçmişin taklidi olmalı ne günde olanlara benzeme kaygısında yaşamalı ne de geleceğe aynı çizgide bakanlar ile gelecek umut ve tasarımlarında aynı olmaya çalışmalıdır. Geçmişin taklidi özgünlüğü bulmanın aracı olmasının dışında değerlendirilmemeli; günde olanlara, birlikte yaşamanın ortak gereği olmanın hakkı dışında değer nitelemesinde bulunmamalı; gelecekten beklentiler ise aynı çizgide birliği yakalamanın haricinde ortak yönlerimiz olmamalıdır. Zaten geçmiş taklit edilir iken gınaya nedendir; günde olanlar benzer olmaları ile koşul-ihtiyaç-beklentiler karşısında fark yaratma ihtiyacını hissettirir; gelecek ise farklı değer belirimleri sebebiyle aynı olunamayacak kadar ayrı umut ve beklentiler ile yürünendir. Bunlardan dolayıdır ki insan, varoluşu gereği özgün olmak zorunda olandır.

****

Ortak amaç ve eylemde bütünlenir iken ortak gerçeklilikte ortak ruh edinmek, etik yargıda estetik görünüşe nedendir. Sadece ben olarak değil, ortak ruhun edinilmesi sonucunda biz olarak ta kendiliğin özgün düzeyde üretilmesi gerekir:

İslam’da öncelenen bir konu da toplumsal düzeyde ve bireysel düzeyde ortak ruh edinimidir. Toplumsal/ insani ilişkilerde aynı olan ideal -değer- belirimlerine göre ortak niyet ve eylemlerde bulunmak, uyum ve tutarlılık gözetildiğinde ortak ruh edinilmesi öncelenir. Aynı gerçeği, aynı çizgide, ortak ruh ediniminde bulmak ve yaşamak; ortak bilinç, karakter ve kimlik belirimleri edinilmesi ve meşru alan edinimi ile beraber değer edinilen gerçeği muhafaza etmek için önemlidir.

Ortak gerçeklilik/ ruh, aynılaşmaktan daha çok hak olan meşru zeminden hareket ile yeniden üretmenin, özgünleşmenin ve değerleri yarınlara miras bırakmanın gereğidir. Ortak niyet/ amaç ve eylemler şekilcilikte aynılaşmaya nedendir ama ilkenin duygusunda yaşanması, her ferd için aynılıkta gerçekleşmez. Ortak ruh/ gerçeklilikte edinilen alanda eş zamanlı bütünlük ne kadar uyumlu ve tutarlı sağlanmakta ise her bir ruhun özgünlükte bulduğu ile katkıda olduğu ortak ruhta özgünlüğün yakalanması sonucunda biz olması sağlanmış olunur.

Biz olmak, bireysel özgünlüğün yitirilmesi anlamına gelmez. Biz olmak, ortak ruhun her bir ferdinin kendi özgünlüğünde ortak alanda bulunanların birbirlerine katkısına ve ideal -değer- olanı da daha kolayca ereğinde yaşamaya nedendir. Bu nedenlerden olsa gerek ki İslam’da insani ilişkilerde bireyden daha çok cemaat -toplumsal bütünlük- öncelenir. Ortak ruhun oluşturulduğu alanlarda toplumsal ahlak denetimi, değer yargılarına bağlı olarak eleştirel bakışımda olarak sağlanır.

Ortak ruh ediniminin öncelenmesinin bir sebebi de yaşamın zor koşulları ve karşılanması gereken ihtiyaçlarından ayrıca nefsi emmarenin haz, arzu ve menfaat belirimlerinden dolayı dışa dönük yaşayan insanın, içe/ özüne dönük de yaşaması gerektiğinin hatırlatılmasıdır. Özüne dönük yaşamayı edinen insan için ise kendisine nesnel olgusal olarak dışsal olanın içinde yaşamak değil de kendisine içsel olan ruhun muhit olduğu varlık alanı içinde yaşanması söz konusu olandır. Bu durumda insan, kendisini kendine dışsal nesnelerinde bulan değil, nur/ enerji düzeyinde öznel -ruhani- alanda yaşamakta bulur. Bu durumda ruh, bedene içkin olmak ile beraber kapsayıcı olduğu alan kadarı ile de içinde yaşanılandır. Bu ruh (ruh beden) evresini bireysel olarak edinen salihlerin -velilerin- olduğu da vakidir. Zaten her canlı kendinden salınan nurlar ile böylesi bir ruh beden içinde yaşar. Ortak değer belirimlerinde niyet ve eylem bütünlüğü yakalayan tarik, cemaat vb. toplum yapılarının ilişkilerinde de ortak ruh (ruh beden) edinilmesinin sonucunda edinilen ruhun morfik rezonans düzeyinde yaşandığı da gözlemlenir/ gözlemlenebilir.

Sanatsal bir yapıtın, cazibe etkisi kadarı ile seyircisini kendinde bütünlemesi ve ortak gerçeklilikte/ ruhta yaşama olanak vermesi gibi insanların da birbirlerini tamamladıkları ölçüde edindikleri ortak gerçeklilikte/ ruhta yaşamaları da söz konusu olandır. Bireysel düzeyde edinilen her yeni özgün üretimin toplumda değer olarak kabulü sonucunda ise ortak ruh alanına katkıda bulunulur. Bu bağlamda kültür, ortak ruh/ gerçeklilik alanı olarak süreç beliriminde hep yenilenen olur.

İslam’da bireyin, özgün düzeyde kendini gerçekleştirir iken dışa dönük değil de kendisine içkin ve muhit ruhta kendiliğini bulması gerektiği, sonuçta olması gerekendir. İslam’da toplumsal yapılanmalarda ise bireyin özgün yaratılışının ve kendini gerçekleştirmesinin önüne geçilmeden ortak değerlerde -kültürel alanda- edinilen ortak ruhu teneffüs etmeleri -yaşamaları- istenendir.

Her şehrin, mekânın vb. olguların bütünlüğüne ait olarak benzemez düzeyde açık olan ortak bir ruh alanı vardır. Kültürel olgu oluşunda görünüş bulan her değer beliriminin etkisi ve olmasına sebep eylemler sonucunda açık olan ortak ruh alanları da benzemez düzeyde görünüş bulur. Bu da insan olmanın renkliliğini/ zenginliğini açık eder. Bireysel düzeyde ve toplumsal düzeyde özgünlük, her devrin ahkâmı karşısında yenilenmek için olması gerekendir. Ortak ruha değer belirimleri ile katkıların olması sonucunda hem belirli olan yaşam çizgisinde tutarlı olmak hem de ilkesi gereği özgün olan ile yenilenmek biz olmanın korunumu için de gereklidir.

Böyle olması gerekir iken ana değer çizgilerinde tutarlılık hariç olmak üzere ortak bilinçten uzak, sadece kültürel düzeyde kimlik belirimi olarak İslam olduğunu söylemek, anlamlı gelmemektedir. Parçalanmışlıkta ve dışa dönük -seküler- yaşamın değer belirimlerinde kimliğine yitik olmak, ilkesellikten uzaklaşılır iken öz eleştirinden -vicdandan- dahi yoksun kalmak, şekilcilikte hapis ve her türlü alanda üretimden yoksun iken bireysel düzeyde ben, toplumsal düzeyde de biz olarak kendini yeniden ve özgünce üretmek zordur. İslam olanın, zor olanı göğüslemesi ve aşması da olması gerekenidir; her türlü alanda üretimde bulunur iken insanlığa sağlanacak katkı ile yenide yenilenmesi de zorunludur.

Kur’an çizgisinde ortak ahlakımız buluşma adresimizdir ve kendi içimizde İslam olmak adına, biz olamasak da beraber yaşamayı öğrenmek zorundayız. Farklı ruhlarda yaratıldığımıza tanık olarak farklı değer belirimleri üzerinden farklı ortak ruhlarda yaşadığımıza da hoşgörülü olmalıyız. Tevazu, saygı ve hoşgörü güzel ahlakımızın belirimleri olmalıdır.

Her varlık gibi var olma çabasında bulunmaktayız ama biyolojik sebep gerekçelere, helal ve haram -hak ve had- kılınmışlar çizgisinde sorumluluk idraki edinerek fedakârlıkta İslam olmayı bulmak ile aşkın yaşamak, tinimizin gereğidir. Bunun ile berber kendilik bilincimizi, nebi/ nebiler ve veli/ veliler ile bize miras bırakılan ortak ruhta özgünce inşa etmek -ruh bedende yeniden doğmak-, var olma çabamızın hangi istikamette olması gerektiğini gösterir.

****

Aile ilahiyatın görünüşe geldiği en yalın yerdir. Âdem’den Hateme ümmet, ilahiyatı zevk edeceğimiz aile ağacımızdır:

Modern yaşamın getirileri büyük ailenin yok oluşunu hazırladı. İnsanın konfordan yana seçimi, bireysel özgürlüğü öncelemesi, ötekine karşı duyarsız kalması vb. durum karşısında da modern insan, akraba ilişkileri de zayıflar iken büyük aileyi yok etti.

Modern yaşamda konfora, faydacılığa, popülizme vb. bağlı beliren tutum ve davranışlar da takip edildiğinde çekirdek ailenin de yok olmaya yüz tuttuğu görülür. Tıbbi olarak da insanın aile dışı üretim nesnesi olmaya başladığı ve olmaya doğru gittiği aşama evresinde bulunur iken ailede aidiyet ve sahipleneme duygusu üzeri görünüş bulan değerlere duyarlılığının zayıfladığına da tanık olmaktayız. Çocuk başkaları veya üretim nesnesi olarak edinilecek değil de eşlerin kendilerini bulacağı varlık aynaları olarak aidiyet ve sorumluluk hissi ile edinmeleri gerekendir.

Modern yaşamda büyük aile yitirilirken ve çekirdek aile yok olmaya doğru giderken aile sorunu sadece İslam adına bir sorun değil, bütün insanlık adına sorun olarak baş göstermiştir. Bu nedenledir ki aile ve değerler, aidiyet ve sorumluluklar alanı olarak insanın insanca yaşayabileceği yerdir. Ayrıca meta değerlere (kıymeti -paha karşılığı-olanlara) bağlı olarak değil de tinsel değerlere (fedakârlık isteyenlere) bağlı olarak insanın insanlığını bulacağı/ insan olarak yaratılacağı üst kurum olarak da aile, önemsenmesi gerekendir.

Aile, insanın değerler düzeyinde sorumluluk aldığı, ortak bilinç edindiği, yaşamı birlikte yaşadıklarıyla anlamlı bulduğu ve bilincinde kendini ait hissettiği yuva içeriği ile hayata tutunmasına vesile olan namus alanıdır. İnsanın nam-usu, değer edindiği ve kendini ait hissettiklerinin sorumluluğunu yüklenmesidir.

Aile, dünyada değerleri ediniminin ilk yaşam alanıdır. Kıymeti olan (meta değerler) değil de değerler (ilkelerin görünüş bulduğu tinsel değerler), kutsallar olarak edinildiğinde aile, insanın dokunulmazı -namusu- olarak görünüş bulur. Kutsallar çizgisinde aile, insanın insan olarak kendini bulacağı ilk yaşam alanıdır. Ortak değerlerde insanın duygudaş (hem hal) olması ile -suni değil- doğal/ hakiki olarak kendini bulacağı adresi de ailedir. İnsan aile ile nefsi emmarenin tekbenci doğasına aşkın yaşamayı değerlerle -namusu olanlarla- edinirken de aileyi insan olabilmesinin eğitim alanı olarak bulur.

Ailede değer, sevgi ve rıza üzeri ortak yaşam edinilir iken tekbenciliğe aşkın olmaya neden özveriler -fedakârlıklar- ile esma talimi yapar iken edinilir. İnsanın insani düzeyde ilk değer edindiği ortam ailedir. Aile, kan bağı -soy- ile insanların birbirlerine bağlı olması zemininde ortak duygu ve ilişkilerde ortak değer edinimi ile oluşturulandır.

Aile de karakter rol modeller ile beraber gerçekleşen ise aile içi ilişkilerde ulûhiyet ve rububiyet sıfatlarının talim edilmesidir. Aile içi ilişkilerde Celal ve Cemal sıfatlarına bağlı olarak Rabb, Mevla, Vedud, Razi, Nasir, Afûvv, Tevvab, Gafur, Rahman, Rahim, Azam, Âlim, Hadi, Mudil, Muizz, Muzill vb. nice esma, koşul-ihtiyaç-beklenti durumları karşısında yerindeliğinde ve gerekliliğinde görünüşe gelir. Her esma duygusuna bağlı olarak yaşanır iken aile değer olarak insan yaşamının ilk kültür alanıdır. İlahiyatın insan yaşamında ilk görünüşe geldiği ve insanın ilahiyat ile ilk tanıştığı ortam ailedir.

Aile değer olarak edinildiğinde insanın vicdan alanıdır. Vicdana bağlı olarak hak-had belirimleri ile meşru ilişki alanı olan aile, insan türünün devamlılığının ve insanlaşmanın  -suni değil de- doğal ortamda gerçekleşmesinin gereğidir. Vicdan, insanın vücud bulduğu melekesidir. Her insan âdem ve beşer doğar, aile içi değer belirimlerine bağlı olarak ilişkilerinde vicdan edindiğinde insani ilişkiler sonucunda insan olarak vücud bulmaya başlar.

Kur’an ve siyer çizgisinde İslam’a bakıldığında aile ilişkilerinin değer düzeyinde öncelendiğini görmekteyiz. Aileye bağlılık Allah ile bağ kurmanın, aileye hürmet-hizmet ise Allah’a hürmet-hizmet etmenin gereği olarak işaret ve telkin edilir. Durum böyle iken modernleşen insanlarda ailenin önceliğini eskiye nazaran yitirmesi sorunu görünür olmuştur. Zamanın koşul-ihtiyaç-beklenti belirimlerine yetişemeyen ailelerde çocuk yetiştirmenin zorluğu ve arkadaşlar arası yer edinmeye çalışan ergenlerde aile değerlerinin yitirilmeye başlanması da dikkat edilmesi gereken sorunlardandır. Nicelin dünyasında kendini arayan insan için İslami değerlere bağlı olarak aile anlamını yitirmeye başladığında, insan asli nitelikleri olan ilahi sıfat ve esmaları, asli olmaktan daha çok zıllda yaşamaya başlar.

Zıll, gölge demektir. İnsan nefsi emmaresi ile varlık bulma derdinde iken tekbenci olarak değerleri duyumsamakta zorlanır. Haz, arzu ve menfaat nesnelerini amaç edinir iken kendine dışsal nesneler üzerinden kendine dışsal kalır. İradeye bağlı uzandığı -yönelmiş olduğu- haz, arzu ve menfaat nesneleri, kendinde yaşadıklarının anlam-duygu-değer belirimlerinin yansıtması olduğundan dolayı gölgesi olarak bulduklarıdır. Hem insanın iç dünyasında yaşadıklarının gölgeleri olmayı sonradan bulmaları hem de asılların -melekûtun- gölgeleri -aslına benzerleri- olmaları sebebiyle iradeye bağlı her uzanılan insan nesnesi haz, arzu, menfaat düzeyinde yaşanır iken ilahi sıfat ve esmaları yaşamaya araç olmalarına rağmen sıfat ve esmayı hakkı ile duyumsamaya engeldir.

Aile, ilahiyatı düşünce ve nebi dolayımından geçmeden en yalın hali ile yaşama ortamıdır. Fıtratı gereği insan, ailede asli düzeyde görünüşe gelmeyi en yalın biçimde bulur/ bulması da gerekir. Ailede menfaat gözetilmeden, hakiki olarak yaşanan her duyguda ve ilişki beliriminde esmalar gereği gibi hakkı ile yaşanıyordur.

İnsan halife olmayı dünyaya karşı ürettikleri üzerinden bulur iken insanın insan ile olan zorunlu ilişkisinde halifelik, olması gereken çizgisinde gerçekleşir. Bu bağlamda aile, Allah’ın iradesinin asli düzeyde gerçekleştiği/ gerçekleşeceği ortam -kurum/ yapı- olarak toplumsal düzeyde muhafazası için yapılması gerekenleri, öncelikli olarak hak edendir. İnsanın yaşama anlam-değer buldukları ile tutunması adına da aile gerekli olandır. Böyle olmak ile beraber aile yakınlarının, hak ve hakikatten uzaklaştırıcı tutum ve davranışlarda bulunması durumunda İslam’da -kurum olarak aile değil ama aile yakınları, sorumlulukta öncelikli oluşlarını yitirirler.

Toplumda İslami değerler yitirilir iken insanın kendini aslına bağlı olarak gerçekleştirmesi/ bulması zorlaşmıştır/ zorlaşmaya da devam etmektedir. Anne, baba, erkek, kadın vb. rol modeller de modern yaşam ile beraber değişmeye başlamış iken insanın kendini toplum içinde neye veya kime göre konumlandıracağı da değer belirimlerinde belirsizliğin ilk işaretlerini vermektedir.

Aileyi, ilahi sıfat ve esmanın tezahür yeri olarak görmek gerekir. Tevhid ve adalet ilkelerine bağlı olarak insanın, karmaya dair en çok etkilendiği ve bu doğrultuda ders görmesi gereken eğitim alanı olduğunu da bilmek gerekir. Ailede yaşananlara dikkat edilecek olunursa; ebeveynlerin karakter yapısı, kişilik belirimleri ve geçmişin tecrübeleri doğrultusunda yaşadıklarının karmayı içerecek düzeyde gerçekleştiğidir. Bir hadisi şerifte “evlat babanın sırrıdır” denilir iken de muhatabına bağlı olarak bu ifade edilmiştir. Hadisin içerdiği anlamı genel anlamda toparlar isek çocuklar ebeveynlerinin aynalarıdır demek yerinde olur.

Bu bağlamda çocuklar, ebeveynleri için ailede, geçmişleri ve kendileri ile yüzleştikleri, hesaplaştıkları aynalarıdır. Çocuk ailede değer edinimi ile eğitilir iken tevhidi, esma tezahürü ile edilgen düzeyinde yaşamsal olarak bulur. Her çocuk sonuçta ebeveyn olduğunda, geçmişi ve kendisi ile yüzleşir iken ikinci bir eğitim aşamasından geçer. Ayrıca çocuk edinmenin sorumluluğunu üstlenmesi ile tevhidi, eril belirimde yaşama olanağı edinir.

Mümin olan bir ebeveyn için çocuk edinmek, insan yetiştirmek olduğundan kutsal bir vazifedir. Kutsal bir vazife olması da gerekir. İnsan Allah’ın kendisini görünüşe taşıdığı mertebeler içinde en mükemmel fıtrata sahip iken büyütülmesi değil de yetiştirilmesi en önemli vazifelerdendir. Bu anlamda geçmişin hatalarının, günahlarının kurbanı olarak değil de sonuçta yetiştirilen insan ile insan olmayı farklı bir aşamada rahmet olarak bulmak için çocuk edinmek tevhidin gereği olarak olması gerekendir.

Geçmişin hata ve günahlarından ders alan her mümin bilmelidir ki aynı çizgide evlatları da ders almaktadırlar. Geçmişin hata ve günahlarının ağır yükünü evlatlarına mal etmek istemeyenlerin de “iyilikler kötülükleri giderir” ayet hükmü ile çocukları için salih amelde bulunmaları ve deneyimlerini onlarla sözlü olarak paylaşmaları -onlar ile yaşamın gerçeklerini konuşmaları- olması gerekendir. Hayır duada bulunmak da hem ebeveynlerin hem de çocuklarının yapması gerekenidir. İyiliği emir etmek ve kötülükten men etmek de hem söz ile hem de pratikte verilecek dersler ile olması gerekendir. Özelikle haramdan -haram lokmadan- kaçınmak, hem ebeveynlerin hem de çocukların selameti, ibadetlerin ve dualarının kabulü adına önemlidir.

Kul hakkı taşıyan her rızk, rıza ve emeğe bağlı hak etmek ile edinilmesi gerekendir. Hırs, tamah vb. sonucunda zulüm ve hile ile elde edilen, rızadan yoksun, emek karşılığı olmayanın, adalet ilkesi ile ahiret/akıbet düşünüldüğünde ve insanlaşmak/ insan olmak adına fayda vermeyeceği, karmada her daim tecrübe edilendir. İnsan sonuçlarını öngörmeden haz, arzu ve menfaatlerine bağlı olarak hakkı olmayan/ haram kılınmış olan yaşadıklarının sevdiklerine ve kendisine sonuçta zarar vereceğini öngörmeden yaşar. Ders çıkarılması gereken yaşadıklarını, kendisi ile alakadar yönlerini görmez veya görmezden gelerek tutum ve davranışlarda bulunmakta ise ya günah keçisi olarak başkalarını, nedenleri veya Allah’ı suçlar ya Allah’a sitem eder ya egosundan sebebiyet kendini maskeler ya da duyarsızca kendine öz varlığına yitik vb. durumlarda yaşamayı tercih eder. Karma, kendinden kaçamamak anlamını da içerir ve insan karmasından/ kendinden kaçamayacağı içindir ki günü kurtarmak adına kendini oyalar.

Özellikle aile söz konusu olduğunda, insan sorumluluklarını üstlendiği sevdiklerinin, yakınlarının zarar görmemesi adına dikkatli yaşamalıdır. Dolaşıklık kanunu ile düşünüldüğünde, aynı özelliklere haiz yapıların bağ kurduklarında birbirlerinden etkilenmelerinin ve birbirlerinde olanı yüklenmelerinin kaçınılmaz olduğu görülür.

Ortak genetik örgünselliğe haiz olan ve ortak yaşam bağları ile birbirlerinden beslenen insanların birbirlerini olumlu veya olumsuz etkileyebilecekleri düşünüldüğünde, insanın yaşadıklarına ne kadar dikkat etmesi gerektiği, düşünülmesi gereken bir konudur. İnsanlık tarihinde kadim bilgelik ve Kur’an vahiy bilgisi ayrıca ferdi deneyimler ile karmanın hak/ sabit olduğu düşünüldüğünde de İslam olanın ahiret/ akıbet, gelecek öngörüsü ile Allah’a ve aile yakınlarına olan sorumluluk idraki ile yaşaması gerektiği bilinmelidir.

Aile insanın kendisini tek başına değil de çifti ve çocukları ile yeniden görebileceği, kendilik bilincini inşa edeceği ve alacağı sorumluluk yüküyle rüştü (yetişkinliğini) göstereceği olması gerekendir. Aile kurmak, bu başlık adı altında anlatılanlar doğrultusunda düşünüldüğünde, Allah’ın insana dünya yaşantısında rahmetini tamamlaması için İslam dininin olması gerekenlerindendir. Ayrıca irade erk belirimlerinin helaller çizgisinde gerçekleşmesi -terbiyesi- ve bu doğrultuda da eş ve diğerleri ile yaşar iken kendilik denetiminin/ kontrolünün sağlanması için aile kurmak İslam’da öncelenir. Bu nedenler ile bakıldığında, modernleşen insanın aileden kaçması veya aile kurmaktan yana uzak durması dini yönden bakıldığında sorun olarak baş göstermeye başlamıştır. Bu neden ile ailenin önemini hem tevhid ilkesi gereği ile İslam olabilmek hem insan olabilmenin yeni bir aşamasında bulunabilmek hem de nefsi emmareyi terbiye ederken erdemleri yaşayabilmek için ne kadar önemli olduğunu değerinde idrak etmek gerekir. Bu anlamda “evlenen dinin yarısını korumuş olur” hadisi şerifini de hatırlatmak gerekir.

Göklerde meleklerin secde ettiği insan; insana secdeyi, insana hizmet etmekte bulur ve aile içi insani ilişkilerde tevhidi, esma gereği yaşar iken yakınları olan insanlar ile insan olmayı bulur. Aile, insana secde etmenin hürmet ve hizmette gerçekleşmesi gereken erdemler yurdu olarak bulunması gereken, özveri ile fedakârlıkta kurulması gerekendir. İnsana hürmet ve hizmetin olduğu ortamda aile, Allah’ın kendisini insani ilişkilerde tezahür ettirdiği beytullah olur.

İslam’da aile, sadece soy -kan- bağı ile bağlı olanlar anlamında dar anlamıyla kullanılmaz. Müslim/ mümin olarak ümmet olma niteliğini edinen her iman eden, İslam dininde aile olma özelliğini gösterir. Müminler için belirtilen ayet ve hadisi şeriflere bakıldığında buna tanık olunur. Âdem’den Hateme İslam düşünüldüğünde amaca bağlı yoldaş/ kardeş olunduğunu göz ardı etmeden, İslam olanın büyük bir aile ağacına mensup olduğunu söyleyebiliriz. Bu bağlamda geçmişte, günde ve gelecekte İslam olma niteliğini taşıyan her mümin kardeşin sorumluluğunu da taşıyor olduğunun idraki ile üretken olmak ve sorumlu olduğu olması gerekenleri yerindeliğinde ve gerekliliğinde vaktinde gerçekleştirmek her müminin vazifesidir -boynunun borcudur-.

İslam isek ahde vefayı yitirmeden büyük aile ağacında yerimizi almanın, İslami değer ve sorumlulukları hakkı ile yaşamakla mümkün olduğunu belirtmek gerekir. Yaptığımız hatalardan, günahlardan mümin kardeşlerimizin de etkilendiğini her daim hatırlamak, vicdan gereği ile bir daha yapmamak için gereklidir. Mümin sadece kendi için yaşayan değil, mümin kardeşleri adına da var olmaya çalışandır. Bu neden ile zor koşullar karşısında pes eden değil, her daim salih ameller ile olması gerekeni yapar iken Hızır olması gerekendir. Kendisi için olanı mümin kardeşi içinde isteyen ve paylaşandır.

Mümin olmanın ruhunu (anlamını-duygusunu-değerini) yitirmeden İslam olmak, biyolojik sebep-gerekçelere aşkın olarak kendi Allah katında meşru olanlar ile gerçekleştirmektir. Mümin olmanın ortak ruhuna, her devirde olduğu gibi günümüzde ve sonrasında da ihtiyaç vardır. Müminlerin ortak özellikleri güzel ahlaktır. Güzel ahlakta buluştukları içindir ki kendilerinden daha çok birbirlerini önemserler.

“O müminler ki mümin kardeşlerinin nefslerini kendi nefslerine tercih ederler” ayeti ile bakıldığında ne kadar mümin olduğumuz, -İslam dini adına belirtirsek- önümüzde sorun olarak durmaktadır. Müminler olarak aile olduğumuzu idrak etmek ve aile olmanın gereği üzeri fazilet sahibi olmak gerekir. Hürmet için hayâ ve edebe, hizmette de üretken olmaya ve fedakârlığa ihtiyaç vardır.

****

Helaller ve haramlar insan olmanın tinsel olan meşru yaşam çizgelerini belirgin kılarlar. Aşağıya indirilen ve aşağılarda sürüklenen insan için helal-haram ve emir-yasak olarak sunulanlar ilahiyata yükselmenin gereğidirler:

Dinde helal ve haramlar, kendi alanlarında ayrı derecelerde meşru (helal) ve yasak (haram) kılınmışlardır. Böyle olsa da haram ve helaller, Allah’ın emir ve yasak kıldıkları olarak düşünüldüğünde ilahi iradeye aykırı veya uygun hareket etmek anlamında aynı çizgide değişmezler olarak kategorize edilirler/ edilebilirler.

Her haram ve helal, İslam olan için imanın gereği ve tercihe bağlı olarak yaşamsaldır ve yaşam biçimi edinmeye nedendir. Neden-gerekçesine bağlı olarak sonuç ilkesinden ve etkilerinden bakıldığında, haram ve helaller sadece İslam olanlar için değil, bütün insanlık için geçerli olma özelliği taşır.

Haram ve helaller kendi alanlarında derecelendirilirken de insana verdiği zarar (haramlar) ve verdiği fayda (helal) ölçüsünde değerlendirilmelidir. Mesela şirkin diğer günahlardan daha şerli olması insanın aslından uzaklaşması ve ne için olduğunun hakkı gereği ile yaşamamasından dolayıdır. Bu neden ile zinadan veya fuhuştan daha şerlidir. Domuz yemek ile içki içmek, farklı iki yasak olduğu düşünüldüğünde domuz yemenin hem iğreti yönü ile psikolojik olarak itici gelmesi hem de karakter yapısı ile insan olması idealinden yana uzak ve zor bir hayvan olması sebebiyle daha şerli olduğunu belirtmek gerekir.

Yenilenler ve içilenler aslında Allah sıfat ve esmalarına, görünüşte ise insana dönüşümdedir. Kimyasal, tinsel vb. düzeylerde etkir olmaları ile insan tutum ve davranışlarında etkendirler. İnsan yediği ve içtiklerini asli karakter yapılarına göre tinsel düzeyde de yüklenir. Dini gereği ilkeler üzeri yaşadığında, yediklerini ve içtiklerini tanrısal sıfatlara yükseltir iken insana dönüştürür. “Öyle ise size verilen rızıkların helal ve güzel olanlarından, Ona kul olacaksanız/ olduysanız yiyiniz, şükrediniz” ayeti ile anlaşılması gereken bir durumda budur. İslam’da helaller, insanca yaşamanın ve daha rahat bir biçimde insanlaşmanın, yenilen ve içilenleri de insan kılmanın gereğidir. İnsana ve insanlığa akıbeti/ ahireti gereği zararı dokunacak olan her ne ise İslam'da haram kılınmıştır.

Haram ve helaller, insana ilahi emir olmak ile beraber sonuç etkilerine bağlı olarak buyrulmuş olanlardır. İnsan için, haram ve helallerin dile getirilmesi, kendisine geleceği adına bir nasihat olduğu gibi kendilik bilincini nasıl ve neye göre inşa etmesi gerektiğinin ussal çizgisini de gösterir. Kendilik denetimi -kontrolü- ile kişilik gelişimi ve kulluğunda -hizmetinde- dinde ilke olan Allah’ı, insan ereğinde hakkı gereği ile yaşamak/ yaşayabilmek için de helal ve haramlar gereklidir.

Her şeye rağmen haram ve helaller, tinde yükselmeye neden olsa da nasihat olmaları sebebiyle insanın tercih ve önceliklerine bağlı olarak yaşamak durumunda bulduğudur. Akıbet/ ahiret idraki ile selamet bulmak ve vicdani düzeyde pişman olmamak adına bakıldığında haram ve helalleri sorumluluk bilincinde olarak idrak etmek gerekir. Özellikle beraber yaşadığımız insan evlatlarına zarar vermekte isek haram edilenlerden uzak durmak ve helal kılınanları yaşamak, kul hakkı gereği ile vicdani bir yükümlülüktür.

Neden haram veya helal kılındığını bilmediklerimiz için de söylemek gerekir ise Allah’ın kullarına rahmet nazarı ile baktığından dolayı şerre sebep olanı layık görmemesini hatırlamak yerinde olur. İnsan yaşadıklarının/ yaptıklarının sonuçları ile yüzleşecek, hesaplaşacak ve cezası ile karşı karşıya kalacak ise helal ve haram, yasak ve emirlere dikkat etmek yerinde olur. Geçici haz, arzu ve menfaatler için geleceğin ziyan edilmesi pişmanlıktan -keşke den- başka bir şey kazandırmaz.

Her bir haram veya helal için felsefi -hikmeti- gereği ile açıklamalarda bulunmak olması gerekendir ama haram-helal ve emir-yasak sorunu, İslam olanın yapması gerekenleri ve yapmaması gerekenleri olarak önünde tercihine bırakılmıştır. İnsan ya nefis emmaresinin yasaklara olan iştahına uyar ya da vicdanında ve Kur’an ayet hükümleri ile seslenen rabbi olan Allah’a uyar. Sonuçta yapacağı her hata ve işleyeceği günah, pişmanlık olarak kendisine döndüğünde, olması ve yapılması gerekenlerin idrakini daha iyi bir biçimde anlamış olur.

Hak olana geri dönmek, affetmek, kendiliğini değer yargı belirimi olan ilkeler ile kritik etmek ve sorumluluk bilinci alarak yetişkin olmanın gereğini yapmak için de hata ve günah, vicdanda insan olarak vücuda gelmek için insanın önünde bulduğudur. Böyle olsa da hata ve günah tinde amaç değildir. Yaşamda helalleri yaşamak ve haramlardan uzak durmak öncelenendir. İnsanın yaşamda hata ve günahlarından tecrübe edinerek ders alması ve ilkeleri -olması gerekleri- yaşamak gerektiğinin idrakini edinmesi olması gerekendir.

Kur’an’da “aşağıda ve yukarıda” tabiri ile yaratıldığı ifade edilen insan için helaller, dış dünyaya izzet sahibi olarak inerken iç dünyada yükselmenin; haramlar ise iç dünyasında ilahiyata yükselen insan için aşağıya zillete düşmemek için buyrulmuştur. Helalleri yaşamak veya haramları yaşamak, kader olarak insanın geleceğini de belirli kılmasıdır. Bunun içindir ki Kur’an ve siyer çizgisinde haram ve helallere dikkat etmek gerekir.

****

Her acziyet, acı, musibet ve şer gazap olmaktan daha çok rahmetin görünüşe gelmesinin gereğidir. Bazen bakış açımızı değiştirmek, olup bitmekte olanın hikmetine vakıf olmak için olması gerekendir:

İman edenlerin “her şey Allah’tandır” ilkesi gereği ile kader itikadına bağlı olarak sorguladıkları -her daim güncelliğini koruyan- bir konu da sonuçta günahkârların cehennemi hak edip etmedikleridir. Kaderin paradoksal sorunlarından bir tanesi bu olsa da bu konuyu kader konusunu anlamlı kılmak adına değil de yaşananların hangi açılardan bakılarak zevk edilmesi gerektiği adına anlamlı kılmak da gereklidir. Kast etmek istediğim, itikada bağlı olarak bu konunun anlamlı kılınması değil de vicdani ve duygusal olarak bu soruyu soranların vicdani olarak kalplerinin sükûn bulması için de bu konunun anlamlı kılınması gerektiğidir.

İnsan sonuçta ceza hükmü ile karşılaşanların acı, çile düzeyinde azap çekeceği, aciz düşeceği, selamdan yoksun olacağı cehennem gibi bir durumu, neden ilkeden hareket ile “her şey mademki Allah’tandır! Cehennem sonuçta nedendir/ haksızlık değil midir?” demektedir. Neden ilkeye bağlı olarak sonuç ilkeyi değerlendirmek, hikmet gereği ile karşıt belirimler üzerinden süreçte olması gerekenleri ve ilkelerin görünüş bulmasını anlayamamak anlamını içerir. Ayrıca sonuç ilkeden hareket ile nedeni sibernetik değerlendirmekten yoksun olunduğunun göstergesidir.

“Rahmetim gazabımı geçmiştir” denilir iken gazabın rahmetin görünüşe gelmesinin gereği olduğu anlaşılacağı gibi sonuçta her gazabın ilinek (araz) olarak rahmet olduğu -rahmetten olduğu- rahmet için olduğu da anlaşılmalıdır. Gazap ve rahmet iki farklı ilke ise rahmet ilkesinde kararlı olunduğu bu hadisi kutsi ile anlaşılır iken “rahmeti kendime farz kıldım” ayeti ile de Allah’ın rahmette kararlı olduğu bilinmektedir. Rahman esması ile doğada -genel ve zorunluluk alanında- rahmet sahibi olduğunu gördüğümüz Allah’ta önce yok etmenin değil de var etmenin öncelendiğini idrak etmek de yerinde olur. Her yok oluş dahi var etmenin gereği olarak gerçekleşendir.

Cehennemliklere veya dünyada iken acı çekenlere üzülürken unutmamak gereken ise merhamet ve adalet sıfatları ile bakışımda olduğumuzdur. Bu durumda üzülende görülen, duygusunda canlı olarak bulduğu ilkenin görünüşe gelmesidir ki acı ve acziyette yaşananın, sonuçta rahmete neden olduğuna, ontolojik düzeyde ve fıtri olarak tanık olunur. Zaten ceza üzeri çekilen her acı ve acziyet durumu ise meşru sınırlar edinmenin ve meşru hak-had belirimleri doğrultusunda insan olmak için olması gerekenlerin idrakinin gereğidir. Adaletin tesis edilmesi ve vicdanların sükûn bulmasının da gereğidir.

İslam olanların bu sorgulamada vicdani olarak rahatsız oldukları bir durum da ahirette sadece cehennemliklerin gazaba uğramasıdır. Bu da usta yanıltıcı ve yanlış bir yargıdır. Çünkü “sizden oraya varmayacak hiç kimse yoktur” denilirken her nefs sahibinin cehennemden geçeceği ifade edilir. Bu ifade ile cehennemin olgu olarak evrensel olduğu net olarak belirtilir. Zaten her mümin olan, cehennemini dünyada iken yaşayan değil midir? Cehennem sadece ahirette değil, dünyadayken de yaşanandır. Bu durumda sorgulanması gereken, kader itikadına bağlı olarak neden ilkeden hareket ile cehennemde gazabın hak edilip edilmediği değil de cehennem olgusunun ne için olduğudur.

Bu durumda neden ilkesi gereği cehennemin (içinden çıkılması zor olan kuyu) acziyete düşülen, yaşam koşullarının ağır olduğu, acı çekilen, öngörülü bir geleceğin -selametin- olmadığı yer olarak bilmek gerekir. Erek ilkesi gereği ile cehennemin -ne için olduğunu da-, kendilikte gizil olanı açık etmek ve kendiliğini hakkı ile gerçekleştirmenin gereği olarak görünüş bulduğunu da belirtmek gerekir. Kendinde gizil olanı açık etmek ve kendinde olana bağlı olarak kendini gerçekleştirmenin hak-had sınırlarının belirli kılınması ile hak ve hakikatten uzak kılanlardan arınmak ve terbiye olmak (nedenini ereğinde bulmak) için Zül Celali Vel İkram, tavır olarak gereklidir. Her zorlanma, yaşanılan acı ve acziyet potansiyele bağlı olarak kendini hakkı gereği ile gerçekleştirmenin fırsatıdır. İnsanlık tarihi de bu durumun gerçekliğinin kanıtları ile doludur.

Zül Celali Vel İkrama bağlı olarak yaşanan her fırsatın rahmet/ rahmetten olduğunun idraki ile kaçırılmaması gerektiği ve bu doğrultuda da karşılamak gerektiğini belirtmek gerekir. Birçok nebi ve veli ile aynı çizgide olarak Niyazi Mısri’nin de dediği gibi “derdim bana derman imiş”. Bu ifadeye Kur’an çizgisinden bakıldığında “iman ettikten sonra denenmeyeceğinizi mi zannettiniz”, “Allah cennet karşılığında iman edenlerin canlarını, mallarını satın almıştır”, “korku ve canlarınızdan mallarınızdan eksilterek sizleri deneyeceğiz” vb. ayetlere bu bağlamda dikkat çekmek gerekir. Amaca bağlı olarak sonuç vermesi üzeri gerçekliliği olan yolun kanununun bu olduğu düşünüldüğünde, yol ile barışmak -İslam olmak- gerekir. Her zorlukta rızayı, sonuçta hayır ilkesinin gerçekleşeceği itikadı ve umudu ile bulmak, iman eden için gereklidir.

Unutmamak gerekir ki cehennem olarak her yaşanan, acı deneyimler edinir iken elimizde olanın/ olanların kadrini bilmeye vesile olur. Pişmanlık ile olması gerekenin dersini edinmeye nedendir. Olması gereken ise ne için olduğunun hedefinden sapmadan, ilkesine bağlı olarak olması gerekenleri hakkı gereği yaşamaktır. Üç zamanlı olarak sağlıklı bir bilinçte ve ilkeye bağlı tutarlılıkta yaşamak için cehennem, deneyim edinerek geleceğin öngörülmesiyle geçmişe aşkın günün yaşanması için gereklidir. Nefsi emmare sahibi insanın eğitimi için de şarttır. Cehennem ile ders görenler, ilkesinden muhabbet ile taviz vermedikleri mühletçe, ereklerine varımın yolundan -evrensel yönteminden- geçmişlerdir.

Tekâmülün gereği olarak cehennem, zorunlu olarak geçilmesi -olması- gerekendir ki gelişim ve ilerleme ereğe bağlı olarak mümkün olsun. Zaten doğaya bağlı nedenler doğrultusunda kendini geliştirmek için dahi olsa zorlanmak/ zorda kalmak olması gerekendir.

Her cehennem deneyimi, kendisine odaklanıldığında cehennem etkisi gösterir. Önemli olan ise muhabbet ile erekten sapmadan ne için olunduğunun belirimi olan erekte yaşamanın aracı olarak cehennemin kullanılmasıdır.

Acıya, acziyete vb. belirimleri ile cehenneme tutunmak değil de cehennemi araç olarak kullanarak ereğe tutunmak ve ereğinde kendini gerçekleştirmek olması gerekendir. Bırakacak, yıkılacak veya yakılacak bir şeyi kalmadığında (İbrahim nebi örneğinde olduğu gibi) insan, kendisini Rabbi olan Allah ile ereğinde bulur.

Demek istediklerimden; acıların, acziyetin vb. cehennem belirimlerinin amaç olduğu sonucu değil, araç olduğu anlaşılmalıdır. Suni olarak oluşturulan ortam ve koşullarda cehennemin tecrübe edilmesi ile amaca bağlı insan yetiştirilmesi de anlaşılmamalıdır. İnsanın ruhsal sağlığı için, yaşamın zorlukları karşısında kendini gerçekleştirmesi, zaten cehennem olarak yeterli deneyimler içerir.

Tarihsel olarak da savaş, mülteci olmak, fakirlik, kıtlık, hastalık, depresyona girmeye sebep olaylar vb. ile türlü biçimde cehennemden geçen insanlığa bakıldığında, görülecek olan o ki insanın, insanlık adına olması gerekenleri öğrendikçe ve gerçekleştirdikçe hem kendini yeniden ürettikleri ile keşfetmekte hem varoluşun/ yaşamın değer olarak idrakini edinmekte hem de daha iyi bir dünyanın kapısını aralamakta olduğudur. Böyle olsa da insan, dünya için, cennet ideali veya cehennem için yaratılmış olan değil, Allah için yaratılmış olandır. Yaşadıkları Allah için olması gereken iken kendi nefsi emmaresi adına yaşamak, insanın ereğinde yaşamasının önünde engel olarak durur.

Bu durumda insana ne için olduğuna dair ve ne için olduğu yönünde yaşamasını idrak edeceği olumsuz sonuçları da göstermek adaletin gereğidir. Sonuç önceden gösterilmiş iken sonuca göre değil de sadece haz, arzu ve menfaati için -hayırdan yoksun olarak-  yaşamak, tinde olması gerekenin idrakini edinmek ve kendine geri dönüş için cezayı hak kılar.

Genel düzeyde demek istediğim, neden ve erek ilkesine bağlı olarak bir olguyu hikmeti gereği ile anlamlı kılarak ona bağlı olarak yaşanan/ yaşanacak olan olayları anlamlı kılmaktır. Yukarıda anlatılan hikmet gerekçeleri ile beraber; ilişkilerde ilkelerin görünüşe gelmesi, insani ilişkilerin gerçekleşmesi, sorumluluk idrakinin vicdani düzeyde edinilmesi, sonuçlara göre yaşamanın terbiye bulmaya neden olarak gerçekleşmesi, şükrün eda edilmesi, hikmetine dair olay ve olgunun idrak edilmesi vb. birçok hikmet belirimi ile cehennem olgusunu anlamak yerine sadece bir yönü ile düşünce konusu yapmak eksik veya yanlış yargılarda bulunmaya neden olabilir/ olmaktadır. Bu da sağlıklı bir varlık görüşü edinmekten yoksun bırakabilir.

İlkesine/ ilkelerine bağlı olarak farklı bakış açıları ile her olguya ve olgusuna bağlı gerçekleşen olaya bakabilmek, hikmet ve irfan anlayışında hak olarak görüş sahibi olmak için olması gerekendir. Bazen baktığımız açı, çıkmaz sokak gibi paradoksa düşmemize neden olabilir. Kaynaktan hareketle ilkesi gereği bütün açıları ile olay ve olguları kritik etmek, Allah’ı hakkı ile tanımak adına da gereklidir. Allah’ı suçlayarak değil, hikmet üzeri hakkı ile tanımak olması gerekendir.

İslam’da aranması gereken, nesnelerine bağlı olarak kendiliğe dışsal kılan ve geçici olan mutluluk değil, yaşamın gerçekleri ile karşı karşıya kalındığında kaçmadan, gerçeğe göre yaşamanın mesuliyetlerini üstlenebilmektir. Ayrıca yaşam mücadelesinde hangi koşul altında olunursa olunsun ne için var olduğunun idrakini yitirmeden hak ve hakikati ereğinde hakkı gereği -asli düzeyde-yaşamaya çalışılmasıdır.

Cehennem mutsuzluk, acziyet, acılar ile dolu yer ise insanın kaderi değil, gerçek kaderi olan Allah’ı hak olanlar üzeri yaşamasının aracıdır. Bu doğrultuda İslam’da, yaşananlar üzerinden geçmiş odaklı kaderci olmak değil de gelecek ve erek belirlenimlerine göre biçimlenen, sonuç ilkeden hareketle olması gerekenleri yaşamaya dayalı, aksiyonel olunması gereken kader anlayışı vardır.

Mademki her nefs cehennemden geçerken deneyimler ile erek belirimine göre tekâmül etmek zorundadır. Öyle ise İslam’da mutluluk değil, ereğinde yaşadıkları ile mutmain olmak hedeflenmektedir. Kur’an’a bakıldığında da “mutmain olan nefs” hitabı içeren ayetle de bu sabittir.

Mutluluk, nesneleri üzerinden iradenin gerçekleşmesi/ karşılık bulması veya eğlenceye bağlı yaşanılanlarda haz ve arzuların gerçekleşmesi ile görünüş bulur. Menfaatlerin karşılık gördüğü durumlar karşısında da yaşanandır. Hak kılınmışlar -helaller- doğrultusunda mutluluğun edinilmesi, hem yaşamdan soğumamak hem yaşam değerleri edinir iken yaşama tutunmak hem rahmeti rıza ile karşılamak ve görünüşe taşımak hem ilkelerin hak edilmiş değerler üzeri yaşanması vb. birçok nedenden dolayı olması gerekendir. Sonuçları öngörülmeyecek biçimde yıkıcı olan ve bize sadece yaşandıkları anda geçici mutluluk veren durumların ise sonuç ilkeden yoksun olarak yaşanılan ve sonrasında yüzleşmek zorunda kalınacak olan gerçeklerden kaçmak olduğunu da bilmek gerekir.

Mutmain olma durumunda ise kendilik, kendi dışında nesneleri üzerinden bulunan değil, en yalın hâli ile sükûnda bulunandır. İlkelerin ereğinde hakkı -asli düzeyde- gereği ile yaşanması soncunda hem yaşam sevinci olarak mutluluk edinilir -ki gerçek mutluluk da budur- hem de aslına bağlı olarak kendilik deneyimi yaşanması ile mutmain olma durumu gerçekleşir. Mutmain olmak, ilkesine bağlı deneyimlerde sükûnun edinilmesi ile bulunandır. Sükûn ise hem nefsi emmarenin fevri hâllerine aşkın hem de hakkı gereği yaşar iken vicdandan yana mesuliyetlerini yerine getirmenin sonucunda bulunması gerekendir.

Demek istediğim o ki İslam çileyi, acıyı, acziyeti vb. cehennem belirimlerini öncelemekte değil ama ereğe bağlı tekâmül için cehennemden geçmeyi gerekli kılmaktadır. Bu durumda insan mutluluğun peşinden koşmak yerine yaşamın gerçekleri doğrultusunda yaşamayı neden ve sonuç ilkelerine bağlı olarak edinmelidir. Sonuçta, mutluluğu da içeren rızayı ve saadeti, selameti edinmiş olmasıyla bulabilsin. Saadet ise kendinden yana mutmain olunmadan ve ilkesine bağlı tutarlı ve uyumlu ilişkilerde bulunmadan edinilecek olan değildir. Saadet, huzuru içeren yaşamı bulmaktır.

İlkesi gereğiyle İslam’da insan, geçici mutluluklara veya acılara davet edilen değildir. İslam’da insan, hak ve hakikati bilmeye ve hakkı gereği ile -hakkı ölçüsünde- yaşamaya davet edilir. Hak ve hakikat sonuç ilke olarak insanın önünde bulduğu olduğundan dolayıdır ki insandan beklenen, ilkesi gereği sonuca/ sonuçlara göre yaşamasıdır. Acziyet kendini hep yeniden gerçekleştirmenin ve keşfetmenin aracı iken acılar, hakiki olunması durumunda ilkenin samimi olarak duygusunda ve duyarlılığında yaşanmasının gereğidir.

Cehennem, ereğe bağlı olarak ilkenin görünüş bulması ve gerçekleşmesinin bir aracı olarak yaşanması gerekendir. Her acı -sonunda- veya kendiliğe dışsal nesneleri üzerinden yaşanılan mutluluk ise geçici olduğu içindir ki kendilerinden murad edileni rıza, şükür ve kanaat ile yaşamak ve sonuçta taşıyıcı oldukları ereğe odaklanmak, gerçekliliklerini yitirmeye neden olmasa da kalıcı olduklarının zannını aşmaya nedendir. Bu da insanın sağlıklı bir iç dünya edinmesi için gereklidir. İslam isek cehennem ile de barışmak gerekir. Cehennemi talep etmekte değiliz ama cehennemden geçeceğimizin/ geçtiğimizin gerçeğini, er ya da geç kabul etmek zorunda kalacağız.

Her iş neden ve erek ilkelerine bağlı olarak sürecinde ve dizgesinde ilişkilerde hikmet üzeri gerçekleşir iken hikmetine bağlı olarak anlaşılması/ bilinmesi gerekir. Hikmetin hak ve hakikate bağlı olarak anlaşılabilir olması ise bireysel düzeyde irfan olarak karşılık görür.

İrfan her ne kadar öznel ise hikmet de bir o kadar nesnel olduğu içindir ki evrenseldir. Hikmet hak olduğundan dolayıdır ki kendisinden kaçılamayandır. Böyle olsa da hikmetin irfan düzeyinde karşılık görmesi, öznenin bakış açısı/ varlık görüşü olarak anlayışına, idrakine veya tercihine bağlıdır.

Hikmet izafi belirimleri ile hak üzeri görünüş bulduğu içindir ki irfan zevke bağlı olarak gerçekleşir/ gerçekleşmesi de gerekir. Böylece farklı açılardan görüş sahibi olunması ile girift ve katmanlı olarak düşünce edinmeye kapı aralanır iken her yönü ile Allah’a, tevhid çizgisinde tanık olma olanağı da bulunur.

****

Hakikat hak olan ile görünüş bulur iken takiye yaparak hak olanı gizlemek ne içindir?

İslam tarihi fıkhında sorun değilse de uygulanmasında sorunlar ile karşı karşıya kalınan ve tartışıla gelen bir konuda takiyedir. Takiye, gizlenme, örtme anlamına gelse de İslam’da kullanılış nedenine bağlı olarak korunma anlamı içermesi biçiminde kullanılır.

İslam olanların, hak ve hakikate göre yaşam biçimi edinir iken zalimler karşısında, hayati tehlikeleri ve işkenceye maruz kalmaları söz konusu ise kalben değil, sadece sözde -dilde- yalana başvurmaları, ceza hükmü gerektirmez. Yaşam söz konusuysa, ağır işkencelere maruz kalınmakta ve ilkeye bağlı olarak sonuçta insanlığa -ümmete- faydası olacak bir durum söz konusu ise dinini inkâr etmek veya zorda bırakanların yaşam biçimlerine benzer gibi yaşamak -takiye (gizlenme)- sebebiyle dinden çıkılmadığı gibi ceza hükmü de beklenmez. Tanımlama ve tanıtlamaya dikkat edilecek olunursa eğer İslam’da takiye, amaca bağlı olarak tercih edilen bir durumdur ve amaca bağlı olarak korunma anlamını içerir. Böyle olmak ile beraber zorda kalınan durumlarda dahi olsa İslam’da “dosdoğru yol üzeri ol” emri ile gözetilmesi gerekenin doğruluk ilkesi olduğunu hatırlatmak gerekir.

Âdem’den Hatem’e kadar İslam’ın her başlangıç aşamasında müslim/ mümin olanın çeşitli işkencelere maruz kaldığı veya şehit edildikleri bilinir. İslam’da önemli olan hak ve hakikatin her türlü koşul altında dahi olsa dile getirilmesi ve iman edilenin gerçekleştirilmesidir. Kaldı ki iman ettikten sonra imtihan edilmek, geçmişte yaşananları deneyim adına yeniden tecrübe etmek, nefsi emmarenin kötü ahlakından yana arınarak gönülde ve ahrette cenneti kazanmak, şehit olmak, vb. durumlar ayetlerle sabit iken zorluklar karşısında takiyeye başvurmak ne kadar anlam taşır?

Elbette ki hayati zorluklar karşısında takiyeye, genel anlamda serbestlik verilmemekle beraber, bireysel düzeyde tercihe bağlı olarak yapılmasında, iman bağlamında kusur aranmaması gerektiği siyer ve Kur’an ayetleri ile sabittir. Nahl suresi yüz altıncı ayette “kalbi iman ile dolu olanın zorlanması hariç…” ifadesi ile dini sonuç ilkeye bağlı olarak yaşamakta kolaylık sağlandığı görülür. Hazreti Resul’ün, ailesi şehit edilen ve işkenceye maruz kalan Ammar bin Yasir’e takiyeden yana serbestlik vermesi de örnek olarak gösterilebilir. “Savaş hiledir” hadisi şerifi de takiyenin stratejik olarak kullanılabileceğine dair ruhsat olarak da kabul edilebilir.

Benzer birçok örnek olsa da zor durumlar karşısında İslam’da öncelenmesi gerekenin doğruluk ve iyiliğin olduğunu hatırlamak gerekir. “Hak geldi batıl yok olmaya mahkûmdur” ayeti İslam olmak adına yaşam ilkesi olarak kabul edilmesi gereken ise İslam olmaktan hangi koşul altında olunursa olunsun taviz vermemek gerektiğini hep hatırlamak gerekir.

Takiye dinde esas olan değil, tercihe bağlı veya koruma refleksi olarak yapılmasına müsaade edilendir. Dinde esas olan, ilkesel oluştan taviz vermeden hak ve hakikate göre yaşanması, bu doğrultuda da hak ve hakikatin görünüş bulmasıdır. Bazı mezhep, cemaat vb. yapıların, esas olarak takiyeyi kullandıkları bilindiktir. Haklı bir amaç uğruna dahi olsa takiyenin genel anlamda esas olarak kabul gördüğü düşünülecek olunursa eğer güvensizliğin hâkim olduğu toplum yapılarına tanık olunur. “Mümin emin olunan kişidir” referansı ile bakıldığında genelin meşru olarak kabul ettiği/ edebileceği takiyenin sonucunda güvenilemeyen olunduğunda, ne kadar mümin veya İslam olunduğu özeleştiri konusu olmalıdır.

Takiye esas değil, tercih meselesi ise İslam ve esaslarından yana zaafa uğramamak içindir ki genel olarak meşru kılınmamalıdır. Din dışı yapılar karşısında zor şartlar altında bulunmak bir yana, İslam olduklarını söyleyen gurupların birbirlerine karşı takiye yapmaları, dürüstlükten yoksun riyakârlık içerir iken münafık olmanın kapısını araladığından dolayıdır ki beklenemez/ olmamalıdır. Unutmamak gerekir ki dünya menfaati için takiye yapmak, bireysel düzeyde ahlaki ve toplumsal düzeyde de etik değildir.

Haklı bir sebep adına dahi olsa yanlış olanın doğru -meşru hak- olarak kabul edilmesi, dini veya toplumsal düzeyde beklenemez/ beklenmemelidir. Zor şartlar altında olunsa da doğru olan -olması gerekenin- yapılması uygundur. Takiye gibi bir duruma müsaade edilmişse eğer zor şartlar altında olanlara merhametin gözetilmesindendir. Bu, ayetlerde ve siyerde takiyeye sebep veren olay ve olgularda tanık olunması gerekendir. Müşrik veya kâfir olup da kendi dini adına kendini gizli tutanların da takiye yapmış olduklarını hatırlatmak gerekir. Ussal olarak aynı seviyeye düşmektense, hak ve hakikatin görünüş bulması adına doğruluk ilkesine bağlı olarak olması gerekenin tercih edilmesi gerekir.

Takiyenin takva ile aynı kökenden üretilen kavram olmasına rağmen ayrı içeriklere haiz olarak kullanıldığını da hatırlatmakta fayda var. Genel anlamıyla takva, Allah için kendi nefsini şerden korumak anlamını taşır. Allah’a yakin olmaya neden edim ve üretimlerde bulunmak anlamını da içerir. Takiye ise sadece kendi nefsinin selameti adına yalana başvurulmasıdır ki huy olarak edinildiğinde, imandan yana zaafa, takvadan yana ise uzaklaşmaya neden olur/ olabilir. Allah, ümmet veya din adına takiye yapayım derken takvadan uzaklaşılması da sıkça rastlanan bir durumdur.

Takiye ile menfaat gözetilirken helal ve haramların gözetilmemesiyle nefse yapılacak olan zulüm ayrıca amaçta din olmamasına rağmen dini gerekçelerle gayri müslimlere yapılabilecek zulümler -terör, dolandırıcılık vb.- de düşünüldüğünde olmamasının olmasından daha iyi ve doğru olacağını belirtmek gerekir. Özellikle gayri müslimlere dini gerekçeler ile takiye araç edinerek zulüm (terör, dolandırıcılık vb.) yapıldığında hem dinin algı düzeyinde zarar göreceği hem de İslam’ın hak ve hakikat ilkelerinden uzaklaşılacağı unutulmamalıdır. Dini gerekçeler gösterilerek takiye ile Müslümanların da dolandırıldığı -kandırıldığı- düşünüldüğünde takiye konusunun ayet ve siyer kaynaklı izin verilen gerekçesinden uzak yorumlanış biçimlerine tanık olunur. Hayati düzeyde zorda kalındığında başvurulmasına müsaade edilen takiyenin zulme gerekçe olarak gösterilmesinin ironik olduğu da düşünüldüğünde İslam adına takiyenin sorunsal bir durum olduğu görülür.

Takiyenin hangi durumlarda yapılabileceği ayet ve siyer ile biliniyor iken her alanda genel kılınması, emir-yasak ve helal-haram gözetilmeden uygulanıyor olması ussal olarak ikna edici değildir; vicdani olarak da kabul görülecek olan değildir. Bu durumda takiyede zalim ve münafıklık seviyesine inilmemesi gerektiğine dikkat etmek gerekir. Her şeyden önce ise İslam olmanın ilkeleri içerdiğinin idraki ile ilkeleri gerçekleştirmekten taviz verilmemesi gerektiğini unutmamak gerekir.

Hak ve hakikat tevhidin gereği olarak bizlerin tutum, davranış ve üretimleri üzeri eylemlerimizde görünecek ise takiye yapmak anlamsızlaşır/ anlamsızlaşması da gerekir. Takiyede bulunur iken kalben imanımızı korusak da İslam ve tevhid adına belirtmek gerekir ise takiyenin umumi olarak benimsenmesi düşünülemez/ beklenemez. Doğru olanı -olması gerekeni- yapmak dururken ve dosdoğru olmak emir edilmişken takiyenin meşruiyetini sorgulamak gerekir. Ayrıca takiyenin İslam’ın ilk aşamalarında -çocukluk evresinde- müsaade edilen olduğunu da belirtirsek; İslam’da yetişkin olmak adına takiyeye başvurulmaması gerektiğinin idrakini de edinmek gerekir.

Hangi koşul ve şart altında olunursa olunsun “güneşi sağ elime, ayı sol elime verseniz de yine vazgeçmem” hadisi şerifinin yaşam biçimi olduğu velilerin (nebiler, halis ümmetleri olan salihler -erenler-) sırat-el müstakimden taviz vermemeleri de düşünüldüğünde, takiyenin olmaması gerektiği yönünde fikir beyan edilebilir. Takiyenin olması gerektiği yönünde ayet ve yaşam örnekleri, olmaması gerektiğinin ayet ve yaşam örneklerinin çokluğu karşısında yetersiz kalır.

Her şeye rağmen, ne ile karşı karşıya kalacağını bilmeyen ve İslam olmanın yetişkinliğini tam anlamıyla edinmeyen müminlerin, -özellikle imanlarından yana şüpheleri yoksa- kendilerini korumak veya hakları gereği dinlerini selamet bulacakları günde yaşayabilmek adına takiye gibi gerekçeli bir olanağa sahip olmaları da önemlidir. Hangi niyete bağlı olarak takiyenin yapılmış olduğu da önemlidir. Amellerin niyetlere göre kritik edildiği bir dinde takiyenin de hangi niyet ile yapıldığına bakılır/ bakmak da gerekir.

Ayrıca belirteyim ki dinde verilmiş sözlere karşı yalana düşülmüş veya yalana düşülmesi olası olan durumlara karşı kefaret ahdinin yerine getirilmesinin de hak kılınmış takiye olduğunu unutmamak gerekir. Eyüp nebinin yüz sopa ahdine karşılık, yüz çırpı ile sözünü yerine getirmesi, gereksiz yere veya hataya düşerek söz verilmesi durumunda kefareti hak kılan ayet hükümlerini de bu bağlamda örnek olarak gösterebiliriz. Özellikle farz orucun da gerekçesiz olarak bozulması durumunda kefaretin hak olduğunu hatırlatmak yerinde olur. Çünkü oruçta, oruç tutma sözü verenin sözünü sonuna kadar tutması beklenendir. Bu durumlarda dikkat edilmesi gereken ise verilen sözlere karşı takiyenin hak kılınmasıyla, müminlerin doğruluklarına, samimiyetlerine pişman olmaları ile beraber zeval getirilmemesidir.

Söz, sonuçta hakkı ile gerçekleştirilmesi gerekendir. Sözün gerçekleştirilemeyeceği gerekçeler vuku bulduğunda sözün gerçekleşmesinin hakkı gereği başvurulan kolaylaştırıcı çözüm veya sözün gerçekleştirilememesi sebebiyle takdir kılınmış olan kefaret, tevhitten bakıldığında hak kılınmış takiyedir. Çünkü söz, gerçek anlamından yana örtülmüş -setr- edilmiştir ve iman edenin ereğinden yana kopmaması/ sapmaması adına başvurulan çözüm ve uygulanması gereken kefaret, takvadan uzaklaşılmaması adına hak kılınmıştır.

Kast etmek istediğim takiye, aldatıcı olan, hile mahiyeti taşıyan takiye değil, hak ve hakikat değer belirimi olduğunda ve kendilerinden sapmamak adına amaca bağlı olarak takiyenin hak kılınmış olmasıdır. Eyüp örneği, ayet hitabı üzeri tevhid ilkesi ile düşünüldüğünde, insanın rabbine karşı kendini sorumlu hissettiği durumlarda olması gerekeni kolay kılan çözümler üreterek hatasını örtmesi ile takiyede bulunması söz konusu olandır. İnsanlara hayati düzeyde zarar verecek, selameti bozacak -nifak, zulüm, savaş vb. durumlar karşısında- son noktada takiyeye başvurulması da hak kılınmıştır. Hayati olan gerekçeler, yanlışın doğru kılındığı fedakârlıklardır. Böyle olsa da takiye, ahlak edinilmemesi gerekendir. Ahlak düzeyinde takiye yapılmakta ise İslam olup olmadığımızı, doğruluk ilkesinden taviz verdiğimiz doğrultuda kritik etmek her vicdan ehlinin yapması gerekendir.

****

Kurtarıcı geçmişin izlerini taşımaktan daha çok halkı geleceğe taşımanın izini/ izlerini açık eder. Halk geçmişin izlerine göre kurtarıcı beklerken, kurtarıcı geleceğe, hakikate kapı aralamaktadır ve hak olanı göstermektedir:

Her kültürde, acziyete düşen halkların kurtarıcı mitlerine rast gelinir. Zulümden, acılardan, acziyetten vb. durumlardan kurtaracak insanlar beklenir. Beklenen kurtarıcı ise kendini ispat etmenin yollarından geçerken, halkın beklentileri dışında bulduğudur ama halkın ihtiyaç duyduğu donanıma, edim ve üretime sahip olandır.

Halk mitlerinde görülen kahramanların/ kurtarıcıların ortak özelliği yukarıda anlatıldığı gibidir. Cehenneme düşenler, ortak kaderde buluştukları ile çare üretmek yerine kurtarıcı beklentisinde bulunurlar. Kahraman veya kurtarıcı halkın yaşama tutunma umudu olur iken halk ona hazırlanma sürecinde de bulunur. Böyle olmak ile beraber kurtarıcı, halkın beklemediği yer ve varoluşsal alanlardan gelir. Beklenti dışındaki bu durum sebebi ile halkın kurtarıcıyı tanıması, kabullenmesi ve onunla yek vücud olarak hareket etmesi başlangıçta beklenemez.

Kurtarıcı dehası ile halkı eksik yönlerinden yana tamamlayandır. Bu bağlamda halk, tamamlanması gerektiği yönden değil de kendi istekleri yönünde bulamadıkları kurtarıcı ile tersleşir. Gelecek için gelen, geçmişin izlerini taşımadığında ise yadırganır ve ötekileştirilir. Halk kendi isteğinden ve tavırlarından yana hak çizgisinde olarak değişmediği sürece, kurtarıcıda umduklarını bulamazlar.

Zamanının galip düşünceleri karşısında zulme uğrayan halklara kurtarıcı ve nefslerine zulüm edenlere uyarıcı olanlar; geleceğe, zor şartlar altında dahi olunsa kendiliğin hak üzeri gerçekleştirilmesi gerektiğini miras bırakır. Nebiler ve veliler yaşam hikâyeleri ile bu mirası bırakmışlardır. Halkların kahramanları, her türlü koşul-ihtiyaç-beklenti karşısında hak üzeri olması gereken ne ise tevhidin gereği olarak yapanlardır. Onların hikâyeleri ile bize aktarılan ise tevhidin gereği olarak ilkenin gerçekleştirilmesidir/ yaşanmasıdır. Bu durumda imkânlar, hedef için en yetkin düzeyde kullanılır/ kullanılması gerekir.

Demek istediğim o ki Mehdi ve Mesih, her devirde zulmün olduğu durumlar karşısında beklenendir. Nebiler ve veliler tarihi ile bu durumun tarih olgusal olduğu görülür. Mehdi doğruyu-hak olanı gösteren uyarıcı, Mesih ise hak ve hakikat ereğinde bulunması gereken, bu doğrultuda da hak ve hakikate taşıyan, geleceğe kapı aralayan, yenileyici olan kurtarıcıdır. Mehdilikte adalet, Mesihlikte ise hakikat ilke olarak gözetilmesi gerekendir. Adalet tesis edilmesi istenen ve hakikat ise hak/ gerçek ilkesine bağlı olarak yaşanması istenendir.

Tarihsellik çizgisinde bakıldığında, zulme uğrayan halkların adalet isteğinin, kurtuluş olarak hakikatin hak üzeri -tevhid gereği- yaşamda gösterilmesiyle karşılandığı görülür. Emek ise sonuca gidecek olan yolun yürünmesi olarak yapılması istenen/ gerekendir. Bilmemiz gereken o ki adalet üzeri hakikati yaşamakta, olması gerekeni emek üzeri yapmakta ve koşullar karşısında gerçekten taviz vermeden tutum-davranışlarda bulunmakta isek Mehdi ve Mesih beklentisinde olmamıza gerek yoktur.

Mehdi ve Mesih beklentisi, günün zor koşulları karşısında ve kültürel zamanın geçmiş izlerinin takipçisi olanlarda kurtarıcı mitinin yeniden canlandırılmasını bekleyenlerde olur. Geçmişten ders çıkaran, günde olanları hak ilkesi ve evre belirimleri ile okuyan ve bu doğrultuda da geleceğe yönelik olarak üreten, çaba gösteren, ahirete/ akıbete göre yaşayanların kurtarıcı beklemeleri gerekmez.

Kurtarıcı beklemek, yarına umut ile tutunması gerekenler için olması gereken iken yarınını bu günden kurtarmış olanlar için kurtarıcı ve uyarıcı, bir anlam ifade etmez. Geçmişten ders çıkarmadan, emek göstermeden sadece beklentiler içinde iken acziyete düşülen durumlarda kaybolmaktansa, tevhidin gereği olarak olması gerekenleri yapmak ve zulümden kurtuluşa kapı aralamak her müslimin vazifesidir.

Mehdi ve Mesih bekleyeceğimize, tevhidin gereği olarak tarih bilinci edinerek, geleceğe emek ve üretim ile uzanarak günü yakalamak olması gerekendir. Beklenti, günü yakalamaya engel olacak biçimde olması ve yapılması gerekenlerden mahrum kılmakta ise bireysel ve sosyal düzeyde ruhsal bir hastalıktır. Mehdi ve Mesih itikadı doğrultusunda samimi olanların, beklentileri doğrultusunda kullanılmaya açık olmaları da dikkat edilmesi gereken bir durumdur.

Demek istediğim o ki Mehdi veya Mesih beklentisinde olsak da yaşamın gerçeklerinden kopulmaması gerektiğidir. Bu gibi beklentiler menfaat gözeten kişiler tarafından kullanıma açık olduğu içindir ki Mehdi ve Mesih -kişi değil de- olgularını tarihsel örneklerinde görerek, gerçek anlamında ele alarak değerlendirmek gerekir. Böylece kandırılmaya karşı savunmasız olmayalım. Ayrıca beklentide olmak yerine, olması ve yapılması gerekenleri gerçekleştirmek ile Mehdi ve Mesih olgularını kendiliğimizde gerçekleştirmek olması gerekendir.

Mehdi ve Mesih olan her kimse/ kimlerse; halka, halkın olumsuz ve olumlu yönlerini gösteren uyarıcı olarak ayna olandır. Halkı geçmişten güne taşıyan ve geleceğe göre de günde olması ve yapılması gerekenleri göstermesi gerekendir. Halkı nefsi emmarelerinin haz, arzu ve menfaatlerini gerçekleştirmenin aracı kılanlardan Mehdilik veya Mesihlik beklenemez. Böyle kişilerin Mehdi veya Mesih olduğu da düşünülmemelidir.

Özellikle belirteyim ki hak ve hakikat ilkesi gereği adalet üzeri yaşanmakta ise umumi olarak beklenen kurtarıcının, hususi olarak bizler ile işi olmaz. Zillete düşmüş ve acınacak durumda isek elbette ki bizi bize gösterecek varlık aynamız olacak insanlar/ imamlar olması gerekir. Kendi imkânlarımız ile zilletten, acınacak durumdan kurtulacak öze -potansiyellere- sahip olduğumuzu da unutmamak gerekir. Kendi imkânlarımızı zorlayarak, özümüzde olanı -hak üzeri tevhid gereği ile- gerçekleştirme erkine sahip iken bundan -emekten- kendimizi mahrum kılmakta isek beklenen Mehdi ve Mesih gelse de bizlere bir şey katamayacağı kesindir.

Tasavvuf kültüründe taliplerin mürşitleri, Mesihleri ve Mehdileridir. Din yenileyicileri, zamanlarının Mehdi ve Mesihleridir. Hak üzeri doğruluktan taviz vermeden ve geleceğe yönelik olarak iş gören -olması ve yapılması gerekenleri yapan gerçekçi- yöneticiler halklarının Mehdi ve Mesihleridir. İnsanlığı evrensel düzeyde karşılığı olan hizmetleri ile geleceğe taşıyan dehalar, halklarının olduğu kadarı ile insanlığın da Mehdi ve Mesihleridir. Çocuklarına hak üzeri yaşamayı nasihat eden, akıbete/ ahirete göre yaşamayı öğreten, hayırlı evlat yetiştiren her ebeveyn, evlatlarının Mehdi ve Mesihleridir. Olgusal düzeyde bakıldığında Mehdi ve Mesih kavramları tevhid gereği ile her müslim olan canın yaşamında bulması gerekenidir.

Her şeyden önce ise her uyarıcı/ kurtarıcı üzerinden insanlığa el uzatanın Allah olduğunu esma seyri ile tevhid gereği bilmek yerinde olur. Her uyarıcı ve kurtarıcı üzerinden esması -tevhid- gereği tanık olunması gereken Âlemlerin Rabbi olan Allah’tır.

Tarih olgusal yönü ile Mehdi ve Mesih sorunsalını kişiye indirgemeden aşmak gerekir. Bu da kişi olarak Mehdi/ Mehdilerin ve Mesih/ Mesihlerin gelmeyeceği anlamını taşımaz. Olgusal düzeyde Mehdiliğin ve Mesihliğin olduğu düşünülürse eğer kişi olarak Mehdi ve Mesihlerin olması vakidir. İnsanlığın özel ve örnek olan başat insanlar ile devirler açıp kapadığı düşünülür ise her devrin Mehdi ve Mesihlerinin olduğunu/ olacağını söyleyebiliriz.

Kendin ile baş başa kaldığın gönül meydanında,

Senden başkası yok!

Allah’tan başkası yok!

Sen özün ile ayağa kalkmadıkça,

Olması, yapılması gerekenleri yapmadıkça,

Sana kurtuluş yok!

Kurtuluş, senden sana giden yolda,

Arama, Allah’tan başka duranda!

Başkası gibi durmuyor

Seni sana gösteriyor olanda

Allah’tan başkasını arama!

****

Sistemler, değişen koşullar, ihtiyaç ve beklentiler karşısında ya yenilenir ya da geride bırakılır. Önemli olan ise sistem içi ilişkilerde insanın kendine ve insanlığa yitik kalmamasıdır:

Sistemler amaca bağlı gelişen/ geliştirilen ussal belirimlerdir. Ereğe/ amaca dayalı geliştirilen her sistem kendi içinde büyümeye başladığında, gerekli ilişkiler ve iş bölümü ile beraber girift ve katmanlı yapıları/ ağları da görünür kılar. Erek/ amacın gözetildiği, ereğe/ amaca bağlı edinimler sürekli kılındığı kadarı ile sistem başarıya ulaşır. Sistemler hedef ilkelerine göre yapılanırlar ve hedefin ereğinde sürekli olarak gerçekleştirilmesi ile devamlıdırlar. Değişen hedef ve erek belirimlerine göre ya revize edilirler ya da köklü bir biçimde değiştirilmek zorunda kalırlar.

Sistem menfaate dayalı kurguya sahipse, içinde insanın/ insanlığın yitik kaldığı formasyonda insani talepleri yerini getiremeyecek olması nedeni ile yıkımını sonuç ilkeden bakıldığında kendinde barındırır. Sistemi sistem yapan insan ise insanın değişen koşul, ihtiyaç, beklenti vb. belirimler karşısında her sistemin değişmesi gerektiği de zamanın ahkâmına bağlı olarak kaçınılmazdır.

Sistem içi takip edilemeyen/ denetlenemeyen her ilişki ve üretim, sistemi karanlık kılar. Geleceğe dair belirsizlikler sistemli oluş ile aşılır iken sistem içinde karanlık oluşumlar sistemi değilse de sistemde olanları görünmez kılar.

Bu neden ile yasa ve ilkeye bağlı yapısallık kazanan her sistemde kontrol ve denetlenebilirlik sistemin iş görmesi ve ereğe bağlı devamlılığı adına önemlidir. Sistem büyümekte ve farklı erklerin eklemlenmesi ile gelişmekte ise sistemin erklere bağlı olarak kontrolü ve denetimi zorlanır. Sonuçta ise sistem, farklı erkleri kendinde barındırır iken yasa ve ilkeye bağlı işletilmemekte ve menfaatlerin gözetildiği bir yapı belirimi olmakta ise kendi içinde sıkışır ve işletilmesi zor bir durumda bulunur. Bu durumda ereğe/ amaca bağlı olarak sistemin çalıştırılabilmesi için gayri hukuki ve vicdani yollara başvurulur/ başvurulabilir.

Sistemin çalışması için gayri hukuki ve vicdani yöntem ve uygulamalara başvurulması, sonuçta sistem içi erkler için sistemin meşruluğunu yitirmesi anlamına gelir. Sistemler içinde erklerin tahammül eşikleri zorlandığında, meşru sınırları aşıldığında ve hukuka bağlı ilişkileri tüketildiğinde, hesaplaşmalar sistemden kopmalara neden olmaya başladığında, ereğe/ amaca bağlı olarak da daha çok çıkarlar gözetildiğinde, çatışkı kaçınılmaz sondur. Sistem içi erkler rekabete göre erek ve amaçta bütünlenirler iken çatışkılı ortamda rekabetten daha çok varoluş mücadelesi sergilenir. Bu durumda insanlık için kayıplar ve yıkımlar kaçınılmazdır ama sistem içi her kriz, zorlama ve sıkışma, kendini yeniden üretmeyi kaçınılmaz kılar.

İnsanlık tini adına önemli olan ise krizlere bağlı her zorlama ve sıkıştırmada/ sıkışmada sistem içi veya dışı olanları ötekileştirerek krizi yönetmek değil, krizi sistemin insanlık tininde kayıplara sebep veren yanlışları, eksiklerini görmenin ve yenilenmenin fırsatı bilerek kriz yönetiminde bulunmaktır. Sistem içi ve dışı farklı erk belirimleri de hesaba katıldığında, kontrollü/ kontrolsüz krizler gerçekleşse de sürdürebilir bir yönetimden bahsedilemez. Sistem içi kontrol ve yönetim mekanizmaları ne kadar kuvvetli olursa olsun, yıkımı hazırlayan etkenler baş gösterdiğinde sistem tıkanır. Sistem erkleri kontrolü ve yönetimi kaybetmenin eşiğinde ya kendi çıkarları uğruna yıkıcı kararlar alırlar ya da insanlık tini adına iktidarlarını kaybetmek pahasına da olsa doğru kararlar alarak geri çekilmek veya yenilenmek zorunda kalırlar.

Kendi içinde diyalektiğini barındırmayan her sistem, tek yönlü olduğundan sürdürebilir bir yönetim adına kapalı olmayı gerekli kılar. Böylesi sistemlerde, sistem içi ilişki ve üretimler sistem için kılındığında sığ düzeyde gerçekleşir iken gelişim de sistemden amaç edilen ereğe bağlı olarak tek yönlü gerçekleşir. İnsan çok yönlü olduğu içindir ki farklı alanlarda gelişim sergiler iken tek yönlü sistemler geride kalmaya mahkûm olur. Bu da sistem içi veya sistem dışı öteki belirimleri tektipleştirme politikalarında bulunmadan, hukuk zemininde meşru sınırlar edinerek, insanı yaşamaya zorlar. Tektipleştirme çabaları, hem insan fıtratını hem insanın iradeye bağlı değer ediniminde gerçekleşen amaç çeşitliliği/ zenginliği hem de kültürel değer belirimlerindeki zenginlik ile tersleşir. Tektipleştirme çabaları, sistem içi ilişkiler ve üretimler benimsendiği ölçüde başarılı olsa da sistem dışı olan ve tarihsel kökleri -kültürel- olan her değer zenginliği karşısında yitik kalmaya mahkûm olur.

Demek istediğim o ki insan eli ile yapılmış her sistem, zamanın koşul, ihtiyaç ve beklenti belirimlerine göre şekillenir iken değişen erk, düşünceler -varlık/ dünya görüşleri- ve erekler karşısında tektipleştirme politikalarından da uzak olarak insanlık adına revize olmak zorundadır. İnsanlık adına revizyonu yapılmamış her sistem, insanlığa yıkımın dışında bir şey kazandırmaz.

Çıkar sahiplerine doğru tek taraflı çalışan kapitalizm ve emperyalizmin de sistem olarak yapısal kılınmasına dikkat edilecek olunursa, çoklu erk belirimleri, küreselleşen iletişim vb. sebeplerden dolayı koşullar karşısında ihtiyaca ve beklentilere cevap vermekte zorlandığı görülür. Modernizm ile tektipleştirme politikası olarak uygulanır iken sadece faydacılığa dayalı bir politikalar olduğu için, amaca bağlı olarak kültürel değerleri meta değerler ile bozmaya başladığı için vb. nedenlerden dolayı ürün vermede değilse de tek taraflı sistem yönetiminde sürdürebilirlikleri tartışmalıdır. Ayrıca erklerin menfaati adına hukukun öncelenmekte olduğuna da tanık olunmaktadır ama hukuk evrensel olması ile ilişkilerin ve çıkarların haksızca gözetilmesine müsaade etmeyecek gerçeklilik olarak uygulanması gerekendir. Bu durumda emperyalizm ve kapitalizm, tahammül sınırlarını aşmadan meşru sınırlar içinde ötekiyle var olunduğunun idraki ile daha kucaklayıcı ve kapsayıcı politikalar üretilmesi gerektiğini açık etmiştir. Bu iki politika biçimi ile insanlığa daha fazla zarar vermeden yeni politikalar üretmek zorundayız. Bu politikaların insanlık tini adına revize edilmesi gelecek adına gereklidir.

Rahmetin gelişi rüzgârından belli olur. Görülen o ki her türlü alanda küreselleşmeye başlayan dünyada tek veya belli başlı birkaç erke bağlı olarak sistemin -kapitalizm ve emperyalizmin- işletilmesinden yana sıkışma yaşanmaktadır. Sistemin kendi içinde canlı tutulması için kültürel değerler alanında çatışkıya sebep veren politikalar da uygulanır iken sistemde alan koruma refleksleri ile beraber bir krizin olduğu görülmektedir. Varoluşsal olarak kendi çıkarlarını düşünen her erk, çıkarları doğrultusunda politikalar üretir iken diğer erklerin müdahalesine maruz kalmaktadır. Sistem içinde alan oluşturmalar ve sistem dışı politikalar fazlalaştıkça sistem, sıkışmakta ve savaş da kaçınılmaz olarak insanın önünde durmaktadır. İnsanlık için yıkım olacak politik uygulamalardan, evrensel düzeyde hukuki zemin edinilmesi ile uzaklaşmak olması gerekendir. Görülen o ki çıkarlar söz konusu olduğunda fedakârlıklarda bulunmak söz konusu dahi değildir.

Kapitalizm ile halk kitleleri, dini ve siyasi değer algılarından yana hem arzu ve faydacılığa dayalı yeni değer edinimleriyle yozlaştırılmakta hem de pasifleştirilmektedir. Kapitalist devlet politikaları ile insan öncelenmekten daha çok menfaat aracı olarak kullanılandır.  Kapitalizmin istihdama, ekonomik gelişim, teknik ilerleme ve bunlar ile bağıntılı olan bütün alanlara katkısı/ katkıları tartışmasız gerçektir. Böyle olsa da insani değerler göz ardı edilerek sadece sermayeye dayalı politikalar üretmek ve uygulamak, insani değerler adına yıkımdır. İnsan, insani değerler yıkıma uğradığında öngörülü bir geleceğe bakmaktan yoksundur. Sadece biyolojik sebep-gerekçeler ile yaşayamayacak kadar da tinde değer üreten olduğundan dolayı tinsel değerleri -ilke ve ilkeye bağlı yargısal oluş- doğrultusunda öngörülü bir gelecek algısı ile yaşamak isteyendir. Unutmamak gerekir ki tesis edilen ilkeler öngörülü bir yaşamın kapısını aralar.

Görülen o ki her savaş rüzgârı ile beraber insan olmanın tinsel kazanımlarının kadri daha çok anlaşılmaktadır. İnsan acziyete düştüğü yerde yaratıcısına sığınır, kendiliğini yeniden üretmek zorunda kalır ve üretimlerde bulunur iken Rabbi olan Allah’a yakin olarak kendini gerçekleştirmektedir. Zulmün/ zalimliğin dünyayı kapladığı her gün de insan, evrensellerine döndüğünde rahmetin kapısını araladığını görecektir. Acılara, zalimliğe odaklanmak yerine ilkesel ereğe bağlı çözüm üretmek olması gerekendir. Bu nokta da İslam, Kur’an çizgisinde çözüm alanı olarak yeniden değerlendirilmesi gerekendir. Çatışkılı diyalektiğin gerçekliliğinden bahsetmekte isek hikmet, irfan, erdemler vb. çizgisinde akıbete/ ahirete göre yaşama teklifi sunan İslam’ı bireysel ve toplumsal düzeylerde yeniden değerlendirmek gerekir.

Sistemin göstergeleri ile insanlık önünde -kesinlikle- bir dünya savaşı çıkacağını ifade etmekten daha çok, acılar ve acziyet ile dolu bir dünyada ne yapılması gerektiğini ifade etmekteyim. Günün koşullarında insanı insanlığına yitik ve duyarsız kılan, ayrıca modern yaşam ile beraber insani ilişkilerin zayıfladığı/ zayıflayacağı bir dünyada insancıl olarak insan olmaya ne kadar ihtiyaç olduğu daha çok görülecektir. İslam’ın teklif ettiği de insanca yaşayabilmek için insancıl yolların tüketilmeden yaşanmasıdır. Sistemler insanlığı yitirmenin değil, insanca yaşamanın yolları/ yöntemleri olmalı.

Bilimsel paradigmanın doğrultusunda dinden uzaklaşan veya dinini doğru bulmayan insanlar için din/ İslam ile barışmanın zamanı gelmiştir/ geçmektedir. İslam sadece dış dünyanın değil, iç dünyanın da hangi ilkeler çizgisinde inşa edilmesi gerektiğinin, hak hakikat ve selametten yana sonuç veren yoludur. Bu yönü ile ismi sırat-el müstakimdir. Deneyime bağlı sonuç verileri ile sırat-el müstakim olan İslam’da hak ve hakikat izleğinde insanın edim ve üretimlerinde özgünce kendiliğini gerçekleştirmesi de beklenendir.

Sırat-el müstakimde olanlar, özgün yaratılışlarının gereği olarak özgünce üretimlerde kendilerini gerçekleştirme imkânına sahip olanlardır. Her nefs, takip ettiği ve gölgesinde durdukları ile değil, özgünlükte ürettikleri ile kendisini bulması gerekendir. Böylece, özgünce gerçekleştirdiklerinde yaşadığı -talim eder iken zikrinde olduğu- ilahi sıfat ve esma gereği ile kendinden mutmain olmayı da bulmuş olsun. Bu durumda gönlünde de cennetin kapısı aralanmış olarak rıza (hoşnutluk) ile ilahi huzurla tanışmış olsun.

****

Alan daraltan her erk, sorun olarak önümüzde bulacağımızdır/ bulduğumuzdur. İlkeleri duygusunda -hakiki- ve değer olarak yaşamakta isek sonuç itibarı ile korkacak bir şey yoktur. Allah bizde bizimledir:

Modern yaşamla beraber insan, bireysel düzeyde hak ve özgürlüklerle kutsanır iken özgürlüklerini kalıcı kılmanın kaynağını, insanı kullanım aracı kılmakta bulmuştur. Modern yaşam denilince ilk akla gelen Batı’dır.

Küreselleşen dünyada Batı da değerleri ile küreselleşmiştir. Batı’yı küresel kılan ise sömürgecilikle başlayan emperyalizm çizgisinde kapitalist siyasi erki her alanda yaşamsal kılmaya çalışmasıdır.

Batı gelişimine tarih olgusal çizgide dikkat edilecek olunursa sanat, felsefe, bilim vb. alanlarda insanlık tinine katkıları, insanlık tarihinde devrim niteliği taşır. Böyle olmak ile beraber sömürgecilik, faşizm, emperyalizm, kapitalizm vb. siyasi uygulamalarında ve büyük savaşlarla da görülen o ki kendi için ötekileştirdikleri üzerinden gelişimini, ötekilerinin hak ve özgürlüklerinin gaspına borçludur.

Bilginin evrensel kılınmaya çalışılması ile aydınlanmanın öncelenmesi, bireyin hak ve özgürlüklerinin evrensel kılınması ile görülen modern yaşama bakıldığında, özgürlüklerin sürekli kılınması için kaynak olarak tüketilen, ötekileştirilen insan olmuştur.

Değerler ve inanç alanı da menfaat adına kullanım için malzeme olmuştur. Tarihsel gelişim çizgisinde Batı’ya bakıldığında küreselleşir iken her türlü düzeyde alan daraltan olduğuna tanık olunur. Ötekileştirilen Hintli, Müslüman, Çinli, Afrikalı ve diğerleri, -alanları daraltıldıkça- zihniyet olarak Batı’nın küresel bir sorun olarak önlerine geleceğinin farkında dahi olmadılar. İletişim ve Batı’nın etkileri düşünüldüğünde, Batı’nın vahşi politikaları karşısında Batılılaşmayı kendini yenileme silahı olarak buldular.

Batı’nın insanlık tinine değil ama tarihsel ilerlemeye katkısı, politik uygulamaları ile hızlı ve sürekli bir diyalektik yapı kazandırmasıdır. Çatışkıya dayalı diyalektik Batı tarihselliği ile gözlemlendiğinde tanık olunacak olan, Batı’nın vicdanının olmadığıdır. Sömürgecilik, faşizm, emperyalizm, kapitalizm, silah olarak kullandığı terörizm vb. politik yaklaşım ve uygulamalara bakıldığında vicdanı olmayan, kazanca dayalı sistemler kuran Batı’ya tanık olunur.

Asalak gibi sömürgeciliği benimsemiş olan, emperyalizm ile devam ettirmeye çalışan ve kapitalizm ile bütün yaşam alanlarına yayılan Batı’nın vicdanı yoktur. Vicdanı olmayandan ise her türlü hile, gasp, terör, savaş vb. düzeyde tavırlar huy olarak görünüş bulur.

Modernleşen insanın bireyselliği ve özgürlükleri kazanım olarak bulması, doğrultusal mantık çizgisinde sadece usa ve çıkarlara dayalı politikalar üretmesi sonucunda vicdandan yoksunlaşması ile beraber insan olarak vücut bulacağı alanı nefsi emmaresi melekesi olmuştur. Hümanist çizgide usu ile kutsallaştırılan insanın günahı ise vicdandan yana yoksunlaşmasıdır.

İslam’ı alan olarak sıkıştıran Batı, sorun olarak önümüzde bulduğumuzdur. Politikaları ve nefsi emmareyi önceleyen değer belirimleri ile Batı, vicdandan yoksunlaşmanın nasıl gerçekleştiğinin örneği olarak -insanlık tini adına böyle olmaması gerektiği yönünde- tecrübe ettiğimizdir. Vicdandan yana yitik kalmaya başlayan insan için İslam, vicdanı önceleyen din olması, her türlü alanda barışa dayalı ilişkilerde bulunulması, insan hak ve özgürlüğünün gözetilmesi gerektiğinin mesajları ile ihtiyaç duyulandır.

İnsan anlam-duygu-değer-inanç vb. yüklem varlığıdır ki değerlere bağlı duygu ve inanç belirimi ile kurduğu -anlamlı kıldığı- bir dünya içinde yaşar. İnançtan yoksun, evrensel değerlere duyarsız, ilkeleri hakiki olarak duygusunda yaşamaktan yana yitik ve anlam arayışında pasifleştirilmiş her insan/ millet, insanlıktan yana bereketi kesilmiş olandır. Adalet ilkesi gereği ile sonuçtan -karmadan- bakıldığında ve nihilist bir dünya görüşünde duyarsızlığın kapısının aralandığı da düşünüldüğünde, acınacak durumdadır.

Evrensel değerler ile çığırtkanlık yapanlar, evrensel değerleri hiçe sayan eylem ve uygulamalarda bulunmakta ise ironik bir durumda oldukları kesindir. Böylesi düzeyde ironide bulunanların ikiyüzlü ve güvenilmez olması da kaçınılmazdır. Bu durumda Batı için sorun İslam olmamalıdır; bulundukları durumdan kurtulmanın çözümü, İslam olmalıdır.

İslam, insan fıtratı ile uyumlu olan dindir. İslam, hak ve hakikat ilkesi ile edinilecek olan anlam, duygusunda hakiki yaşanması gereken ilke, ilkelerin vicdanda karşılık bulması ile evrensel değer niteliğinde yaşam biçimi oluşturması ve bu doğrultuda da inanç/ iman ile anlamlı bir dünya görüşünde insanca yaşamanın kapısını aralar. Halen Batı’ya karşı, ortak değerlerde bulduğumuz ortak duygularda birbirimizle duygudaş (hemhal) olabilmekte ve korunmaya dair refleksler göstermekte isek İslam olduğumuz içindir. Bu durumda duygularımızı canlı tutan ve birliğimize sebep veren evrensel olan öz değerlerimizi muhafaza etmemiz önemlidir.

Değerler, aksiyonel kılar iken değerleri anlamsız kılacak her türlü algı oluşturma ve politik uygulamaların da önüne geçmek gerekir. Değerlerini yitiren toplumlar, artık başka bir zihniyette başka bir millettir. İnsanın nefsi emmaresi sebebiyle zaafları da olduğu için fevri hareketleri veya ırkların törelerine, adetlerine dayalı değer belirimi olan her tutum ve davranış ise İslam’a mal edilmemelidir. Âdem’den Hatem’e İslam olanlar ise aynı çizgide değerlerini koruyarak millet olmayı başarmış insanlardır. Her türlü koşul karşısında kendini yeniden yenileyerek hak ve hakikat ile bulmuş insanlarıdır.

****

Karanlık aydınlanırken doğru varlık görüşü edinmek ve iyi bir yaşam sahibi olmak için hak ve hakikat ilkesi izleğinde ilim, talim ve terbiye edinmek şarttır:

İnsanın bilmediği olarak önünde duran, sonunda bilinmesi gereken olarak bulduğudur. Bilinmez olanın belirsizliği veya karanlıkta duruşu, sırlı olmanın cazibesi ile bilinmesi gerekendir.

Bilinen, anlam-duygu-değer-iman/ inanç-yargı nitelemesi edinme süreci ile beraber varlık görüşü oluşturduğunda, bilgi öznel yüklemleri ile yaşamın kaçınılmazı olarak bulunandır. Bilgi edinimini ve bilginin değer nitelemeleri ile yargısal düzeyde yaşama katılımı, şahıs/ özne olmanın doğası gereği olandır. Bilgi edinmek insan için öncelenen olsa da edinilen bilginin değer nitelemeleri ile yaşama katılımı ve hangi niyete bağlı olarak kullanıldığı önemlidir. Öğrenmek, öğrendiği doğrultusunda varlık görüşü ve yaşam biçimi edinmek, eğitim düzeyinde gerekli olandır.

İslam çizgisinden bakıldığında öğrenmenin sınırı olmasa da öğrenilene bağlı olarak varlık görüşü edinmek ilkeler ile belirli kılınır iken öğrenilene bağlı olarak yaşam biçimi edinmekte ise ilişkilerde hak-had belirimiyle yaşanması öngörülen ve beklenendir. Sadece öğrenmek değil, öğrendiğini ilkeye bağlı varlık görüşünde noktalamak ve öğrendiğini ilkesine bağlı olarak yaşama, hakkı gereği ile taşımak olması gerekendir.

İslam’da bilmek ile benliğin kibir düzeyinde beslenmesi değil, bilmek ile yaşamın değer olarak anlamlı kılınması öncelenir. Hak, hakikat bilgisi ile edinilecek olan ise insani ilişkilerde hak-had belirimlerinde meşru olan insani alanda ilkeyi asli düzeyde gerçekleştirmeye dair yaşam biçimi edinmek ve bu doğrultuda edim ve üretimlerde bulunulmasıdır.

Gizilde duran, anlam-duygu beliriminde keşfi olarak deneyim ile bilinse de kavramsal düzeyde ussal olarak bilinmesi beklenendir. Kavramsal olarak bilinen her ilke, anlam-duygu-değer karşılığı olan belirimlerinde yaşanması da gerekendir. Sadece bilmek değil, bildiğini ilkesi gereği yaşamsal -öznel- olarak bulmak da olması gerekendir. Yaşamsal -öznel- düzeyde deneyim edilen, kavramsal düzeyde bilinir iken insanı insani düzeyde duyarlılığa açık eder. Sadece kavramsal düzeyde bilmekte ise aynı düzeyde duyarlılığın olacağı beklenemez.

Demek istediğim o ki sadece öğrenmeye dayalı bir sistemde İslam hakkı ile anlaşılamaz ve yaşama taşınamaz. İslam’la öngörülen ise öğrenmek ve öğrenilenin ilkesi gereği pratikte yaşamsal kılınması -yani eğitim- ile içselleştirilmesidir. Nesnel olgusal olan bilindikçe ve amaca bağlı değer niteliği kazanması ile yaşama katılır. Öznel edimsel olan ise ilkesi gereği anlam ve duygusunda (hâlinde) yaşanması gerekendir. Böyle olmak ile beraber nesnel olgusal düzeyde bilinenin öznel edimsel düzeyde ilkesine bağlı olarak hangi niyet ile yaşama taşındığı ve bilgisinin kullanıldığı önemlidir.

Sonuçta bilmek ve ilke gereği güzel ahlak sahibi olmak öğrenim ve eğitimde öncelenmesi gerekendir. Bunun için de pratiğe bağlı deneyim yollarının aranması gereklidir. Yüzyıllardır tasavvuf ile ilim, talim, terbiye ve tasarruf edinilerek yapılagelen de budur. Evrensel öğrenim ve eğitim sisteminde de bilgi ve pratikte uygulama alanları, ayrıca bilgi ve nesnelerinin kullanım niyetlerinin yalnızca neden ilkeden değil, sonuç ilkesinden/ ilkelerinden hareket ile de olması gerektiğini gösteren bakış açıları ve uygulama alanları da oluşturulması gerekir. Sonuçları gösterilmeyen ve sorumluluğu üstlenilmeyenin insana olgunluk katması beklenemez. İnsanlık, sadece neden ilkelere bağlı olarak değil, sonuç ilkelere bağlı olarak yaşamayı da insan olmanın olgunluğunu edinmek adına öğrenmelidir.

Modern öğrenim sisteminde ihtiyaca bağlı alanlara ve kalıplara göre insan yetiştirilir iken alanların etik yönleri boş bırakılmamalıdır. İslam isek öğrenim ve eğitimi aynı çizgide buluşturmanın yollarını aramak gerekir. Hak ve hakikat çizgisinde ilim, talim ve terbiye, edinilmesi gereken olarak aileden itibaren yaşamın her alanında son nefese kadar olması gerekendir. Bilinmez duranı bilmeye doğru ilerler iken insan için sadece bilmenin, tanımanın, tanık olmanın -değer üreten varlık olması sebebiyle- yeterli olmadığını göz ardı etmemek gerekir.

Bu neden ile hak ve hakikat izleğinde ilim, talim ve terbiyenin Kur’an’da içerildiğinin idraki ile öğrenim ve eğitimi öncelemek gerekir. Talim esnasında da alanına göre meyil, yeterlilik ve yeteneğe bağlı olarak insanın gelişiminin önü açılmalıdır. İslam tektipleştiren olmaktan uzak, her insanın istidadına göre kendiliğini hak ve hakikate göre gerçekleştirmesinin yolunu sunar. Bu nedenledir ki dinde dahi zorlama olmadığını ifade eden ayet nazil olmuştur.

Ayrıca belirteyim ki İslam olan için bilinemezcilik diye bir anlayış olamaz. Bilinmeyi, tanık olunmayı ve sonuç ilkeden hareket ile ereğinde hakkı ile yaşanmayı isteyen Allah söz konusu ise İslam olan için bilinemezcilik ve yetişilemez zannı anlamını yitirir/ yitirmesi de gerekir. Sadece üretim ile geride kalmamak adına değil, yaşam değeri oluşturmak, doğru olan varlık görüşü edinmek ile yaşama anlam katmak için de öğrenim ve eğitiminin önceliklerimiz içinde en üst sırada olması gerekir.

****

Yaşamın sürekli olduğu idraki ile ölümü tanımlar iken ölümün olmadığı dünya görüşünde yaşamak:

İnsan için ölüm son olarak önünde bulduğu/ bulacağıdır. “Her son yeni bir başlangıca gebedir” derler. Kur’an çizgisinde İslam açısından bakar isek yaşam süreklidir. Sadece formasyonlarında gerçekleşen değişimlerde bitimli oluşun adına ölüm denir.

Ölüm, bir devirden başka bir devire, bir âlemden başka bir âleme, bir mekândan başka bir mekâna, bir varoluş biçiminden başka bir varoluş biçimine devinimde iken her bitim ve bitime bağlı olarak yeni başlangıcın habercisi olan olaydır. İslam’da ölüm, habercisi olduğu yeni başlangıca göre yaşamanın gereği olarak hatırlatılır ve yaşamın sürekliliğinin esas olduğu üzerinde durulur. Dirilik, Allah’ın sıfatlarından olduğu içindir ki hayat O’nun diriliği ile gerçekleşendir. Allah’ın sürekli -baki- olduğu da düşünüldüğünde, yaşamın evrensel düzeyde farklı formasyonlarda beliriyor olsa da sürekli olduğu -tevhidin gereği olarak- anlaşılır.

İslam anlayışında ölüm değil ama yaşam, nur/ ruh ile devamlı iken olan bitende yaşanacaklar, adalet ve aynalaşma ilkesi gereği ile sonuçlara göre yaşanması gerekendir. Ölüm ile belirtilen ise yaşam formasyonlarının değişken doğası gereği değişim içinde iken bitimli -fani- olduklarıdır. Bitimli bir dünyada da ölüm kaçınılmaz son olduğu içindir ki bitimli olana -tükenene- göre değil, bitimsiz -sürekli, daim- olana göre yaşanması gerektiği tavsiye edilir.

İslam’da Kur’an ile ölüm hatırlatılır iken ölümün kendisi değil de yaşamın hangi değerde/ değerlerde yaşanması gerektiği anlamlı kılınır ve sürekli olduğu ifade edilmeye çalışılır. Bu doğrultuda da ilkeye göre sonuçları belirli olan geleceğe göre yaşanması gerektiği insana hatırlatılır. Bu yapılırken de olan, sistem içinde olan bitene örtük duran insanın, sistem içinde sistemin öznesiyle sisteme aşkın yaşam edinmesinin yolunun gösterilmesidir.

Ölümün İslam’da sonuç ilkesine bağlı olarak yeni bir başlangıcın olay aşaması olduğu düşünüldüğünde, ölüm kaygısını aşmak ve ölüm sonrası olacaklara hazırlanmak/ hazır olmak gerektiği de anlamlı kılınır. İslam ile insan, ölümlü bir varlık görüşünde yaşamaz. Yaşamın sürekliliğinde ölümün olmadığı varlık görüşünde ölümün olmadığı bir idrakte yaşar/ yaşaması da gerekir.

Modern yaşam ile beraber ahiret yaşamına olan imanın zaafa uğraması sebebiyle her türlü alanda seküler olma çabalarının artması düşünüldüğünde bu konunun önemini vurgulamak gereklidir. İslam olanın sadece dünya için değil, devamlı olan yaşamda ahiretini de düşünerek yaşaması hem kendisini hem değerlerini hem de yakın çevresini kurtarması adına önemlidir. Ayrıca İslam olan her mümin, ölümle barışık olarak kesintisiz -devamlı- olan yaşamın gerekleri doğrultusunda yaşamalıdır.

Ölmeye ve öldükten sonra yaşayacaklarımıza hazırlıklı olmak imanın gereğidir. İslam olan için ölüm, istenilecek olan değil, geldiğinde ise korkmadan ve rıza ile karşılanması gerekendir. Acılar içinde yaşayanın ölümü istemesi küfürdür ama bitkisel yaşamda olanın dönüşü yok ise acılarına son vermek olması gerekendir.

İnsan ölmemek için yaşar iken yaşama tutunur. Ölmemek ise dünya yaşamından yana ölmemek anlamını taşır. Aslında ise ruhunda, şuurundan ve bilincinden bir şey yitirmeden yaşamı sürekli olandır. Ölmemek için yaşar iken ölümsüz olduğunun şuuruna örtüktür. Ölmemek için üretirken de kendini keşfetmek, edindiği değerlere bağlı olarak kendilik bilincini -ben olmasını- yeniden üretmek ve kendiliğini görünüşe taşımak için fırsat bulmuş olur. Yaşam ürettiği değerler ile anlam kazanır ve insan hiç ölmeyecekmiş (dünyasını değiştirmeyecekmiş) gibi yaşar.

Hiç ölmeyecek gibi yaşamak, yaşamın sürekli olduğu referansı ile değerlendirildiğinde doğru bir ifade olsa da kullanılan anlam içeriği ile bakıldığında dünya yaşam formasyonunda hiç ölmeyecek gibi yaşamak anlamında kullanılır. Dünya yaşamı düşünüldüğünde insanın hiç ölmeyecek gibi kendi için yaşaması, sonuç itibarı ile bakıldığında insan için sıkıntılıdır. İnsanın ölüm vaktini bilmemesi de hiç ölmeyecek gibi yaşamasının nedenlerindendir. Ölüm vaktini bilmemek, kendinde olanı dışlaştırmasının, değer yargıları ve değer belirimlerine göre de kendiliğini gerçekleştirmesinin gereğindendir.

Yaşamın sürekli olduğu idraki ile sadece dünyayı kazanmak için değil, ahiret yaşamını da kazanmak için hiç ölmeyeceğinin bilincinde olarak yaşamak gerekir. Dünyada yaşanılan olay ve olgular, iyi niyetimize ve salih amellerimize bağlı olarak hem ahir olan iç dünyada edineceklerimizin hem de ahirette yaşanılacakları kazanmanın fırsatıdır. Bu durumda ölümlü bir dünyada yaşar iken sadece beden olmadığını bilerek, ölümsüz olduğunun idraki ile yaşamak gerektiğini unutmamak gerekir.

Biyolojik sebep-gerekçeler doğrultusunda ölmemek için yaşayan insan, vahşice yaşamaktan daha çok insanca yaşamaya hem dünya yaşamı hem de ahiret yaşamı için ihtiyaç duyar. Hazreti Resulünde dediği gibi “hiç ölmeyecek gibi dünya için her an ölecek gibi ahiret için yaşamak gerekir. Bu hadisi şeriften de anlaşılması gereken, yaşamın kesintisiz olarak sürekli olduğu ve öznel düzeyde ilkeler üzeri formasyon kazanan yaşamın -her alanın ilkesine bağlı olarak- ilkesel düzeyde yaşanması gerektiğidir.

Ölüm ile barışık olmayan itikat ehlinin İslam olup olmadığından yana şüphe edilir/ edilebilir. İman eden için ise ölüm ile barışıklık zaten olandır/ olması gerekendir. İman eden için, yaşamın sürekliliğinde hem dünya hem ahiret hayatı rıza ile Allah için yaşanması gerekendir.

****

Kurbiyet kurban verilmeden kazanılacak olan değildir. Böyle olsa da tevhidin gereği olarak irade beklentisinde olmadan -karşılık beklemeden-, kullanım ve paylaşım nesneleri üzerinden duygusunda hakiki olarak ilkelerin yaşanması, kurbiyette olması gerekendir:

Kurban miti, adanmışlığın ve fedakârlığın mitidir. Her adanmış olan fedai nefs düzeyinde terbiyesinde ahlaki olgunluğunu ve fedai can düzeyinde ise ereğinde kendini bulur.

Fedai canda şehit olanlar Allah için dinin kurbanlarıdır, fedai nefste ahlaki düzeyde olgunluğunu bulanlar ise nefsini Allah için kurban edenlerdir. Her iki düzeyde de Allah için kurban olanların, Allah’ı rableri olarak diri buluşlarında kurbiyet bulmaları kaçınılmazdır. Şehitlik, ölümün olmadığına Allah ile diri olarak kendiliğin bulunması ile tanık olunandır. Şehit, Allah için canını, malını verebilene derler ki sonuçta Allah ile dirilik bulmak onlar için takdir buyrulandır. Allah için fedai can ve fedai nefste bulunanlar Allah ile diyetlerini bulur. Şehitlik düzeyinde Allah’a kurban olmak, hayati düzeyde değerlerinden yana yitik kalmaktansa mücadele sonucunda olması gerekendir. Zalimden şehit olmayacağı gibi fevri sebeplerden dolayı mücadele edenlerden de şehit olmaz.

Kurban mitinde önemli olan bir durumda, kutsal bir amaç uğruna insan kurban etmek yerine, insana karşılık olmasa da niyete karşılık olarak bir canın kurban edilmesidir. Koçun gökten İsmail için indirilmesi de bundandır. Kurban Allah adına Allah için kesilenin insan için kılınmasıdır ki insanın kendisi için kesilen üzerinden Allah’a şükür ile yakinlik bulması gerekir. İnsanların kurban edildiği dönemler düşünüldüğünde, insan yerine bir hayvanın kurban olmasının takdir edilmesinin hem insanın kadri kıymetinin açık olması adına hem de insanın şükür etmesi adına önemli olduğunu belirtmek gerekir.

Hayvan severler için bu durum kabul edilemez olarak görülse de insanlık serüveninde insan için bu durumun, iman düşünüldüğünde ne kadar önemli olduğu tarihsellik çizgisinde görülür. İnsan kadri kıymeti, Allah tarafından kurban miti ile tescillenmiştir. İnsana öncelik verildiğinden dolayıdır ki insan adına kabul edilecek kurban, insanın canına kefarettir. Her hac döneminde hacıların kurban kesmesi mitin canlı kılınması adına önemlidir. Ayrıca kurban kesilen hayvanın ihtiyaçlıya dağıtılması ile sevinçle karşılanır iken insana dönmesi ve insana döner iken Allah’a, nuruna, sıfatlarına ve esmasına yükselmesiyle de miraç etmesi söz konusu olandır. Her hacının kurban diyetini ödemesi vaciptir -olması gerekendir-. Kurban edilenin ihtiyaçlıya dağıtılır iken yerini bulması da olması gerekendir.

Hacılar ve maddi durumu yeterli olan müminlerin kurban kesmesi hem helal kılınmış, dine uygun kesimi yapılmış olan hayvanlardan beslenilmesi hem de mitin toplumsal düzeyde canlı tutulması adına önemlidir. Ayrıca kurban edilenin kabul edilmesi söz konusu olduğunda kurban edilenin ruhu ile ahiret ve akıbette insana koruyucu melek olması da söz konusu olandır. Zaten her kurban edilen hem Allah adı ile canı teslim edilirken rızkı gereği ile insana bahşedilendir hem de samimi niyetlerin Allah’ta kabul görmesinin vasıtasıdır. Bu durumda kurban olayında kabul edilen niyet ve bahşedilen kurbanlık ile yakinlik kurulurken ortak gerçeklilikte varoluş tavrında bulunmuş olunur.

Kurban olgusu Allah’ın sembollerindendir. Her sembol içeriğinde yüklü olan anlam-değer-yargı-inanç belirimlerine göre duygusunda karşılık görmesiyle yaşamsaldır ve gerçeklilik kazanır. Bu durumda kurban olgusu, olayında gerçekleşir iken duygusunda hakiki olanların Allah ile takva gereği yakinlik bulması söz konusudur. Kurban, hitap-muhatap ilişkisinde kurban vasıtası ile kulun hitabını, Allah’ın kurbanı kabul etmesi ile muhatap almasının gerçeğini de kendinde barındırır.

Modern yaşam ile beraber kurban kesmek vahşet olarak görülmeye başlanmıştır. Bu durumda kurban kesmenin dinde olmadığını söyleyen ve kurban yerine sadaka verilmesini tavsiye edenler çoğalmıştır. Bu durumda İslami değerleri, modern yaşamın değer yargıları ile kritik etmemek yerinde olur. Herkesin değer yargılarına göre dini ve işi kendinedir. Değer olarak kurban, dinde amaca bağlı zorunlu kılınanlardan -farz- değildir ama olması gerekenlerdendir -vaciptir-. Kurban ile söz ahdi karşılanır ve Allah adına kurban edilen ile niyetteki samimiyet üzeri dinde kararlılık gösterilir/ gösterilmelidir.

Âdem nebiden ve daha öncesinden bu yana kurbanda bulunmak süregelmiştir. Kurban, ilkel toplulukların ortak hikâyesi olarak görülse de kurban ile süregelen imanın, sevginin sınanmasıdır. Habil ve Kabil mitinde sevgisi/ sevgilisi adına sakınmadan bağışta bulunabilmek anlamlı kılınır ve sevgide hakiki olmak sınanandır. İbrahim ve İsmail kurban mitinde ise iman edilen Allah’a verilen sözü gerçekleştirmenin ne kadar önemli olduğu vurgulanır iken imanın hakiki olarak yaşanması gerektiğinin sınanmasına tanık olunur.

Kurban olarak bağışlanan ise gözden çıkarılan değil, gönülden kopandır. Gözden çıkarılan, kurban olarak kabul gören değildir. Kurbanın kabulü için önemli olan, kalben rıza ile bağışlanıyor olmasıdır.

Kurban ile Allah’ın verdiğini Allah’a kalben geri vermek ile hem şükürde (verilenin karşılığını ziyadesi ile geri verebilmek) bulunulmaktadır hem de kulun fakr ile Rabbi olarak Allah’ın varlığını tasdik etmesi söz konusu olandır. Kurbanın kabulü ise kulluğun -Allah için varoluşunun- kabul görmesidir. Kabul edilen kurbana sonuç ilkeden bakar isek kurban, insanın kendi için önceden Allah katına gönderdiğidir ve sonuçta hayır üzeri bulacağıdır.

Olgu niteliği ile kurban, Allah’a ulaşması istenen niyetin nesnesi olarak vücud bulandır. Niyetin kabul edilmiş olması, kurbanın kabul edilmiş olduğunu gösterir. Kurban niyetin gerçekleşmesinin aracıdır. Kurban, olayında ise gözden çıkarılan değil, gönülden bağışlanan ile ne kadar hakiki olduğumuz sınanmaktadır. Kurban, niyetimizin kabul olup olmadığının nesnesi olarak vücud bulurken olayında gerçekleşen ise iç dünyamızda olanın dış dünyada gerçekleşmesi ile aynalaşmanın olmasıdır.

Kurban eden, Allah rızası için kurban vermektedir. Kurban ise Allah rızasında karşılık görecek olan değer olarak vücud bulacak olandır. Hediyeleşmede hediye nesnesinin niyete bağlı olarak değer kazanması gibi kurbanın da kulun niyetine bağlı olarak Allah katında değer kazandığını söyleyebiliriz. Kurban, Allah ile kulu arasında iletişim düzeyinde yakinlik bulmanın ortak gerçeğidir.

Dinde olgun insan olabilmenin göstergelerinden bir tanesinin de kurban ile bağışta bulunabilme iradesine sahip olmak olduğu görülür. Kurban ile iradede karakter gelişimi sağlansa da dinde kâmil insan olmanın ilk evrelerindendir. Nesnesi üzerinden vazgeçebildiklerimiz ile iradenin gelişimi kurbanda görünüş bulur. Fakr mertebelerinde -kalben sahip olunan bir şeyin kalmaması- kurban edilecek hiçbir şeyinin olmadığının idrak edilmesi, dinde kâmil insan olabilmenin sürecinde istenendir. Sonuçta ise dinde kâmil insan olmak, her nesneyi Allah’ın bilerek hakkı gereği ile kullanmak ve paylaşmakla mümkündür. Tevhidin gereği olarak da her kullanım ve paylaşım nesnesi üzerinden karşılık -iradenin gerçekleşmesi-beklemeden, hakiki olarak duygusunda -asli tecellide- ilahi sıfatların ve esmanın gerçekleştirilmesi/ yaşanması, dinde kâmil insan olmanın gereğidir.

Dinde erek Allah’tır ve ereği hakkı ile yaşamak, adanmışların hakkı olarak kendilerinden bağışladıkları ve fedakârlıkta bulundukları ile mümkün kılınmıştır. Bağışlanan her nesne üzerinden kurban edilen ise nefsi emmaredir. Bu anlamlar doğrultusunda “bıraktıklarınız kadar erersiniz” ayetinin, kurban anlamını da içerdiğini belirtmek gerekir. Kurban ettiğimiz ile nefsi emmarenin tabiatından yana arınırken, tenzihte takva sahibi olmak müslim olmanın gereğidir. Böyle olmakla beraber kurbanın fedakârlık içerdiği ve rızaya bağlı bahşetmek ile gerçekleşmesi gerektiğini de unutmamak gerekir. Her kurban edilende aranması gereken rızadır. Habil’de, İbrahim’de, İsmail’de olduğu gibi kurbanda önemli olan, kul ile Rabbi arasında gerçekleşmesi gereken rızadır. Eskiler, kurban olacak hayvanın dahi rızasını alırlardı. Razı olarak kendinden bahşetmek, fedakârlıkta bulunmak, kurban olayında olması gerekendir.

Kurban sadece ihtiyaçlıya dağıtmak için kesilen değildir. Zaten insan gıdasının karşılanması için Allah adı ile insan için kesilen her hayvan kurban hükmündedir ve kurban hükmünde olan ile insanın gıdalanması istenendir. Sadece kurban bayramında değil, kurban bayramı dışında da Allah adı ile kesilen hayvanların da kurban olma derecesi vardır. İnsanın etçil olduğu düşünüldüğünde, dinde olması gereken de Allah adı ile kesilenin insan için kurban edilmesidir. İnsan için kurban edilen de Allah için olmayı hak etmiş olandır. Helal et yemek, iman eden her müslimin hakkıdır.

Kurban bayramında bütün müminlerin kurban kesmesi söz konusu olmasa da ihtiyaçlılar adına kurban kesenlerin olması gerekir. Kurban etinin dağıtımı ise tevhid gereği ile düşünüldüğünde, Allah için kesilenin Allah’ın ikramı olarak dağıtılmış olmasıdır. Unutmamak gerekir ki “kurban kes” emri ile verilen bir ihsana teşekkür için ve verilenin hakkını karşılamak adına kurban kes denilmektedir. Ayrıca ayet hükmü ile kurbanların “etleri ve kanları değil takvanız ulaşır” denilirken de kurban kesmemenin değil de kurban kesmenin hak olduğu vurgulanır. “Takvanız ulaşır” ifadesini kurban kesmenin gerek olmadığına yorumlayanlar olsa da ayetin genel ifadesinde kurban kesmenin hak kılındığı vurgulanmış olunur.

Kurban edilecek hayvanlar helal kılınmış olanlar ile belli iken tavuktan, horozdan kurban değil adak olunacağını da belirtmek yerinde olur. Kurban dini bir değer olarak yaşanır iken olmaması gerektiği yönünde beyanlarda bulunmak, dinin kültür olarak canlı kılındığından habersiz olunduğunun beyan edilmesinden öte değildir. Ayrıca kurban verilen yerde ihtiyaçlı bulunmamakta ise küreselleşen dünyada vekâlet ile kesilecek kurbanların ihtiyaçlılara Allah’tan bir hediye olarak gönderilmesi de haktır. Böyle olmak ile beraber kurban parasının sadaka olarak verilmesi kurbanın yerini tutmaz. Her ibadet Allah için yapılıyor olması ile ibadet niteliği kazanır ve Allah için kurban vermek/ dağıtmak ile de kurban, ibadet niteliği kazanır. Her ibadet ise kendi duygusunda birebir yaşanması gereken olduğu içindir ki sadaka vermek ile kurban kesmek eşdeğer değildir.

Demek istediğim o ki kurban kesmek her müminin hakkı iken kesilmemesi yönünde ifadelerde bulunmak, ahretten/ akıbetten habersiz olarak sadece kurban kesmeye odaklı beyanda bulunmaktır. Modern bakış veya hayvan sever olmak ile de kurban kesmenin vahşet olduğunu düşünmek ise insanın etçil olduğunun gerçeğinden uzak bir bakıştır. Kaldı ki büyük mezbahalarda hayvan kesimleri düşünüldüğünde dini değer belirimi olan kurban kesmenin vahşet olduğunu söylemek insan gerçeğinden yana gaflette bulunmaktan öte değildir.

Kurban sadece ihtiyaçlılar için değil, tevhidin gereği olarak insan elinden insana Allah’ın ikramını tatmak için yapılandır. Her ibadet kendi duygusu -nişanı/ hâli- ile kaimdir ve Allah’a kurban verme duygusu ve kurbanın paylaşımı her ne kadar -tarihselliği gereği- ilkel ve vahşice görülse de yaşanmasında hata veya günah olacak bir durum yoktur. Her ibadette Allah için iken takva sahibi olmak da kaçınılmazdır. Ayrıca her ibadette sonuç olarak kurbiyet bulmak esastır. Bu neden ile kurban ile bulunacak hakiki duyguda Allah’a yakinlik bulmak olması gerekendir.

Kurbanın değer belirimine göre psikolojik, sosyolojik, ahlaki, ontolojik, tinsel vb. düzeylerde olumlu ve sağaltıcı etkileri düşünüldüğünde sadece hayvan kesimi olarak sığ düzeyde anlamlı kılınmaması gerekir. Kurban ile ilgili ayetler, hadisi şerifler ve sünnet ile bakıldığında da dini açıdan sorun olmayan kurbanın, modern yaşamda sorun olarak görülmesi veya gösterilmeye çalışılması, anlam sığlığı ve iman düzeyinde değer yoksunluğunun sonucudur. Kurban kesenlerin, kurbanlıklara eziyet etmeden ve diğer insanları rahatsız etmeden bu ibadeti uygun koşullarda yerine getirmeleri de önemlidir/ gereklidir.

****

Boşa geçecek zamanı olmayan insan, geleceği adına hak ve hakikat çizgisinde erek ilkeye bağlı olarak yaşamayı önceleyendir. Ereğe varımın araçları ise hakkı ölçüsünde değer belirimiyle yaşamının parçasıdır. Böyle olması gerekir iken değerlerden yana önceliklerimiz ise her devirde sorunsal olarak tinsel yaşamda karşılaşılan bir olgudur:

Kıyamet, her semavi dinde bahsi geçendir. Kur’an’da kıyamet, genel olarak yok oluş anlamından farklı olarak geniş anlamda kullanılır. Böyle olsa da sığ anlamda kıyamet, gelecek zaman belirimi ile genel anlamda yok oluş içeriği ile beklenendir. İslam’da ise kıyamet ve sonrasına göre yaşamak olması gereken iken kıyametin beklenişi sorundur.

Kıyamet ve alametleri her inanç grubunun gündemini genel ve sığ olan anlamı ile meşgul eder. İslam olandan beklenen ise kıyametin ve alametlerinin meşguliyet yaratmasından farklı olarak kıyamet ve sonrasına göre olması gerekenleri yaşamasıdır. Kıyamet ve alametleri ile meşgul iken kıyamet ve sonrasına göre yaşamak ihmal edilendir.

Kıyam, ayağa kalkmak, ayakta durmak anlamını içerir. Yeni bir mücadele -işte- doğrulmak ve olması gereken ile yeterlilik bulmak anlamlarıyla da yorumlanır. Ayakta durmak kendi kendine yeter olmak manasını da içerir. Kıyamet de ayağa kalkış, hakikatin görünüş bulması, yeni bir çağın başlangıcı, insanlığın hak ve hakikat ile tinde yükselmesi, öz varlık ile kendiliğin bulunması gibi birçok anlama gelir. Her kıyam ediş, bir önceki mertebeye aşkın olarak mertebenin geride bırakılışı anlamında kıyamettir.

İnsanın bedensel olarak emeklemekten ayağa kalkışı dünyada doğaya karşı kıyametini bulmasıdır. İç dünyada çocukluk ve ergenlikten us/ vicdan meleke belirimlerinde sorumluluk ve aidiyet bulması da insan olarak rüştünü/ yetişkinliğini bulması, iç dünyada kıyametini bulmasıdır. Seyri seferde salikin Allah -nur- ile kendiliğini bulması da tinde yükseliş bulması olarak kıyametini yaşamasıdır. Halka hizmet ile kendiliğinde derinlik kazanır iken kıyamet, öz kendi ile kendine yetmek olarak yaşanandır. Böyle olmak ile beraber kıyamet, kıyameti sagir (küçük) veya kıyameti kebir düzeylerinde ölüm gerçeği ile tanışmaktır. “Her nefs ölümü tadacaktır” denilir iken ölümün gerçeği kıyameti yaşamak, ölümün olmadığı gerçeğine uyanmaktır.

Sonuçta her iki kıyamet düzeyinde de ölüm haktır. Demem o ki ölüm zaten hak iken kıyamet ve alametlerinin peşinden koşarken vakit kaybetmek zaman kaybıdır. Kıyameti sığ anlamı ile ele alırken de Kur’an’da kıyamet bahsinin ne kadar geniş anlamda kullanıldığından habersiz dar açıdan gelecek bakışımı ile yaşamı kendimize kaygı/ korku ile azap ederiz/ edebiliriz. “ O vakit geldiğinde elinizde bir ağaç dahi olsa dikiniz”, “son saatiniz dahi olsa ilim öğreniniz” hadisi şerifleri ve “sizi imtihan etmek için yaşamı ve ölümü yaratan O’dur” vb. ayetler ile bakıldığında, kıyamet erek ilke gereği olması gerekeni yaşamanın nedeni olmalıdır.

Erek ilkeye göre yaşamanın öncelendiği bir dinde, kıyamet gibi bir konunun sığ anlamda yersizce kullanılarak insanı etkilemesi ve meşgul etmesi hak ilkesine göre kritik edildiğinde bir anlam içermez. İman eden halk kitlelerinin bu doğrultuda kıyamet ve alametleri üzerinden güdülmeye, kandırılmaya ve kullanıma (manipülasyona) açık/ savunmasız kılınması da kabul edilecek bir durum değildir.

İnsan, anlam-duygu-değer-inanç/ iman-yargı vb. yüklemler dizgesi izleğinde tinde varoluşunu bulur. Bu dizgeyi önceleyen anlamın olmaması durumunda dizgedeki diğer yüklem veya nitelemeler de görünüş bulmaktan yoksun olur. Anlam yitimi ile beraber kendilik boşlukta -anlamsızlıkta- hak değerinden yana düşkün olur. İnsan yaşama tutunacak anlam bulamadığında da yaşam nesneleri ile beraber anlamsızlaşır.

Modern yaşamda nesnel olgusal olanı tanımak/ bilmek artı bir değer olarak insan yaşamına, doğa düzleminde hak olana göre varlık görüşü edinmek ve daha kolay bir yaşamın kapısını aralaması dışında anlam katmadığında, insan için yaşamın nihilist bir çizgide anlamsızlaşması kaçınılmaz sondur. Modern yaşam ile beraber karşı karşıya kaldığımız -çözümde öncelenmesi gereken- birçok sorun bulunurken sığ anlamda kıyameti ve alametlerini yersiz olarak bazı kişi ve gurupların menfaati için gündemde tutmasına karşı uyanık olmak gerekir.

İnsan olarak yaşama anlam katacak artı değerler üretmek dururken ve erek ilkeye bağlı olarak evrenseller çizgisinde olması gerekenleri yapmak gerekirken, siyasi ve fevri menfaatler adına kıyametin kullanılması ve gündemde tutulması us ve vicdan ehli olarak kabul edilecek bir durum değildir.

Elbette ki kıyamet ve alametlerini bilmemiz gerekir ama sığ anlamda değil, her mertebedeki anlam karşılığına göre bilmemiz gerekir. Kıyamet ise kaygı/ korku ile önümüzde duran değil, yaşamı daha anlamlı kılmak ve sonrasında ise iman edenler için hak edilmiş olan daha güzel bir yaşama kapı aralaması sebebiyle muhabbetle karşılanması gerekendir. Korkutmak değil de muhabbetin öncelenmesi ile daha güzel ve anlamlı bir gelecek algısına/ bakışıma neden olmak gerekir. Hangi koşulda bulunulursa bulunulsun hak ve hakikate bağlı olarak umut ile geleceğe tutunulması imanın gereğidir.

İslam isek hak ve hakikat düzeyinde erek ilkeye bağlı olarak olması gerekeni öncelememiz gerekir. Kıyamet ve içerdiği gerçek anlamı ile ölüm, yeni bir yaşama, âleme, mertebeye geçiş ile barışmak gerekir. Öz varlığı ile kendine yeter duruma ermekle de kendilik -ben- bilincinde kâmil insan olarak sorumluluk sahibi olunması gerektiğini de unutmamalıdır.

O kadar sorun ve dert içinde kıyamet, yaşanan her şeyin geçici olduğunun idraki ile daha doğru ve iyi olmamızın belirleyici olayı olmalıdır. Sonuca, ereğe, geleceğe göre yaşam biçimlenecek ve adalet ilkesi izleğinde vicdan sahibi olunacak ise vakti saklı tutulan ölüme/ kıyamete ihtiyaç vardır.

Hak ve hakikat insan yaşamında belirleyicidir. Önemli olan, hak ve hakikat çizgisinde yaşamaksa, kıyamet ve alametlerini hakkı dışında konu ederek gündemi meşgul etmemek, güdülmeye ve kandırılmaya açık bir alan oluşturmamak gerekir. İslam’da her şey hakkı gereği hak üzeri hakikate bağlı olarak yaşanır/ yaşanılması beklenir. Öyle ise kıyameti de hakkı gereği konu edinmek gerekir.

Kıyamet ve alametlerinin anlamları üzerine diğer kitap çalışmalarında sıkça bahsetmiştik. Bu başlıkta ise kıyamet ve alametlerinin hak ve hakikat bağlamında belirli olan önceliklerimize kıyasen öncelik kazanmasının sorun olduğunu vurgulamak istedim.

İslam olanın önceliği hak ve hakikat olması gerekirken her türlü şekilcilikte, araçlarda takılı kalınması, geleceğe ve geçmişe dair insanlığa erek ilke gereği faydası dokunmayacak konularda da meşguliyet bulunması, öncelikli olması gereken değerlerden yana idrakin tam anlamında gelişmediğini gösterir. Erek ilkeye bağlı olarak değer algısının edinilmesi, değerlerin idrakinde olunması, değer yargılarına göre seçim ve kararlarda bulunulması ve eylemde gerçekleştirilmesi gerekir iken önceliğin ilke gereği olması gerekenin dışına çıkması sorundur. Erek ilkeye bağlı olarak beliren değerlere göre öncelik edinmekten yana sorunların olduğu durumlarda, toplumsal düzeyde eğitimin ve bireysel düzeyde de us ve vicdan melekelerinin öncelenmesi gereklidir.

Değerler sorunu, karşıt belirimleri ile diyalektikte sorunsal olmasından farklı olarak da aynı çizgide bulunanlarda görülecek olan öncelikler sorunudur. Önceliklerimiz, farklılıkları açık ederken farklılıklarda görünüş bulmak tinde çeşitlenmenin -zenginleşmenin- gereğidir. Hikmeti gereği böyle olsa da değer olarak öncelenmesi gerekenlerin idrakinde olunması; bu doğrultuda da eylem ve üretimlerde bulunulması, İslam’da insandan beklenendir.

Korunma/ koruma, ihtiyaç, beklenti, amaç ve bunlar doğrultusunda bilinçte örgünsel olarak karar alır iken yargı ve eylemlerini gerekçelendiren insan için değerler, tinsel varoluşunun kaçınılmazıdır. Bu durumda önemli olan ise insanın hangi değerleri önceleyerek varoluşuna nitelik kazandırdığıdır.

Bilinçaltını ilkeler ile örgün kılmak ve bilinçte ise tinde erek ilkelere bağlı olarak seçimlerde bulunmak, kararlar almak etik değer yargılarıyla karakter edinimi ve kişilik gelişimi adına önemlidir. Ayrıca varoluşu gereği birçok kendilik düzeyinde (çocukluk, ergenlik yetişkinlik evrelerinin farklı formasyonlarda nefsi emmare, ruh vb. belirimlerde) seyir eden insan için kendilikte bütünlüğün korunması; bilinçaltı ve bilinç işlevinde bütünlüğün edinilmesi adına da önemlidir. Bütünselliğinde, genel anlamda bilincin öznel işlevsel olduğu düşünüldüğünde de etik değer yargılarının -ilkelerin- sağlıklı ruhsallık adına önemi tartışılmaz bir gerçektir. Bu durumda ilkelerin öncelendiği ussal belirim olan vicdanın, tinsel yaşamın sağlıklı olması adına hayati önem taşıdığı gerçeğinin idrakinde olmamız gerekir.

İlkelere göre öncelenmesi gerekenin sağlamasının yapılacağı adres ise us ve görüngülerinden olan vicdandır. Öyle ise değer önceliklerimizi, hak ve hakikat izleğinde ilkeler gereği ile belirli kılmak için, -pasif değil- her daim erek ilkeye bağlı olarak canlı tutulması gereken us ve vicdan ile belirlememiz gerekir. Bu doğrultuda da değer önceliklerimizi eylemlerde görünüşe taşımamız gereklidir.

****

Üstünlük kendini gerçekleştirdiklerinde hak edilmesi gerekendir. Sadece fıtri nedenlerden dolayı üstün olduğunun kanısında olmak sanıdan ibarettir.

İslam’da tarihi süregelişi ile beraber sorun olarak görülmese de modern yaşamla beraber sorun olarak görülen bir konu da kadın haklarıdır. Tarih erkeklerin tarihidir ve erkek egemen toplumlarda kadın hep ikincildir. Hak sahibi olarak da ikincil düzeyde üstlendiği rol modele göre -geri hizmette- kendini bulur. Bu durumda toplumda birey olmak kadının değil de erkeğin sorunudur ve kadın her daim erkeğin kahir üstünlüğü karşısında ezilendir.

Allah ki ezilenlerin yanındadır. Öyle ise kadının Allah’a yakinlik elde etmesi erkekten daha kolaydır. Bu anlattıklarım tarihsel çizgide genelde gerçekleşendir ki kadın egemen durumlar istisnaidir. Anlatmak istediğim ise kadın haklarının hukuki bir sorun olduğudur. Kültür olarak İslam değil, din olarak İslam’da da kadının hak olan yerini, faziletini beyan etmektir.

Üstünlük, kahir düzeyde cinslerin birbirlerine potansiyellerini gerçekleştirmekten yana etken oldukları ve birbirlerini tamamladıkları sıfat belirimleri ile görünüş bulur. Kur’an tabiri ile söyler isek insanın çift halk edildiği düşünüldüğünde, kadın ve erkeklerin birbirlerini tamamlamaları yönünde birbirlerine karşı üstünlükleri olduğu gerçektir. Fıtrat gereği çiftlerde üstünlük, birbirlerini tamamlamak yönünde görünüş bulur. Böylesi durumda çiftlerde üstün kılınan yönler, çiftlerin birbirleri üzerindeki tamamlayıcı hakları olarak görünüş bulur.

İnsanın fıtratına bağlı olarak tarihsel gelişiminde görünen erkek ve kadın rol model belirimleri, zaman içinde kadına kahir olarak egemen olan erkeğin statükosunu (süredurumunu) koruma refleksleri geliştirmesi ile beraber erkeğin ezici üstünlüğüne dönmüştür. Bu durumda kadının töre, yasa karşısında ikincil olması sonucunda erkek ile mücadelesi düşünülemez olur. Ayrıca fıtraten çiftlerin birbirleri üzerindeki üstün kılındıkları hakları da görünmez olur.

Birbirleri üzerinde üstünlüğü olanlardan beklenen muhabbet ve rıza üzeri birbirlerini tamamlamak iken ezici gücü olanın, eşi olması gerekeni erki doğrultusunda ikincil kılması, erkin irade beliriminde terbiye edilmediğinin göstergesidir. Çiftlerin beraberliklerinin başlangıcında muhabbet ve rıza eş olmalarına neden iken üstlendikleri rol modele göre erk belirimi olanın, ezici ve yıkıcı bir şekilde süredurumunu kontrol etmeye çalışması insan olması gerekenden beklenecek bir durum da değildir. Zaten rıza, muhabbet ve paylaşım üzeri olan eşlerin birbirlerine karşı hak talebinde bulunmalarından bahsedilmez; birbirlerini hakkı gereği ile tamamlamalarından, ilişkilerinde tevhide ermelerinden birliği yakalamalarından bahsedilebilir. Hak taleplerinin olduğu durumlarda ise adalet arayışı vardır ki bu durumda çiftlerin eş olduğundan da bahsetmek mümkün değildir. İslam’da öncelenen çiftlerin eş olmalarıdır; zorunlu yaşanan ve haksızlığa uğranan beraberliklerde ise özde birliğin olduğundan da bahsedilemez.

İslam’da hakikat evrensel olmasına rağmen ferdi olarak tanık olunan ve yaşanandır. Marifet ise insanın özellikle eşi ve diğer insanlar ile olan ilişkilerinde hakikati hakkı gereği yaşamasında görünüş bulur. Bu nedenledir ki eş olanların birbirlerine sadece dünyevi yönden müşterek olarak destek olduklarını düşünmek, eksik bir görüştür. Eşler dünyevi yaşamda müşterek olduklarından daha çok manevi olan iç dünyalarında manevi/ tinsel yönde yaşadıklarından yana müşterektirler. Böylesi müşterek yaşamda tevhidin gereği olarak ilişkilerinde ilahi sıfat ve esma tavırları ortak yaşamın ortak gerçeği olarak görünüş bulur. Bu durumda her çift birbiriyle ilişkileri üzerinden insan olma sıfatını kazanır.

Demem o ki her Âdem Havası ile insan olma serüvenine devam eder. Havva ile olan ilişkisinin sonucunda her Âdem ilahi tavırları yaşar iken rabbi olan Allah ile kendini insan olarak bulacaktır. Her Havva içinde bu geçerlidir. Böylesi birlikteliklerde ise meta değer olarak kıymeti -paha karşılığı- olanlara göre formasyon bulan hukuktan bahsedilmez; muhabbete bağlı olarak gerçekleşecek olan rızadan, paylaşımdan, fedakârlıktan, birlikten vb. bahsedilir. Üstünlükten de değil, kucaklaşmaktan bahsedilir.

Her Âdem ve Havva eş olma durumunda, ilkesine bağlı olarak duygudaş (hem hâl) oldukları ile birbirlerine varlık aynasıdırlar, birbirlerini tamamlarlar. Birbirlerinin değeri olduklarında ve ortak değerler edindiklerinde de birbirlerine destektirler. Yaşamın anlamı, birbirleri için olmakta da bulduklarıdır. Bu durumda eşler, muhabbet, rıza, tevazu vb. duygularda birbirlerine yurt olurlar. İnsan insana yurttur. Eşler birbirine yurt -aile- olması gerekenlerdir. Kıymeti -paha karşılığı- olanlarla değil de -ilkeye bağlı fedakârlık isteyen- değerlerde beraberliği/ birliği bulması gerekenlerdir. Böyle olduğunda eş olmaktan, kalıcı ve sürdürebilir bir beraberlikten bahsedilebilir. Meta düzeyinde kıymeti -paha karşılığı- olanlar ise eş/ aile olmak veya iç dünyada birbirine yurt olmak için değil de dünyevi -dışa bağlı- yaşamın gereği olarak edinilmesi gerekenlerdir.

Eşler arası hukuk ise kıymeti -paha karşılığı- olanlara göre belirli kılınmış -formasyon kazanmış- olan değil, muhabbetle rıza, saygı, tevazu, özveri vb. formasyonlarda görünüş bulur/ bulması da gerekir. İslam’da böylesi bir durum öncelenir iken kadın hakları veya erkek haklarının olumsuz düzeyde söz konusu edildiği durumlarda, insanlık adına geri kalındığına tanık olunur. Geride kalmışlık suç ise bu suç, İslam’a yüklenilmeyecek kadar dünyevidir. Daha çok dışa dönük yaşam biçimi edinilmesinden dolayı görünüş bulmaktadır. Bu durumda evrensel insan hakları söz konusu olduğunda, sadece kadın için değil,  erkek için de hukuk güvencesinde hakların korunumu olması gerekendir.

Fıtrata bağlı edinilen rol modellerde eş olmayı seçenler, birbirleri ve sahip oldukları üzerinde de hak sahibi olduklarını bilmelidir. Zaten Kur’an’da bu net olarak ifade edilir. Böyle olsa da erkeğin ezici erk sahibi olması veya modern yaşam ile beraber değişen rol modellere göre kadının erk sahibi olması yönünde statükocu olarak tutum ve davranışlarda bulunmaları, fıtratın tanıdığı muhabbet ve rıza üzeri hak sahibi olmanın dışına çıkmaları olur. Bu da erkin irade belirimde terbiye edilmemesinin evrensel düzeyde sorunsal olduğunun göstergesidir. Özellikle erkek egemen toplumlarda birey olmak, karşı cinse olan üstlükle ölçülmekte ise gelişen kültürde kadınların ezilmesi, haksızlığa uğraması, eşya gibi görülmeleri vb. olağan görülür. Kadın egemen -anaerkil- ortak yaşamlarda da bu durum gerçekliliğini korur. Bu durumda sorun, hem erkin irade beliriminde terbiye edilmemesi hem de kültürel değer belirimlerinin haklar düzeyinde sorunlu olması üzerinden sorunsaldır.

Bu doğrultuda ilişkilerde rızayı, muhabbeti, paylaşımı vb. tavsiye eden İslam adına belirtirsek İslam, erke bağlı görünüş bulan iradenin terbiye edilmesini, ortak yaşamın ve ahiretin/ akıbetin selameti adına gerekli kılmış iken insanın terbiyeye dair hak ihlali yaptığı sorun, İslam’a mal edilemez. Ayrıca kültürel değer belirimine göre yapılan hak ihlalleri de İslam hukuku normlarından bakıldığında İslam’a mal edilemez. İslam’a Kur’an çizgisinde; fırsat eşitliği, iktisadi adalet, denetlenebilirlik ve hesap verilebilir olmak ilkelerinden bakıldığında kadın ve erkek iki ayrı sınıf olarak değerlendirilmez, insan nitelemesi ile değer beliriminde zikredilir.

“Katımızda üstün olanlar takva sahipleridir” vb. ayet ifadelerine bakıldığında İslam’da fıtrata bağlı düzeyde değil de tinsel amaca bağlı olarak kadın erkek ayrışımına gidilmediği görülür. Tinsel amaç -yani Allah ve iradesinin erek olduğu- beliriminden bakıldığında insan, kadın ve erkek olması düzeyinde sınıflandırılmaz. Özüne bağlı olarak gerçekleştirdikleri üzerinden tipolojik düzeyde sınıflandırılır. Zaten İslam hukukuna dikkat edilecek olunursa, ceza hukukunda kadın ve erkek suçun mahiyeti ne olursa olsun aynı durumda karşılık görür.

Miras hukukunda kadına daha az pay verilmesinin nedeni, erkeğin hak olarak üstün kılınması değil, erkek egemen bir toplumda erkeğin, kadının ve diğer aile fertlerinin bakım sorumluluklarını üstlendiği rol model sebebiyledir. Ayrıca her erkeğe karşılık iki kadının şahitliğinin kabul edilmesi gerektiği de kadının güvenilmez olması veya erkeğin fıtri üstünlüğünün olmasından dolayı değil, erkek egemen bir toplumlarda hak olanın şahitlikle açığa çıkmasının garanti altına alınması içindir. Çünkü erkek egemen toplumlarda kadının şahit olduğunu -hak olanı- dile getirmesinde zorluklar ile karşılaşması söz konusu olandır. Özellikle belirtmek gerekir ki İslam’da Allah’a yakinlik bulmakta da kadın, fırsat eşitliğinden yana aynı haklara sahiptir. Yeter ki yakin ehli olmanın gerekleri yerine getirilmiş olsun. Ayrıca helal-haram, yasak-emir düzeyinde kadın ve erkek, insan olarak aynı çizgide görülmesi beklenendir.

Tarihin erkek egemenliğinde yazıldığı düşünüldüğünde kadınların çektiği çilenin yarısını erkeğin çektiği söz konusu değildir. Modern yaşam ile beraber kadın hareketleri doğrultusunda hak edinimlerine tevhid çizgisinden bakıldığında görülmesi gereken ise toplum içinde hakkı olanın kadına bahşedildiğidir.

Statükolarda haklar, zor mücadeleler sonucunda elde edilir. Bu durumda kadınların önce kendi haklarına sahip çıkmaları ve bu doğrultuda da haklarının gaspına karşı ortak mücadele vermeleri gerekir. Haklarının gaspı söz konusu ise susmak, kabullenmektir. Tevhidin gereği ise hak gaspının olduğu yerde susmak değil, hak olanın dile getirilmesi ve hakkı olan doğrultuda yaşam biçimi oluşturulmasıdır. Bu durumda erkek erkinin ezici ve yıkıcı düzeyde kahir olması karşısında kadın haklarının gözetildiği hukukun öncelenmesi şarttır.

Kadın hakları sorunu, erk belirimi olan iradenin terbiye edilmesi ve erkek egemen toplumlarda erkeğin hukuku öncelenir iken kültürel değer belirimleri karşısında kadının ikincil kılınması ile sorunsaldır. İslam’da ise Allah ereğinde tevhid gereği bakışım edinildiğinde kadın ve erkek karşı cinsler olmaktan öte, birbirlerini rıza, muhabbet ve ortak haklar üzeri tamamlaması gereken çift/ eştirler. İnsan olma düzeyinde farklı yaratılış belirimleri ile Allah’ın aynasıdırlar. Allah’ın iradesine bağlı olarak da kendilerini gerçekleştirdikleri ölçüde Allah’a yakin gelme fırsatında eşit hakka sahiptirler. Bu durumda insan olma rüştünü edinmiş olması ile kendiliğini gerçekleştiren her can Allah ile üstünlük bulmuş ise karşı cinsinin kültürel değer belirimine göre üstünlükte olması bir anlam ifade etmez. İslam’da önemli olan Allah ereğinde insanın kendiliğini gerçekleştiriyor olmasıdır.

Kadından imam (önder) olur mu denilir ise kendi iş alanına bağlı olarak yeterlilik durumuna göre elbette ki yönetici veya sözü geçen ve düşüncesine başvurulan olur. Allah ereğinde kendiliğini asli düzeyde gerçekleştirenin ise hem fazilet yönünden hem de tasarruf yönünden velayet düzeyinde üstünlüğü söz konusu olur. Böyle olmak ile beraber irşatta hususi düzeyde değil de umumi düzeyde -erkeklere- kadının imam olması beklenemez. İrşatta kadın için sorunsal olan, hem cinsiyeti gereği latif ve cazibeli yaratılması hem rububiyet sıfatlarına daha fazla haiz olmasındandır. Özellikle erkek egemen toplumlarda bu durumlar kadınlar için sıkıntılara sebep olur. Terbiye de zor şartlar altında Zül- Cellal-i Vel İkram tavrı gereği gerçekleşir iken erkek egemen toplumlarda kadından hizmet beklenmesi kadına haksızlık olur.

Kadın hukuk adına bakıldığında; kadına uygulanan şiddet, eşinin yedi adım gerisinde yürümesi, kız çocuklarının okutulmaması, araç sürme ruhsatı verilmemesi vb. durumların, İslam ile alakadar sorun olmadığı görülür. Böylesi sorunlar, İslam’ı zanna göre yorumlamak sonucunda edinilen ve İslam’ın ilkesel belirimleri ile alakadar olmayan, terbiye/ eğitim, ahlak, kültür vb. ile alakadar olan sorunlardır.

Bu başlıkta erkek ve kadının birbirlerine üstün oldukları ve beslendikleri yönlerini ayrıntıları ile vermek değil de kadın ve erkeğin tarihsel süregelişi karşısında İslam’da insan olarak fıtraten çift, birbirlerini kucakladıkları ve ayna oldukları değerde eş olmalarının kıymetini ifade etmek istedim. Önemli olan kimin üstün olduğu yönünde bakışım sahibi olmak değil, insan olarak birlikte birbirini eş mahiyetinde tamamlayarak yaşanıp yaşanmadığıdır. Tevhidin gereği olarak da insan Hakk’ın aynası iken kadın veya rol model değişimine göre erkeğin ikincil duruma düşürülerek Allah’ın dışında görülmesi ve ezilmesi kabul edilemez.

Sorun, değer algısı sorunudur. Bu durumda her insan, kadın erkek nitelemesine aşkın olarak insan olduğu yönünde değer olarak görülmelidir. Toplum içindeki hakları da hukuk ile güvence altına alınmalıdır. Dinde ereğe/ amaca bağlı olarak da eşit haklara sahip olunduğu unutulmamalıdır. Her insan bir kadından doğuyor iken kadının hakları düzeyinde geriye atılması utançtır, toplum içinde hakkı olanlardan mahrum kılınması ise İslam’dan/ tevhitten bakıldığında zulümdür. İslam olanın insan hakkına dikkat etmesi en öncelikli konudur. Özellikle annelerin hakkının ödenemeyeceği düşünüldüğünde, kadın haklarının ne kadar önemli olduğu farklı bir açıdan da görülmüş olur.

****

Özür dilemek -tövbe etmek- insana hak kılınmışken insanın insanı -hangi nedenden dolayı olursa olsun- aşağılaması İslam’da etik, hikmet ve aşağılanın gelecekte ne olacağının belirsizliğinden dolayıdır ki sorundur.

Değerler ön yargılar olduğunda, ötekileştirmek insanın kendisine hak olarak gördüğü olur. İslam adına bakıldığında, emir-yasak ve helal-haram çizgisinde beliren her değer yargısı ötekileştirmek için değil, -öncelikli olarak- dinden amaç edilen ereğin gerçekleştirilmesi içindir. Değer yargıları, ön yargılar olarak belirdiğinde ise insanın insanı değerlendirmesi hak ve hakikate kıyasen olmaktan daha çok araç düzeyinde verilmiş olanlar doğrultusunda olmaktadır.

İnsan, anlam-duygu-değer belirimlerine göre her an değişen bir kalbe sahiptir. Bu nedenle gelecek adına ön yargıda bulunmamak gerekir. Yasak-emir ve helal-haram çizgisinde önyargı sahibi olanların bilmesi gereken ise İslam’da tövbe -bağışlanma, özür dileme- kapısının açık olduğudur. Değer yargıları ile insana önyargılı olmak, İslam’da sorun olarak kabul edilir. Önyargılar sebebiyle insanın gerçek mahiyetine dair görüş sahibi olmaktan yana yoksun olunabilir ve insanın ne olacağına dair de basiret yitirilir. Önyargılı olarak görülenin mahiyeti ve ne olacağına dair hak düzeyinde kanaat oluşmadığında ise yanlışa düşmenin veya zulüm etmenin de kapısı aralanır.

Özür dilemek -tövbe etmek-, ideal olana geri dönmek, tecrübe edindiğinin idrakinde olmak, dinde amaç edilenin gerçekleştirilmesinden kopmamak, rububiyet tavırlarında Allah’ın görünüş bulması, vicdan yükünün hafifletilmesi vb. birçok sebepten dolayı önemlidir. Tevhid gereği insan için tövbe, kendini bağışlamanın gereğidir. Hak ve hakikat ereğinde yaşamaya geri dönmenin olması gerekenidir.

Tövbe, her insan için hangi durumda bulunursa bulunsun hakkı olandır. Bu neden ile hata ve günahlarından dolayı insanı eleştirme hakkı olsa da insanı aşağılama, horlama vb. bir hakka kimsenin sahip olmadığını belirtmek gerekir. Evrenselinde kötü olanın yanlış görülmesi doğaldır ama kötülük yapan insanın, tövbe ile değişmesi ihtimali düşünüldüğünde aşağılanması hem etik değildir hem hep aynı süreçlerden geçen insan için tecrübenin verdiği olgunlukta olmaması gerekendir hem de aynı seviyeye düşmemek adına yapılmaması uygundur. Rahmetin gazabı geçmesi sebebiyle merhamet etmek ve affedici olmak olması gerekendir. Ayrıca her olay ve olgu hikmeti gereği ile yerindeliğinde görünüş bulmakta iken her türlü aşağılayıcı tutum ve davranıştan kaçınmak gerekir.

İnsandan Allah kendini gerçekleştiriyor iken insana hüsnü zan ile bakmak yerindedir. Sonuçta hak ve hakikat kıyasınca insanı nitelemek olması gerekenin idrakini edinmek için gerekli olsa da insanı kötü olana göre nitelemekten, -özellikle aşağılayıcı sıfatlar ile nitelemelerde bulunmaktan- kaçınmak gerekir. İnsanın aşağılanmayı hak etmiş olduğu durumlar karşısında dahi Allah’ın insan üzerindeki varlık hakkı adına aşağılamamak gerekir. Hangi günahta olursa olsun, bağışlanma yolu insana hak olarak verilmişken ve “ne olursan ol, yine gel” diyecek kadar zengin bir kültür mirasının sahipleriyken insanı aşağılamaktan kaçınmak gerekir. Ayrıca haksız yere yapılan her aşağılama ile karmada yüzleşileceği gerçeğini de hatırlatmak gerekir. Kötülüğü iyilikle savmak var iken kötülüğü besleyecek tutum ve davranışlardan da kaçınmak gerekir. Böylece rahmetten beslenmenin önüne geçecek -yani bereketin, irfanın kesilmesine sebep verecek- tutum ve davranışlardan uzaklaşılmış olunur.

İnsana değerlerine bağlı olarak yargı sahibi olması hakkı verilmiştir. Ussal düzeyde farklılıklar doğrultusunda eleştirel olması hakkı da verilmiştir. Böyle olmak ile beraber suç ve suçlu yargılarında bulunma hakkı olan insanın, aşağılamayı hak etmiş olanı dahi aşağılamamaya -hikmete ermek için- dikkat etmesi gerekir.

Her aşağılanma adaleti hak kılar. Bu nedenle adalet tesis edilirken dahi insanın aşağılanmadan yargılanması hakkının olduğunu belirtmek gerekir. Kötülük karşısında ise adaleti talep etmek haktır. Merhamet ise kötülüğü en güzel biçimde savmanın yoludur. İşimizin sonunu Allah’a bırakırsak da katı olan kalpte O’na yakinlik bulmaya ve hikmetine ermeye, yaşadıklarımızı vesile kılmış oluruz. Adalet, merhamet, teslimiyet aşamalarında yakinlik bulmak ve hikmete vakıf olmak öncelenir iken aşağılamak ile nefsi emmare düzeyinde görülen kibirlenme düzeyinde Allah’a gafil kaldığımızı, masivaya düştüğümüzü unutmamak gerekir. Kibir ise Allah’ın varlığına karşı gizli şirktir; mümin olanda istenmeyen, gizli günahtır.

Ayetlerde insana, kibirlenmemesi -şımarmaması- gerektiği ve haddini bilmesi gerektiği ifade edilirken de hakkı gereği üzere yaşaması tavsiye edilir. Haddini bilmek ve fakr, Allah’ı hakkı gereği bulmanın olması gerekenidir. Aşağılayan insan olup da hak ve hakikatte örtük kalınacağına; haddini bilmek, hüsnü zanla bakmak ve fakr üzeri yaşamakla Allah’a yakin gelmek, insanın ne için olduğuna dair olması gerekenidir.

****

Her sonuç yoruma açık olmanın zenginliğini taşır. Önemli olan ise sonuç belirimlerine göre anlam zenginliğinin, görüş ve yaşamsal düzeyde insana derinlik katması ve kolaylık sağlamasıdır:

Dikkat edilecek olunursa Tevhid Okumaları kitabı “Oku! Yaratan Rabbinin adı ile oku” ayetinde toparlanmıştı. Bu kitap ise o kitabın devamı ve tamamlayıcısı olarak “Hak geldi batıl yok oldu. Batıl yok olmaya mahkûmdur” ayeti ile bütünlüğünü ve anlam içeriğini bulmuştur.

“Hak geldi batıl yok oldu. Batıl yok olmaya mahkûmdur” ayeti ile nasıl ve hangi çizgide okuma yapılması gerektiğinin idrakini edinmekteyiz. Allah’a hamdolsun!

Özellikle bilinmesi gereken bir durum da Kur’an’ın, öznel edimsel paradigması gereği ile değil ama nesnel olgusal paradigması gereği ile formasyon kazanan bilim kitabı olmadığıdır. Kur’an öznel edimsel paradigma gereği değerler perspektifi ile ele alınması gereken bilimsel niteliğe haizdir ve nesnel olgusal düzlemde formasyon kazanan bilime de eksik kaldığı yönü ile ayna tutar. Ayrıca bilimsel birçok fenomene göndermelerde bulunulurken ve usa/ vicdana göndermeler yapılır iken bilimsellikten uzak kalınmaması gerektiğinin aklını da verir.

Kur’an çizgisinde İslam’ı yaşamak, değer belirimlerine göre insan olmayı tercih etmek ve insanca yaşamayı öncelemek ile alakadardır. Arzu, haz, menfaatler, iktidar/ erk edinme hırsı vb. sebeplerden dolayı insan olma ayetini ucuz bir pahaya satmak; erdemlerden ve sonuç itibarı ile karmadan bakıldığında acınacak bir durumdur. Rabbim olan Allah’tır ki Kur’an çizgisinde İslam olmaktan uzaklaştırmasın.

Nuru şahsı-şuuru-diriliği-görüş sahibi oluşu-hareket sahibi oluşu vb. öz nitelikleri ile töz olarak ele aldığımızda; nesnel olgusallığı halk etmesi, özne niteliğine bağlı olarak da öznel belirim olan sıfat ve esmasını halk etmesi ayrıca nesnel olgusal zeminde halk ettiklerine kendi varlık sıfatlarını ve tavırlarını evrensel kılması ile görünüşlere sebep vermesi, kendi varlığında kendini görünüşe taşımasının gereğidir. Özne olmak ve öznellikte kendini gerçekleştirmek, her mevcudun istidadı kadarı ile nurdan hak ettiğidir. Yaratım ve dışlaşma ile kendiliğini gerçekleştirme evrelerinde bulunmak ise -mutlak neden olma ilkesi ile düşünüldüğünde- başkası formasyonlarını var etmek ile mümkündür.

Allah’ın varlığında başkası gibi görünmek, aynı zemin üzerinden nesnel olgusal belirimlerin mertebe ve aşamalarına bağlı olarak katmanlı düzeyde görünüş bulan çeşitlilik ve ilişkilerdeki girift belirimler doğrultusunda gerçekleşir. Temel olarak en basit biçimde kendi varlığını yeni halk edeceklerinin nesnel olgusu kılması, sıfatlarının ve esmasının bu doğrultuda evrensel olması ayrıca bunu da çeşitlenmede, bütünlüklü ve girift ilişkilerde gerçekleştirmesi, aynı öze sahip olunduğu halde farklı varoluş evreleri ve belirimleri ile mevcudatı başkası gibi görünmeye zorlar. Sonuçta da mevcudat başkası gibi görünür.

Süreç, evre, nesnel olgusuna bağlı olarak beliren formasyon farlılıkları vb. başkası olarak görünüş bulmaya zorlar iken Allah’ın da yaratıklarına başkası olarak görünmesine de sebeptir. Mevcudatın evrelere bağlı olarak mertebe belirimlerine göre olgunlaşma sürecinde bulunmaları da sonuç nedeninin -ereğin- başlangıç nedenleri belirli kıldığı döngüsellikte -sibernetikte- gerçekleşir.

Tek başına sibernetik, döngüde gerçekleşmeyi rutine bağlamaktır. Özne/ öznellik zemininde şahıs olma belirimlerinin başkası gibi olma düzeyinde çoğaltılması sonucunda farklı veya tersleşen iradelere/ amaçlara bağlı olarak beliren değer yargılarına göre diyalektik -karşıt- ilişkinin -olayın- belirmesi rutinden kurtuluşun ve mevcudatın kendisini farklı bir olgunluk sürecinde gerçekleştirmesinin ilerleme/ gelişme kapısını aralar. İlerleme/ gelişme sürecinde sibernetik zeminde diyalektik, sibernetiğin ilk evresi gibi paradoks olma özelliği gösterir ama sibernetik gibi döngüsel olmaktan farklı olarak döngünün kendisinde doğrultusal paradoks olma özelliği gösterir. İnsanlık tarihi de buna kanıttır ve diyalektik ile beraber nesnel olgusal zeminde kendiliğin çeşitlilikte gerçekleştirilmesinin yolu açılmış olunur.

Bu paradokstan kurtulmanın tek çaresi de zamansızlara/ evrensellere/ ilkelere tevhid çizgisinde geri dönmektir. İlkelerin -özellikle adalet (el- Adl) ve rekabet (el- Rakib) ilkeleri- öznelde us/ vicdan ve eylem düzeyinde yaşama taşınması ve kurumsal olarak da tesis edilmesi ile çatışkılı diyalektiğe aşkın bir yaşam edinebilir. İlişkilerin organizasyonunda, diyalektiğin çatışkılı ve kontrolsüz olmasından ancak ilkelerin tesis edilmesi sonucunda diyalektiğin kontrol altında tutulması ile kurtulabilir. Tarih bilinci, adalet ve rekabetin tesis edilmesi ve üç zamanlı olarak geleceğe doğru öngörülü biçimde ilerlenmesi ayrıca tevhid bilinci ile nesnel olgusal olana karşı öznel edimsel belirimler olan ilkeler ile aşkınlığın yakalanması ile diyalektiğe aşkın yaşamak ile diyalektik aşılmış olur.

Sonuç, hak/ gerçek olanın hak edilmiş olarak gerçekleşmesinde, öznenin/ öznelliğin bilincinde olarak nesnel olgusal olana aşkın yaşamın elde edilmesidir. İnsanın insanca yaşadığı/ yaşayacağı dünyalara kapı aralamasıdır.

İnsanın serüveni, yaşamı daha anlamlı kılmasında saklıdır ve tevhid, olması gerektiği değerde yaşamın anlamlı kılınmasını sağlar. İlkelere bağlı olarak değer yargıları ile yaşamak, insan olmanın kaçınılmazıdır. Öyle ise tevhidin değer olduğu bir dünyada diğer dünyalara insanca bakmayı ve insanca yaşamayı öğrenmek/ öğretmek gerekir. Her değer yargısı insan olmaya zorlamanın ölçüsü değil, rıza ile insanlaşmanın gereğidir.

Her şeyden önce, nesnel olgusal düzlemde nedensellikte var olmak ile nesnel olgusal zemin üzerinden amaca bağlı değer belirimleri ile yaşamanın, ilkeleri bağlamında birbirlerine karıştırılmaması gerekir. Din olarak amaca bağlı yaşamanın irade düzleminde tercih meselesi olduğunun bilincinde olunması ile dinde zorlamanın olmayacağını da bilmek gerekir. Her mahlûk rabbi olan Allah’ı üzerinde beliren sıfat ve esma tavırlarında nedenini bulmuş olarak yaşar iken O’nu nasıl yaşayacağının hakkını da kendinde saklı tutar. Her zorlama, kendini gerçekleştirmenin farklı formasyonlarda gerçekleşmesinden başka bir şey sağlamaz. Öyle ise tek tipleştirme niyetinde olmadan, zaten -Zül Celali Vel İkram tavrı gereği-  zor olan yaşamı daha da zorlaştırmadan terbiye olmanın/ etmenin ve beraber yaşamanın yollarını aramak gerekir. Tevhid, bu bağlamda hem terbiyeye neden olması hem de ilkesel oluşu nedeni ile beraber yaşamanın çeşitlilikte -amaçsallığa bağlı olarak- gerçekleşmesinin kapısını aralaması adına önemlidir.

Tevhid, özden hareket ile ilkelerin tavırlarda çeşitlenerek öznel belirimler olduğuna tanık olmak ve yaşamda ilkenin gerçekleştiğinin bilincinde olarak ilkeli yaşamaya çalışmanın sonucunda ussal ve yaşamsal olarak görülmesi gerekendir. Nesnel olgusal zeminde görüngülerin çeşitliliği, koşul-ihtiyaç-beklenti durumlarına göre karşı karşıya kalınan durumlar, karşıt ilişki belirimlerine göre diyalektik çeşitlenme vb. birçok neden doğrultusunda bakıldığında iyi-doğru-güzel değer yargısı belirimleri zemininde esmanın (isimlerin = öznel görünüş formasyonlarının), tevhid gereği ile sonsuza uzanan kombinasyonlarda formasyon kazandığı görülür.

Eskiler “her esmanın binlerce tecellisi vardır” derlerdi. Tevhid çizgisinde tavırda çeşitlenmeye tanık olan kuldur. Tevhid, özde ahad ve tavırlarında vahid olan Allah’ın tinde çeşitlenir iken kendisi için olan değil, kulun öznel belirimlerinde Allah’a tanık olmasının ve ilkeyi yaşamsal düzeyde bulmasının -gerçekleştirmesinin- sonucunda bulduğudur. Tevhid, nesnel olgusal zeminde nedensellikte aranacak olan da değil, öznel edimsel çizgide irade belirimlerine göre amaçlılığa/ iradeye bağlı olarak ilkesel düzeyde tavır sahibi olmanın sonucu olarak bulunması gerekendir.

Tevhid, iradenin eylemde formasyon kazandığı esma belirimlerinde -iç dünyada özsel erk olarak- gizilde duran- öznenin, öznel edimsel düzeyde tavırlarda ilkesi izleğinde görünüşe gelmesine tanık olunması ve bu doğrultuda da yaşanmasıdır. Esma tavırsal çeşitliliktir ve karşıtlığı kendilikte barındırmadan görünüşe gelindiğinin de belirimleridir. Öznellikte karşıtlık, nesnel zemin üzerinden karşıt irade belirimlerinin görünüş bulması sonucunda açık olur. Tevhitte ise esma; ilkeler, zamansız/ evrenseller olarak karşıtlığa aşkınlığın göstergesidirler. Ayrıca karşıtlık, tevhitte -bütünlenmiş/ bireşim bulmuş değil- aşılmış olarak ilkesel tavırsallıkta yaşamanın kapısını aralar. Her ne kadar karşıt ilişki belirimleri olsa da tevhid ile karşıtlık, aşılması olanaklı olandır.

Doğası -varoluşu- gereği ile değil ama tinsel olarak yeni dünyalar yaratmak, insan olmanın kaderi iken daha güzel bir dünya yaratmak için evrenselleri (ideaları/ ilkeleri-esmaları) -tevhidin gereği olarak- tesis etmek olması gerekendir. Önce zihniyetler değişmeli, dünya zaten değişecektir. Değişecek dünyaya -geleceğe- göre bilinçli yaşamak, insanın olması gerekenidir. Batılda takılı kalan zihniyetler değişmeli, olması gereken yapılmalı ki insan gerçek ile karşılaştığında kendine yitik kalmasın. Özgünce ve özgürce kendini gerçekleştirmenin yolunu bulmuş olsun.

Her devrin galip düşüncesi ve galip güçleri karşısında yükselen düşünceler ve güçler arasında hak-had ve neden-erek belirimleri doğrultusunda değer yargıları ile görünüş bulan karşıt ilişkiler gerçekleşir. Her devirde karşıt ilişkilerde gerçekleşen ise değerlerin sorunsal olmasıdır. Dinde değerler alanı; hak-had, helal-haram, ceza-mükâfat, itikat-iman vb. belirimleri ile anlam-duygu yüklemleri doğrultusunda dilde ve eylemde belirli kılınır/ kılınmıştır. Dinin amaca/ niyete bağlı olarak yaşamda gerçekleşmesi ile de eylemde görünüşe taşınır. Her devirde değerler sorunsalı ile karşı karşıya kalan/ kalacak olan -tinde tavırsal çeşitlilik için kalması da gereken- insanlık için, olgusal düzeyde dinin sorun olmasının ve dinin değerler alanında sorunsal kalan/ sorunsal kılınan her olgunun, ilkesi izleğinde anlamlı kılınması ve sonuç belirimleri ile öngörerek yaşanması gerektiğiyle aşılmasını ifade etmeye çalıştım.

Her devirde değerler sorunsalı ile karşı karşıya kalmakta isek evrensel değer belirimleri izleğinde zamansızları yaşamda öznel düzeyde melekeler ve toplumsal düzeyde de kurumlar ile tesis etmek gerekir. Eksik olan, yoruma açık olanın hem doğru olarak kritik edilmemesinin hem de doğru biçimde yaşama taşınmamasının fark edilmemesidir. Fark etme eksikliği ve doğru tespitlerde bulunamamak; itikadın, düşünce ve yaşam biçimlerinde şekilcilikte -koşullandırılırken- sığlaştırılır iken asıl amacın yitirilmesindendir. Şekilcilik vasıtadır. Vasıtalar araç değil de amaç edinildiklerinde asıl amaç belirimine göre değer yargılarında sorunsallığın görünüş bulmasına neden olurlar.

İnsan ilişkilerinde değerler sorunsalı, meşruiyet sorunsalıdır. İnsan, tinde evrensellere/ ilkelere doğada ise yasalara göre hak olanı belirli kılar iken hak-had ve neden-erek belirimlerine göre meşru olan yaşam alanlarında ortak yaşamanın, ortak gerçeklilik belirimi olan değerler ile mümkün olduğu gerçeğinden uzaklaşmamalıdır. Din, ortak bir değer olarak ortak gerçeklilik alanımızdır ve meşru olarak yaşanması en doğal olan hakkımızdır.

İslam, ibadetin tapınma olarak gerçekleştirdiği din olmaktan öte, ibadetin ilkesine bağlı olarak kendiliğini geliştirmenin -gerçekleştirmenin- dinidir. Tapınmanın çocukluğundan daha çok ilkeyi ereğinde gerçekleştirmenin/ yaşamanın olgunluğunu edinmenin de dinidir. Bu doğrultuda Rabbi ile insanın özgünce yaşamasının/ kendini gerçekleştirmesinin önünü açar. Sonuçlara göre yaşamanın tavsiye edilmesi ile de gerçek özgürlüğü, öngörülü bir gelecek idraki ve zemini oluşturmak ile mümkün kılar. İslam’da hukuk/ şeriat, değer yargıları ile sonuçlara göre eylemlerin kritik edildiği ve sonuçlara göre yaşamanın mümkün kılındığı olgudur. Toplum bilinci edinmek, aidiyet ve sorumluluk bilincinin gelişmesi, eylemlerin evrensel çizgide sonuçlarının ön görülerek gerçekleştirilmesi idraki ve yaşam biçimi edinilmesi sonucunda geleceği adına selameti insan, teknik ve organik zeminde tinselliğe yükselişinde İslam ile edinme olanağı bulur.

İslam, doğa zemininde tine açılan kapıdır. İnsan, ya doğayı ya da tini tercih etmek zorunda kalmak yerine doğa zemininde hem doğayı yaşar iken hem de doğadan tinselliğe yükselmenin idrakini İslam ile edinmelidir. Baki olan Allah’ın veçhine yönelir iken doğanın da Allah’a ermenin, yetişmenin ve hak üzeri yaşamanın vasıtası olduğunu unutmamak gerekir. Yaşanılan her olay ve olgu karşısında kaçmak yerine kendiliğini hakkı ile gerçekleştirmek ve insan olabilmek için insanlık içinde insani ilişkilerde bulunmak İslam olmanın gereğidir. Kendiliğini gerçekleştirir iken de küfürde yaşamak yerine rızada yaşamak olması gerekendir.

Öznel olan her araç ve yöntem (ibadetler, salih ameller, güzel ahlak vb.), amaç belirimi doğrultusunda anlam-duygu-değer-inanç yükleminde eylem belirimine göre hak olan değer durumunda gerçekleştirilmesi/ yaşanması veya kullanılması gerekendir. Amacına bağlı değeri dışında amaç edinilmiş öznel olan yöntem ve araçlar, amaçtan/ erekten uzaklaştırır/ uzaklaştırabilir. İfrat ve tefrit düzeyinde kalındığında ise basiretten yoksun kılabilir. Öznel yöntem ve araçlar, sonuç veren ve amaca bağlı değer beliriminde bulunur iken kabul edilmemeleri veya duygusunda yaşanmamaları sebebiyle de hak belirimlerinden uzaklaşılabilir -bereketinden yoksun kalınabilir.

İbadet, salih amel, nafile ibadetler vb. öznel araç ve yöntemler; içeriklerine bağlı olarak iradenin sonuçta hak olana göre gerçekleşmesi, insanın hak ve hakikatten uzak olandan yana arınması -tenzihte bulunması- insanın nefis emmaresinin terbiye edilmesi için gerekli kılınmıştır. Talime açık yönü ile de deneyimler kazanılması ve hakikat sahibi Allah’a hak sonuçlar elde ederek yakin gelinmesi vb. için gerekli kılınmıştır. Ayrıca ortak değer belirimi edinen ve ortak eylemlerde amaca bağlı olarak bütünleşen toplumsal yapı kazanılması; bu doğrultuda ortak karakter ve kimlik belirimleri edinilmesi; sonuçta da ilişkilerde uyum ve selametin kazanılması için gerekli kılınmıştır. Ne için olduklarına sonuç ilkeden bakıldığında, amaca ulaştırmayanın -sonuç vermeyenin- hak olduğundan bahsedilemez.

Bu durumda her işi hakkı gereği yapar iken değerinde yaşanması gerektiğinin bilincinde olarak hakkının dışına çıkmamaya özen göstermek gerekir. Her işin hakkı dışında aşırı düzeyde gerçekleştirilmesi, istenmeyen sonuçlar verebilir ve basiret -idrak- yitimine de neden olabilir. Neden olarak iman ettiğimiz, amaç olarak sonda gerçekleşmesi, yetişilmesi, olunması gerekene vb. iman etmekten mahrum bırakmakta ise iman sorunsalı ile karşı karşıya kalmışız demektir. Araç ve yöntem düzeyinde nedenlere iman, bu bağlamda küfre neden olur/ olabilir. İnsanı, sonuçta yaşaması, gerçekleştirmesi ve olması gerekenden mahrum kılabilir. Bu düzeyde iman dahi insanı özünden, Rabbi olan Allah’ı hakkı gereği ile yaşamaktan mahrum kılmamalıdır.

Öze/ özüne sınır vurmamak, şekilciliği taassuba indirgememek, kati takıntılar edinmemek her an -ve her devirde- yeni bir tavırda görünüş bulan -kendini gerçekleştiren- Allah’a tanık olmak için gereklidir. Dinde öncelikli olarak bilinmesi gereken ise -evrenselliği her alanda olduğu üzere-  insana tanıklığın farz kılındığının idrakinde olmaktır. Dinde yapılan bütün çalışmalar, hakikati hak belirimleri ile bilmek/ hakikate tanık olmak, güzel ahlak sahibi olmak ve bu doğrultuda da Allah’ı hak üzere hakkı gereği ile insanca en güzel formasyonda yaşamak içindir. Uydurduklarımız/ varsaydıklarımız ile değil de hak üzeri doğrusu ile bilmek ve tanık olmak, iyiliğe bağlı olarak güzel ahlak sahibi olmak, sonuçta da ilkeyi ereğinde yaşar iken en güzel biçimde kendini gerçekleştirmek, dinin amaçta değişmezleri olarak bilinmesi gerekenlerdir. İnsan olmayı hakkı gereği ile yaşamanın/ gerçekleştirmenin gereğidir.

Amaçtan sapmamak için, öncelikli olarak Allah’a iman etmek ve muhabbetin gerekli olduğunu belirtmek gerekir. Allah’a iman ve muhabbet var ise insan samimiyse, sonuçta ehil olanlar ile tanışır/ tanışacaktır. Hak/ gerçek olan ile tanıklık ve ürün verebilmek/ vermek ve şeriat/ hukuk ilkeleri ile yaşam biçimi oluşturmak olması gerekendir. İnsan varoluş mertebelerine bağlı olarak izafi düzeyde varsaydıklarından yana -yalan değil ama- uyduran bir yargısallığa haizdir. Pragmatik düzeyde yaşamı kolaylaştıran bu durum, insan için ilişkilerinde de önemli rol oynar ve değer belirimleri düzeyinde varsaydıklarına göre insan, yaşamı kendi için kılar.

Böyledir ama önemli olan -zanda- değer yargısı ile varsaydıklarımızın öznesiz bir anlamının olmadığıdır. Değer üreten varlık olarak insan, varsaydıklarına göre değer üretir iken hak üzeri hakikate bağlı olarak değer üretmesi gerektiğini unutmamalıdır. Evrenselinden yoksun her değer belirimi uydurduklarımız olarak “kaş yapayım der iken göz çıkarmak” gibi sonuçlar ile de karşı karşıya kalınmasına sebep olabilir/ olmaktadır. Uydurduğumuz/ varsaydığımız -sanal- değer yüklü her belirim, kullanım amacına göre pragmatik düzeyde nesnelliğini koruması gereken iken amaç olarak hak ve hakikatten daha çok öncelediklerimiz olmakta iseler hem kendimiz adına hem de insanlık adına aşılması gereken sorunlar olarak önümüzde bulduklarımız olurlar.

İnsan insan ile olan ilişkilerinde -amaca bağlılıkta- değer üretir. Değer üretir iken önemli olan ise değer üreten insanın, ürettiği değerlerin gölgesi altında kendine yitik kalmaması ve ürettiği değer belirimlerinin sistem/ ağ çarkları için öz değerini/ değerlerini yitirmeden insan olmayı muhafaza etmesidir/ etmeye çalışmasıdır. Takva sahibi olmak demek; bir anlamı ile de insan olmayı -bulunduğu hak durumu- muhafaza etmeye çalışmak ve bu doğrultuda da evrensel değer yargıları çerçevesinde insanın kendini gerçekleştirmesidir. İnsan insan ile değer üretir iken insan değer varlığı olarak ilişkilerinde ve ürün verimlerinde değer olarak öncelenmesi gerekendir. Böyle olmak ile beraber Allah’tan ve hakikatinden yoksun olarak insanın sadece biyolojik sebep-gerekçeleri doğrultusunda özgürlük adı altında hümanist çizgide öncelenmesi, insanın değer alarak açık edilmesi adına önemli olsa da eksiktir -özüne bağlı olarak öznelliğini edinen insan için de yanlıştır. Allah’tan yoksun olarak insanın değer olarak görünmesi, sürecinden itibaren takip edildiğinde, nesnel olgusal zeminde insanın/ insan olmanın ne olduğuna dair anlam arayışı doğaya ait yönleri ile cevap bulsa da insanın tine ait olarak kim olduğuna ve ne için olduğuna dair anlam arayışında yolda kalınmıştır.

Nesnel olgusal düzlemden hareket ile doğa yönü ile insanın ne olduğuna dair tarihsel süreç gelişimi, biyolojik yapısı, sıfat ve ilke potansiyelleri ile beraber birçok ifadede bulunabilir. Amaç ve değer üretimi üzerinden edim ve ilişkileri doğrultusunda kendini, mevcut koşullar karşısında hep yeniden gerçekleştiren -yenileyen- olarak değişken yönü ile de insan, nasıl olunduğuna dair anlamlı kılınabilir ama insanın ne için olduğuna dair bir şey söylenecek ise din bu nokta da -tevhid görüşü ile beraber- otoritedir. Tevhit bilincinde, idrak düzeyinde Allah’tan yoksun olarak insanın ne için olduğuna dair verilecek her cevap eksik veya yanlıştır.

Allah ise deneyimlenmeyecek olmaktan uzak olarak yaşamda/ öznellikte zaten deneyimlenerek bulunması gerekendir ki insan ne için olduğunu O’nun ile bulmuş olsun/ bulabilsin. Unutmamak gerekir ki özneyi deneyimleyecek olan yine özne olan birisidir. Özne, nesnelliğe aşkın olarak öznellik alanında deneyimlenir. Bu doğrulta din, öznellik ve değer alanlarının belirli kılındığı insan olmanın -insanlaşmanın- meşru çizgilerini belirli kılar iken insanın ne için olduğuna dair çizgisinde kendini nasıl gerçekleştirmesi gerektiğini açık eder. Kur’an’da da insanın doğaya ait yönü ile ne olduğuna dair belirtilen birçok ifadeye bakıldığında, bilimsellikten uzak olan beyana rastlanmaz.

Demek istediğim; insanın ne olduğuna aşkın olarak ne için olduğuna dair kendini nasıl gerçekleştireceği -tevhid çizgisinde- dinde anlamlı kılınır. Tevhid dini olan İslam’da, insanın insanlık içinde insanca -kendine/ özüne yitik olmadan- kendiliğini gerçekleştirilmesi öncelenendir. Sürekli ve tüketilemez ilke olan Allah’a bağlı olarak insani ilişkilerde insanın kendiliğini gerçekleştirmesi, olması gerekendir. Varsayıp da uydurduklarımızın gölgesi altında -nesnelde- kendine -insanlığına, öznelliğine- yitik olmadan insanca yaşamak için, değer olarak ürettiklerimizin amaç değil, vasıtalar olduğunu unutmamak gerekir. Allah ile insan olmanın duygusunu-anlamını edinerek, muhabbet duyduğumuz Allah için insana duyarlı olmak gerektiğinin idraki ile insana uzanan el olmak gerekir ki insan ile insanca ilişkilerde insanlaşmanın yolunu hakkı gereği ile tamamlayabilelim.

Demek istediğim; nesnel olgusal zeminde ne olduğuna dair kendini bulmaya çalışanlar, insanı değer olarak hakkı gereği ile açık edemezler. “Elleri ile yaptıklarına tapan” ve “hevasını ilah edinen” vb. ayetler ile de ifade edilen, nesnelerinde insanlığını yitirenler için ise ölüm, değer edindiklerini -uydurduklarını- sonuçta anlamsız kılmaya neden olarak önlerinde bulduklarıdır/ bulacaklarıdır. İnsanlığa dikkat edilecek olunur ise ilkeye bağlı anlam-duygu-değer belirimlerinde edindiği aidiyet ve sorumluluklar üzeri insanın, eylemde gerçekleştirdikleri ile gerçek değerinde kendini bulması/ gerçekleştirmesi sonucunda daha anlamlı bir yaşamın kapısını araladığıdır.

Evrensellere bağlı olarak kendiliğini gerçekleştirenler, yaşam sevincini yitirmeden, özlerine bağlı olarak şahıs olma düzeyinde de kendi varlıklarını tatmanın mutmainliğinde, yaşamanın yolunu edinmiş olurlar. Nesnelerinde yitik kalanlar ise uydurdukları içinde, zulme yol aralar iken nihilist bir dünyanın da kapısını aralarlar. İnsan ise nihilist olamayacak kadar değer varlığıdır. Melekeleri -özellikle dil- zemininde bulduğu anlamlara, yaşadığı duygulara, edindiği değerlere bağlı olarak inandıklarını gerçekleştirdiği eylemlerde metafizik bir yaşama haizdir. Önemli olan ise hangi değerlere bağlı olarak önceliklerin belirlenmesi sonucunda insanın kendini gerçekleştirmesi gerektiğidir. Öncelikler insanın, olumlu/ güzel ahlaklı veya olumsuz/ kötü ahlaklı olma düzeylerinde edindiği değer yargıları üzerinden insan olma niteliğinin göstergesidir. Önceliğimiz hak ve hakikat iken Allah; kendisinden, insanlıktan ve insan olmaktan yana bizleri mahrum kılmaz inşallah!

Unutmamak gerekir ki insan mucizedir. Mucizesi ise üzerinden rabbi olan Allah ile kendiliğini her türlü ayrıntıda gerçekleştirme olanağı üzeri yaratılmasıdır. İnsanda dikkat edilmesi gereken Allah’tır. İnsanı Allah ile tanımak gerekir ve Allah’ı da insan ile bulmak gerekir. Araçları amaç edinmeden, ilkeden taviz vermeden insan olmanın izzetini koruyarak yaşamanın sorumluluğunu bilmek gerekir. İnsan izzetini korurken de Allah’ın izzeti ile izzet bulmuş olarak insan olmanın güzelliğine erer.

Bilmekte gerekir ki nedenlere, yasalara bağlı olarak kâinatı okumak; ereğe, değerlere, diyalektiğe, ilkelere bağlı olarak da insanı okumak; kâinat-insan ve insanın insan ile olan ilişkisinde edim ve üretimler üzerinden her gerçekleşende tevhidin gereği olarak ilkesinde Allah’a tanık olmak -Allah’ı okumak- İslam olan her müminin vazgeçilmezidir/ vazgeçilmezi olmalıdır.

Bir mutasavvıfın -muvahhidin/ tevhid ehlinin- gözünden, insana/ insanlığa, ürünleri ve sonuçlarına Kur’an’ın verdiği bilinçle bakmaya kapı araladık ise ne mutlu.  Kur’an ve İslam’ın kâtibiyim ve İnsanlığa farklı bir zaviyeden -perspektiften- katkılarda bulunduk ise ne mutlu!

****

Elif olmak boynumuzun borcu ise

Ezik durmak niye?

Zora, zalime karşı sırtı dik, Hakk’a karşı boynu bükük,

Elif olmaksa eğer

Tarih yazmamak niye?

Dilin gerçeğinde Elif sonsuza açılan harf iken

Doğada insan tine açılan kapı iken

Elif olmamak niye?

Elif olacak insan,

Samed’i kendinde bulacak insan,

İslam olduğunda

Nedenini kendinde bulması gereken İnsan!

Ama kendine yitik, aslına düşman

Elif olması gereken insan!

Allah’ta, insanlıkta kendini bulması gereken insan

Düştüğü yerden hak ile Hakk’a yükselmesi gereken insan!

Bak! Mevla’nın elleri uzanmış, her yerde.

Kendini, insanlığı, tarihi yeniden yazmanın, elleri o eller

Senin ellerin olması gereken eller,

Senden de uzanması gereken eller.

Kendine, insanlığa uzanmak/ dokunmak ellerine verilmiş iken

Kendini, insanlığı yeniden yaratmak ellerine verilmiş iken

Düştüğün yerden kalkmak sana farz kılınmış iken

Bencilce vahşi yaşamak, geride kalmak niye?

Sen hikmettendir desen de

Olması gerekeni söyledim niye?

Öze sınır vurma!

İnsandan, insanlıktan mahrum kalma!

Hakikatten, haktan uzaklaşma!

Gölgelerde kalıp da kendinden yoksun kalma!

Diye!

Seni sana söyledim, Allah’tan mahrum kalma!

İlahi nefesi ararken sen,

Yaşarken üflediğin ruhta, bulması gereken sen!

Değer kıldıklarında o ruhu canlı tutan sen!

Âlemlere ruh üflediğinde, kendine ruh üfleyen sen!

Hak üzeri olduğunda, emeğinde kendini bulacak olan sen!

Sen!

Bil ki Allah ile Ben

Kulluğa erdiğinde, senden görünecek rabbin olan Ben

Sonuçta ereceğin nokta yalnızca BEN

Ben!

Her daim kendi olan Ben

O denilirken dâhi, Ben olan Ben

Dengi olmayan, benzeri bulunmayan BEN…

****

Halil İbrahim Bülent Genç

6. 6. 2017/ 8. 28. 2017

Table of Contents

ÖNSÖZ

Düşüncede soyut duran ilkelerin anlam-duygu-değer-iman belirimleri sonucunda eylemde gerçekleşmesi:

Kavramsal olanın gerçekleşme sürecinde takibi ve evrelerinde görünüş bulması:

Sonuçta olması gereken için yaşanması gerekenler:

Ereğe -ideal olan irade edilene- doğru yürür iken ayrılığa sebep olan, çatallanan yollar ve sonuçta istenenin çatallanan yollar üzerinden görünüş bulması:

Yolunu kaybedenler için önlerinde duran gerçek, kaynağın korunuyor olarak ellerinin altında durmasıdır:

Kaynağı yaşama taşımak, gerçeği/ ilkeyi hakikatine bağlı olarak gerçekleştirmenin gereği olan hukukun gerekliliği:

Yeniden üretir iken yenilenmek adına irfan çizgisinde hikmete, mantığa/ usa ihtiyaç duymak:

Araçlar amaç olduğunda ve şekilcilikte kalındığında asıldan uzaklaşır iken iman edilenin anlayış ve basiretten yana perde olması:

Gözden kaçanları hatırlamak ve olması gerekene odaklanmak:

Ezilmişlikten, dışlanmışlıktan yana nefes almak için bilimselliğe tutunmak, olması gerekeni gerçekleştirmek:

Bilimsel çizgide tarih olgusal olarak sorunlara eğilmek ve üç zamanlı düşünebilme mantığını barındıran tarih bilinci edinerek geleceğe doğru yürümek:

Tarihsellik ve olgunun değişmez ilkelerine bağlı olarak insanca yaşamaya yol bulabilmek:

Hak olana göre doğru tespit ve doğru sonuca ulaşmak:

Mitlerde saklı duran gerçek; kendini gerçekleştirmek, yeniden üretmek ve geçmişin izini böylesi takip ederken gölgelerden kurtulmak, vasıtaları hakkı gereği yaşar iken imanda tazelenmek:

Öznenin hakikatini bilmek ve gizilde kalan sorunlar ile yüzleşmek:

Dilde saklı duran sorunlar ve tevhide bağlı olarak dilin yeniden üretilmesi:

Her işin ehlini yetiştirmek, sorunları kolayca aşmak için gereklidir. Rabbin dilini tevhid çizgisinde öğrenmek ve tercümanı olmak da ehil işidir:

Bulunduğu zamanın anlam-duygu-değer yüklemleri ile söylenmiş her söz, bağlı olduğu evrenselleri/ ilkeleri -zamansızları- içerdiği ölçüde gerçeği barındırır ve gerçekliliğini korur:

Dünya çizgisinde her yeni bulunan ile şaşkınca yürür iken değerlerini yitirmeden kendini gerçekleştirmeye çalışmak:

Değerlere bağlı olarak kendini gerçekleştirmenin yollarını aramak:

Güncel olanı ilkesine bağlı olarak eleştirel kılmak ve hak olanı görünüşe taşımak:

Sonucun nedenleri belirli kıldığı bir dünyada kader, olması gerekeni yaşamaktan öte değildir. Her kader zorunluluk, gereklilik ve yerindelik ilkeleri doğrultusunda tözüne bağlı olarak yeniden üretilebilecek olmaya doğru insanı zorlar:

Değerleri yeniden üretmenin, her devirde canlı tutmanın, içselleştirmenin ve motivasyona neden olmasının gereği olan sanat:

Niyet eylemde değer üretmenin, vicdan ise eylemin kritik edilmesi ile hem kendilik denetimi sağlar hem de yaşamın daha anlamlı kılınmasına kapı aralar iken her ikisi de yaşamın değerli olduğunun bilincini/ idrakini oluşturur:

Allah, kulundan görülmek ister ise güzel ahlakı kuluna farz/ zorunlu kılar. Kul güzel ahlakta rabbine abid olduğunda da Rabbinin aynası olan resul mertebesinde bulunur:

Faydacılık insanlığa çözüm olsaydı, tarihi süregelişinde dinin yerini alırdı:

Allah’ın arzı geniş iken suni sınır ve değer olarak varsayılan çıkarlar sebebiyle daraltmaya çalışmak, insanın insana zulmüne nedendir:

İnsan olmak için bin bir çeşit maceraya atılan kahramanın/ ruhun hikâyesi:

İnsan; nesnellikte ne olduğuna dair ve amaca, ilkeye bağlı gerçekleşen ilişkilerinde anlam, duygu, değer, iman/inanç belirimlerinde nasıl olduğuna dair kanaat getirilen olsa da ne olacağına dair ön yargı ile kritik edilmemesi gerekendir:

Düşmanlığın bittiği durakta buluşmak gerekir:

Biraz çaba ve duyarlılık farklı bir perspektiften gerçeğe ulaşmaya neden olabilir:

Olan biteni araştırma çabası ve yeni bulgular edinme isteği ile bilimde radikal çözümlere başvurmak, etik ve dini değerler ile karşı karşıya kalmaya neden olur/ olabilir:

Nedenlere bağlı olarak üretilen -varsayılan- dinler, sonuçlara bağlı olarak kendini gösteren dinden her daim bir adım geridedir:

Diyalektik, gölgelerde yaşamamaya zorlar. Savaşlar ise olması gerekeni görmeye/ yapmaya zorlar:

Sorunlar, mevcut koşullar, zihniyetler karşısında yenilenmenin fırsatıdırlar:

Hak olan meşru sınırları belirlediğinde, olması gerekenler gerçekleştirildiğinde vicdanlar rahat bir nefes alır ve insan ikinci yaratılışını en güzel biçimde hak etmeye başlar:

Sonuçta hak olan görünüş bulur ve sonuca -hak olana- göre yaşamak özgürlüğün kapısını aralar:

Usta nesnel düzeyde eleştiri -kritik- yapmak ve -usun ilkeler (ilkeler, değer yargı belirimleridir) ile yargıda nitelik kazandığı- vicdanda ise öznel düzeyde özeleştiri yapar iken hesaplaşmak, idealar çıtasında -üst değer belirimleri ile- insanın kendi ile yüzleşmesidir, kendi üzerine düşünmesi ve dönmesidir:

Her parçalanmışlıkta, hak olanın görünüş bulması ve hakikatin takipçisi olmanın dersi vardır:

Tehlikeler önümüzde duran, er ya da geç fark edilmesi gereken gerçeklerdir:

Her gizli düşman; başarının yüzü güleç kıldığı yerde, kendi için olanın gerçekleşmesinde kendini gösterir. Kendini gerçekleştiremediği durumlarda ise gerçeklikten -ötekinin gerçekliğinden, ortak gerçeklilikten- bağlarını kopararak kendini gösterir.

Kitle iletişim araçları üzerinden şaha kalkan nefsi emmareyi görmemek için kör olmak gerekir. Rahmet kendisini yaşamaya zorlar iken rahmetten kaçmak yerine rahmeti hangi niyet üzeri yaşamak gerektiğin eğitimini/ terbiyesini almak gerekir. İlkeler ise değer belirimleri ile yolun aydınlatıcılarıdır:

Ahlak, ruhun tavırda görünüşe geldiği formasyondur. Fıtraten yaratılış gereği bulunan ahlak, öteki ile ilişkilerde karakter ve kimlik formasyonlarında tekamül sürecinde olarak gelişir ve formasyon kazanır:

Geleceğe miras, güne katkı, geçmişe uzanan şefaat eli olmak için özgünce yaratımda bulunmak ve özgünce kendilik bilincini oluşturmak, özgüven bulmaya neden iken eziklikten, zilletten, anlamsızlıktan kurtulmanın ve kendi varlığını hakkı ile yaşamanın da gereğidir:

Ortak amaç ve eylemde bütünlenir iken ortak gerçeklilikte ortak ruh edinmek, etik yargıda estetik görünüşe nedendir. Sadece ben olarak değil, ortak ruhun edinilmesi sonucunda biz olarak ta kendiliğin özgün düzeyde üretilmesi gerekir:

Aile ilahiyatın görünüşe geldiği en yalın yerdir. Âdem’den Hateme ümmet, ilahiyatı zevk edeceğimiz aile ağacımızdır:

Helaller ve haramlar insan olmanın tinsel olan meşru yaşam çizgelerini belirgin kılarlar. Aşağıya indirilen ve aşağılarda sürüklenen insan için helal-haram ve emir-yasak olarak sunulanlar ilahiyata yükselmenin gereğidirler:

Her acziyet, acı, musibet ve şer gazap olmaktan daha çok rahmetin görünüşe gelmesinin gereğidir. Bazen bakış açımızı değiştirmek, olup bitmekte olanın hikmetine vakıf olmak için olması gerekendir:

Hakikat hak olan ile görünüş bulur iken takiye yaparak hak olanı gizlemek ne içindir?

Kurtarıcı geçmişin izlerini taşımaktan daha çok halkı geleceğe taşımanın izini/ izlerini açık eder. Halk geçmişin izlerine göre kurtarıcı beklerken, kurtarıcı geleceğe, hakikate kapı aralamaktadır ve hak olanı göstermektedir:

Sistemler, değişen koşullar, ihtiyaç ve beklentiler karşısında ya yenilenir ya da geride bırakılır. Önemli olan ise sistem içi ilişkilerde insanın kendine ve insanlığa yitik kalmamasıdır:

Alan daraltan her erk, sorun olarak önümüzde bulacağımızdır/ bulduğumuzdur. İlkeleri duygusunda -hakiki- ve değer olarak yaşamakta isek sonuç itibarı ile korkacak bir şey yoktur. Allah bizde bizimledir:

Karanlık aydınlanırken doğru varlık görüşü edinmek ve iyi bir yaşam sahibi olmak için hak ve hakikat ilkesi izleğinde ilim, talim ve terbiye edinmek şarttır:

Yaşamın sürekli olduğu idraki ile ölümü tanımlar iken ölümün olmadığı dünya görüşünde yaşamak:

Kurbiyet kurban verilmeden kazanılacak olan değildir. Böyle olsa da tevhidin gereği olarak irade beklentisinde olmadan -karşılık beklemeden-, kullanım ve paylaşım nesneleri üzerinden duygusunda hakiki olarak ilkelerin yaşanması, kurbiyette olması gerekendir:

Boşa geçecek zamanı olmayan insan, geleceği adına hak ve hakikat çizgisinde erek ilkeye bağlı olarak yaşamayı önceleyendir. Ereğe varımın araçları ise hakkı ölçüsünde değer belirimiyle yaşamının parçasıdır. Böyle olması gerekir iken değerlerden yana önceliklerimiz ise her devirde sorunsal olarak tinsel yaşamda karşılaşılan bir olgudur:

Üstünlük kendini gerçekleştirdiklerinde hak edilmesi gerekendir. Sadece fıtri nedenlerden dolayı üstün olduğunun kanısında olmak sanıdan ibarettir.

Özür dilemek -tövbe etmek- insana hak kılınmışken insanın insanı -hangi nedenden dolayı olursa olsun- aşağılaması İslam’da etik, hikmet ve aşağılanın gelecekte ne olacağının belirsizliğinden dolayıdır ki sorundur.

Her sonuç yoruma açık olmanın zenginliğini taşır. Önemli olan ise sonuç belirimlerine göre anlam zenginliğinin, görüş ve yaşamsal düzeyde insana derinlik katması ve kolaylık sağlamasıdır:

Elif olmak boynumuzun borcu