Geleceğe,

Hakikate Doğru Yürürken…

Bülent İbrahim Halil GENÇ

08.02.2018

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

Gerçek, insan için gizilde durmakta ise isabetli her soru, doğru olan cevabıyla gerçeği açık edecek olandır. Soru, gerçeğe yaklaşım perspektifimizi de belirli kılar:

Her günah niyette belirirken eylemde gerçekleşir:

Mümin basiret, feraset ve tasarruf ehli olması gerekendir. Yeter ki imanı tam, duygusunda hakiki olarak bulduğunu eyleminde hakkı gereği ile gerçekleştirmiş olsun:

Her devrin belirleyicisi olan galip düşüncelerinin alan belirimlerinde biçimlenen ahkâmı karşısında strateji üretmek ve hayata geçirmek, gelecek adına hayatidir:

Kelamda itikada dâhil olmayıp da gerçekliliği olan varsa, sorunsal olanın sorun olması ile karşı karşıya kalırız. Böylesi durumlar İslam’ın değil, zanda kalanların sorunu olmaktan öte değildir:

Her hikâye, içerdiği gerçekten uzak ele alındığında tartışmaya açık konu olur. Yoruma açık olduğu içindir ki tartışmaya sebep olur:

Metin okumalarında; etimolojik, bilimsel, evrensel, tarihsel, öznel belirimlere göre yapılan her okuma biçiminde yaklaşım ve yorum biçimlerinin sorun olması ile karşılaşılır/ karşılaşılabilir.

İslam sonuçta edinilmesi gerekeni işaret eden kavramdır. Ereğinde yaşandığında, hak edilmiş olandır:

Kur’an okumalarında kendi alanına ve durduğu yerden okumalarda bulunmak, Kur’an ve ayetlerini kişinin kendi nefsine veya kişilere indirgeyerek okumasına neden olmamalıdır:

Her kişi gönül dünyasının gerçeğinde, ortak yaşadığı nesnel dünyanın gerçeklerine aşkın yaşar iken anlamda görüşü, değer yargısında bakışı ve duygu ikilimde buldukları ile farklı dünyalarda yaşar:

Hakikate varım, hak olanın gerçekleşmesi ve sonuçta hakikat hak olanın gerçekleşmesi üzeri görünüş bulacak ise mücadele etmek gerektiğini düşünmeden, sadece ölmeyi istemek küfürden sayılır, şehid olmayı istemek ise gaflettendir:

Ümmet, kendi öz değerleri -Hakk- ile ayakta duran ve halkın da öz değerleri ile bütünlüğünü bulması ile edinilendir. Ortak, akıl, değer, duygu, amaç, eylem sahibi olanlar idealinde olması gerekeni yaşamak için ümmet olanlardır:

“Sanırdım ki her doğan güneş ayrı güneşmiş, Bilmezdim ki her doğan güneş aynı güneşmiş.” Güneş battı der iken battığı yerden doğarken buldum:

Yerinde ve gerekliliğinde zorunluluk zemininde olması gereken, hikmetinde vücud bulacak olandır. Sonuç olarak söylenmesi gereken ise kendini hikmetinde ilkesi gereği sorgulaması, bulması, hakkı gereği ile yaşaması gereken insandır:

Neden şiirle bitti; son başlık şiir/ şiirsel oldu?

ÖNSÖZ

Günümüzde en büyük sorunlardan bir tanesi dinsiz modern sekülerizm ve dinin modern/ seküler çizgiye indirgenerek yaşanmasıdır. Elbette ki modern ve seküler olmak gerektiği yerde olması gerekeni yaşayacağız ama dinsiz sekülerizm ve sekülerizm çizgisinde kendine göre din anlayışı edinmekten de çekineceğiz. Kur’an’a göre din, nasıl tanımlanmakta ve yaşanması gerektiği vurgulanmakta ise çizgisi belirli olanı değiştirmeye çalışmanın sonuçları ile karşı karşıya kalınacağını unutmamak gerekir.

Sonuçlarına katlanılacak ise herkes dilediği gibi yaşamakta özgürdür. Böyle olsa da sınırsız özgürlüğün, evrenselinde özgürlüğü yitirmeye neden olduğu anlayışı ile belirtmek gerekir ki dini sınırlar doğrultusunda hak kılınmışlar ile gelecek adına herkes için özgürlüğün olduğu bir dünyaya kapı aralama teklifi olarak İslam hali hazırda seçenek olarak önümüzde durmaktadır.

Din adına belirtiğim günümün sorunları, yarının da sorunları olur mu? Tarih göstermektedir ki hak olana ile sorunlar aşıldıkça ilerleme kaydedilmektedir. Tarihsel çizgide, diyalektik yürüyüşte beliren olağan sorunlar dışında yarının sorunları, dünün sorunlarından farklı olarak neler olur? Önceden kestirmek pek kolay olmasa da sorunlar ile nasıl yüzleşmek ve çözümler üretmek gerektiğine bir nebze cevap verebilmekteysek ne mutlu.

Din değerler alanıdır. Anlam dünyasında değerler ile yaşama tutunulur iken dinin, insanın tarihsel yürüyüşündeki önemi göz ardı edilemez. İnsan inanmak istediği için inanan olmak ile beraber, tinselliğinde/ öznelliğinde bilginin amaca bağlı yüklemler kazanması sonucunda formasyon kazanmış olan değer belirimi ile inanmayı zorunlu olarak bulur. Her bilgi doğru olması ile nedeni bağlamında iman edilen yani emin olunandır. Amaca bağlı olarak erek belirimine göre her bilgi öznede değer niteliği kazanır iken öznenin iman alanı olarak dil zemininde metafizik oluşunu da belirli kılar.

İnanmak, iman etmek bilginin öznelde karşılık gördüğü değer belirimine göre herkes kıyas alındığında değişkendir ama sonuçta doğruluğu açık olmuş gerçek olana iman etmek gerektiği, herkesin kabul etmesi gerekendir. Tevhid Okumaları çalışma serisinde İslam dinini, -düşünsel olan yönü ile beraber- sonuç ilkelerden referansla deneyimsel olan yönü ile bilimsel olduğunu da açık etmek istedim.

Böyle olmak ile beraber, nedenlerine bağlı edinilen salt bilginin, anlam arayışında yetersiz olduğu ve değer ile olan bağıntılılığında öznel karşılıkları olan sezgi ve duyguda önem kazandığını, tinsel düzeyde varoluşun kaçınılmazı olduğunu da ifade etmek istedim. Üç zamanlı yaşayan özne için bilgi sadece bilgi olma niteliğinde değil, değer olma niteliğinde karşılık görmesi ile edim ve üretim sürecinde kendini keşfetmenin, kendilik bilinci olan ben olmanın da nesnesi olduğunu göstermek istedim. Ayrıca ortak ilişkilerde edim ve üretimler ile kazanılan alanlarda bilginin alan belirimleri ile görünüş bulur iken ortak gerçeklilikte tinsel düzeyde varoluşun da nesnesi olduğunu belirtmek istedim. Ortak gerçeklilikte birlikte varoluşun zorunluluğu sebebiyle bilginin, sorumluluk idrakinde yaşamaya zorunlu kıldığını da göstermeye çalıştım. Bilgi, sadece bilmekte kalan değil, öznelde değer niteliği kazanmasıyla, sonuçları ile karşı karşıya kalınan ve hakkı gereği yaşanması gereken olarak da görünüş bulur.

Bilgi, sadece nesnesini bilmek ile kalmayıp, öznel olduğu yönde formasyonlar ve -her türlü/ düzeyde düşünce ve üretim- alanlarında görünüş bulur iken varoluşun yegâne sermayesidir. Bu sermayenin ne olduğu, nasıl olduğuna dair birçok görüşümüz olmak ile beraber, ne için ve ne için olduğuna dair olarak nasıl kullanılması gerektiği hakkında din, bize genel olan -ahlaki- bilgiyi verir. Yaşam ilişkilerinde edim ve üretimler sonucunda ise karşı karşıya kaldığımız durumlarda, bilgiyi nasıl ve ne için kullandığımıza bağlı olarak tinsel düzeyde gerçekleşen varoluşsal değişim ve dönüşümlerde bulunduğumuzu da unutmamak gerekir.

Anlatılanlar ışığında bilginin ne kadar hayati olduğuna tanık olmaktayız. Amacımız salt bilgi okumalarından farklı olarak değer belirimlerinde yorumlama bilgisi ile de bilgiyi hayati olduğu yönde de görmek ve yaşamda karşılıkları ile tahkik edebilmektir. Tahkiki yapılacak olanın doğruluğunu görmek ile de insan olma yolunda yürüyüşümüze doğru olan ile devam etmektir.

Anlamını arayan, ararken kaybolan, kafası karışan, aradığını unutan insana yazılan bu eser Tevhid Okumaları serisinin dördüncü kitabıdır.

İnsanın içinde hissettiği eksikle başlayan anlam arayışı sorularla yürüyor. Hem iç dünyamız hem dış dünyamız sorular ile yürüdüğümüz yaşam alanları olarak biçimleniyor. Ne ve Neden sorularıyla başlayan insanlık yolculuğunun Nasıl ile ne şekilde bir dünya kurmaya sevk ettiğini görerek yeni ve taze bir bakış açısı kazanacağınızı ümit ederim.

Bu eser serisi ile arayış ve/veya varış yolculuğumuzda nerelerde sınıfta kaldığımız, düştüğümüz ve geride kaldığımıza ferd ve ümmet genelinden dikkat çekilmektedir. Her birimize yazılmış, tek tek farkındalığa çağırı mektubu gibi okunması yerinde olur.

Bu eser ile yeni bir dünyaya davet edilmekten daha çok yeni bir dünyanın nasıl kurulması gerekleri açık edilerek, insanın sorumluluklarını yüklenmesi ve olması gerekenlerin yerine getirilmesine işaret edilmektedir. Bir davet var ise satır aralarında, o da yaratıldığı potansiyel olan Ahseni Takvim’e insanın insanlığa davet edilmesidir.

****

Gerçek, insan için gizilde durmakta ise isabetli her soru, doğru olan cevabıyla gerçeği açık edecek olandır. Soru, gerçeğe yaklaşım perspektifimizi de belirli kılar:

İnsan, usu ve alt formasyonları olan sezgi, hayal vb. zorunlu ilişki ağı gereği bulunduğu âlemi, nedenlerini ve sonuçlarını okur. Ussal düzeyde bilme nesnesini dilde bağlamları ve ayrışımları ile düşünce yetisinde okuma çabasında bulunan insan için bilmenin ve gerçekleşmesi sürecinin kapısını aralayan soru sormasıdır. Ne, neden, nasıl, ne için soruları varlıksal olarak olgusal ve varoluşsal olarak tinsel düzeylerde cevap arayışının başlangıç kıpılarıdır.

Varlığa ve varoluşa dair her soru, cevap arayışı olarak bilincin önünde durur. Ne sorusu bilme nesnesinin (olgusunun) varlığına dair sorulan soru iken kategoriler (töz, nitelik, nicelik, kiplik, iyelik, konum/ yer, zaman, etkenlik, edilgenlik ilişki, görelilik…) ile anlam kazanır. Kategoriler, usta soru formları olarak kavramsal düzeyde düşünmenin başlangıç kıpılarıdır. Bilgi edinmenin gerekli önermeleridir. Bilme nesnesine farklı formasyonlarda ve açılarda bakabilmenin gereğidirler. Kategoriler ile bilme nesnesi tözü gereği ne, niteliğinde ne, nicelik belirimlerinde ne, ilişkisinde ne vb. olarak düşünce sabitesidir. “Ne” sorusu ile nesnel olgusal olan donuk bir dünyaya tanık olmanın kapısı aralanır.

Bu soru kalıpları, Aristoteles’te varlığın gerçekliliğine -ait- giden yol iken Kant’ta ussal önerme biçimleri olarak önsel -doğuştan var- olan zihinsel kabuller içeriğinde anlam kazanmışlardır. Böylesi bir bilgi edinimde ne sorusunun cevaplanması, nesnel olgusal düzeyde edinilen varlık görüşünden başka bir şey değildir. Böylesi varlık görüşünde değiştirmekten yoksun kalınacak bir dünya ile karşı karşıya kalınır. Bu durumda değiştirilecek bir dünyanın kapısını aralayacak soru kalıbı ise “nasıl” sorusudur.

Nasıl sorusu, kategoriler ile dışarıda bırakılan yasayı, ilkeyi/ ideayı, iradeyi, diyalektiği, tarih değil de tarihselliği, amaçsallığı, deney-gözlem-ölçüm-sonuç almayı vb. düşünce dünyasına katar.   Ne sorusu ile bilme nesnesinin varlığına tanık olunur iken nasıl sorusu ile de bilme nesnesinin varoluş nedenselliğine tanık olunur. Nedensellik her ne kadar kategorilerin soru kalıpları arasına girse de nasıl sorusu ile ne sorusundan farklı olarak bilme nesnesinin olgusundan daha çok hareketin doğası -mekaniği- sorgulanır.

Galileo’ya atfedilen “ne olduğunu değil nasıl olduğunu bilmek istiyorum” sözü bu durumda önem taşır. Kategoriler ile ne olduğuna dair soru sorulan bilme nesnesi, nasıl olduğuna dair soru sorulması ile hareket belirimi ile kapsayıcı olarak ne olduğuna dair anlamlı kılınmaya başlayan olmuştur.

Bu soru Batı’yı Batı kılan sorudur. Bilgi nedir değil, bilgi nasıl elde edilir; us nedir değil, us nasıl us olmaktadır; bilim nedir değil, bilim nasıl yapılır; tarih nedir değil, tarih nasıl görünüş bulur; Allah nedir değil, Allah nasıl Allah olmaktadır vb. biçimde bu soru kalıbı farklılığı dikkate değerdir.

Klasik yöntemde bilme nesnesinin nesnel olgusalda “ne”, öznelde/ tinselde “kim” olduğuna dair soru sorulur iken modern dönemde olgunun “nasıl” gerçekleştiği ve öznenin nasıl özne olduğu sorusu belirginleşir. Modern bilimin kapısını aralayan ve kazanımlarına sebep olan soru kalıbı da hiç kuşku yoktur ki “nasıl” sorusudur. Bu bağlamda modern bilim Galileo’nun ifadesi ile biçimlenmiştir ve nasıl sorusu önermesi tarihsel açıdan önem taşır.

Ne sorusu önermeleri ile beraber teorikte bilmenin yöntemini belirli kılar iken nasıl sorusu da gerçekleşmede, pratikte, diyalektikte, deney-gözlem-ölçüm, deneyim-tanıklık-kritik paradigmasında bilme yöntemlerini belirli kılar. Ne sorusu ile bakılan gerçeklik, nasıl sorusu ile nesnel olgusal da deneyi yapılabilen veya öznel edimsel de deneyimlenen olma özelliği ile gerçekliği tahkik edilendir. Ne sorusu ile gerçekliği kategorik düzlemde doğrultusal mantıkta teorik olarak anlamlı kılınan, nasıl sorusu ile nedenine bağlı gerçekleşmesinde bulunmaya çalışılandır.

Ne sorusu, nasıl sorusu ile tamamlandığında, usta ve kendinde gerçek olanın gerçekleşme belirimlerinde gerçekliğine tanık olunur. Nasıl sorusu, teorik olarak donuk bir dünyaya bakıştan daha çok içinde yaşanılan gerçekliğin pratikte test edilerek gerçekliliğine tanık olmaya sevk eder. Ne sorusu ile tanımı yapılmaya çalışılan, nasıl sorusu ile gerçekliği tanıtlanmaya/ tanımlanmaya çalışılandır.

Nasıl sorusunda mantık, nesnesine bağlı olarak nedenler düşünüldüğünde doğrultusal, karşıt ilişkiler bağlamında diyalektik, sonuç/ erek ilkeden hareket ile nedenlerin belirli kılınmasında sibernetik, öznelliğe haiz dil ve değerler alanında nesnel olgusallığa aşkın eylemde gerçekleşen ilkesel görüde metafizik/ spekülatiftir (nesnel olgusal olana aşkın görüde bulunmak). Nasıl sorusunun cevabı nedenlerde aranmakta ise neden (illet) ilke nasıl olduğuna/ olunduğuna bir cevap olmakta eksik kalır. Nedenselliği cevap olarak tamamlayacak olan ise erek/ sonuçtur. Erek/ sonuç, nasıl olunması gerektiğinin belirlenimlerini koşullar iken nedenlere bağlı olarak hem nasıl olunduğunu belirli kılar hem de sonuç ilkeye göre nedenlere aşkın olarak nasıl olunmakta ise ne için olunduğunu belirli kılar.

Her sonuç/ erek, nedeninde yasayı görünüşe taşır ve yasa zemininde görünüş bulur. Ayrıca amaca bağlı gereklilik olarak beliren ilkeleri de görünüşe taşır iken ilkeleri olması gerekenler olarak kabule zorlar. Bu durumda nesnel olgusal olana aşkın olarak dil ve değerler düzleminde tinsel düzeyde metafizik olmak kaçınılmaz olur.

Ne için sorusu, iradenin/ amaçsal oluşun sorusu olmak ile beraber sonuçta/ erekte açık olan cevabı ile nesnel olanın varoluşunun cevap karşılığıdır. Sonuçtur/ erektir ki ön nedenlerin belirli kılındığı sibernetik mantıkta nedenleri nesnel kılar. Nesnel olanın gerçeği, ön nedeni olan ile varoluşundan daha çok, sonuç/ erek neden belirimine göre belli bir ölçüde kıvama haiz olarak zorunluluk zemini edinir iken amaca/ sonuca/ ereğe bağlı gerekliliğinde ve hareket ilişkilerindeki yerindeliğinde var olması/ gerçekleşmesidir. Bu da nesnel olanın gerçeği olan hikmetinin, ön neden ilkede değil de amaç/ erek/ sonuç olan neden ilkesinde aranması gerektiğinin uslamlamasını verir.

Salt bilgi karşılığında sadece ön nedeni ile ilişkilendirilenin, sonuç/ erek nedeninden yoksun olarak ele alınması, felsefi olarak eksiklik olur. Bu durumda nasıl sorusunun cevabı sadece ön nedenlerde aranır iken sonuçta/ erekte aranması gerekenden uzak, materyal çizgide doğrultusal olarak düşünce biçiminin formatlanmış olduğu gerçeği ile karşı karşıya kalınır. Erekten/ sonuçtan yoksun her düşünce biçiminde görülecek olan ise varlığa ve varoluşa dair cevapların eksikliği ve göreliliği olur. Bütüncül düşünce ve bütüncül görü sadece erekten/ sonuçtan hareket ile -tümden gelim- ile değil, sonuçtan/ erekten hareket ile nedenlerin belirli kılındığı sibernetik döngüsel olan -sonuçtan hareket ile tümdengelimci ve nedenlerden hareket ile de tümevarımcı- düşüncede gerçekleşmesi gerekendir.

Bu bağlamda yasayı zorunluluk, ilkeyi gereklilik içeriği ile daha doğru bir biçimde okumak mümkün olur. Ön nedenlere (önermelere) bağlı olarak biçimlenen her düşünce biçiminde önermenin sabiteleri doğrultusunda bir varlık görüşü ile karşı karşıya kalınır.

Nasıl sorusu ve cevap edinme/ bilme yöntemleri ile beraber alınan veriler sonucunda ne sorusunun geride bırakılışı, sadece felsefi alana bırakılması söz konusu olmuştur. Nasıl bilgi edinmekteyiz denildiğinde; biyolojik, kimyasal, enerjik vb. birçok etken ve ilişki sonucunda bilgi edinmekteyiz denilir. Böyle olmak ile beraber; ideaların gerçekleşme erki beliriminde irade formasyonunda belirmeleri ile beraber tinsel düzeyde bilme yöneliminde, eylemlerinde, üretimlerinde ve yöntemlerinde bulunma sürecine girildiğini de unutmamak gerekir. Bu bağlamda Eflatun’a -idealar ile ilgili eksik ve mevcudattan koparıcı söylemine, rağmen- hakkını teslim etmek yerinde olur. Kant’ın önsel olarak doğuştan gelime yüklediği anlamı ile de kategoriler, ideasız olarak bilinçte önsel olamazlardı.

İradenin olmadığı yerde bilmeye yönelik edimlerde bulunulması beklenemez. İnsan kendi için iyi, doğru ve güzel olana, tekbenci olması uzantısında yönelimi ile beraber bilme serüvenine başlamıştır. Salt olarak nesnel olgusal olanı ön neden belirimleri olan kategorik bilme kalıpları ile bilmeye çalışmakta isek bu bilmenin ön nedeninin de idealar olduğunu bilmek gerekir. Zaten salt bilgi edinimi sürecinde edinilen her bilginin idealara bağlı olarak amaçsal oluşta yorumsal düzeyde değer belirimi ile anlamlı kılınmaya çalışılması da bilgi ve formasyon sürecini görmek adına önemlidir.

Bu doğrultuda söylemek istediğim; idealar ile amaca bağlı gerekçelerinde bilgiyi değer olarak işleyen bilinç yapısallığında sibernetik olarak nedenlerin kendi için belirleniyor kılınmasıdır. Sibernetik bilinç işlevselliğinde bilme nesnesi, salt bilgi durumunda görülmekten farklı olarak üç zamanlı çalışan insan bilinç yapısallığında nedenleri amaca bağlı olarak belirli kılar. Usta idealar zemininde vicdanın tesis edilmesi ile de nesnel olanı bilmek değil, edimsel olanı kritik ederken de idealar, sadece bilmenin ön nedenleri değil, tekbenciliğe aşkın düzeyde güzel ahlak edinmenin de ön nedenleri olurlar. Toplumsal ilişkilerde ise hak ve had belirimleri ile beraber değer yargıları olarak eylemler idealar ile kritik edilir iken insan güzel ahlak sahibi olmaya doğru zorlanır. Meşru olan ve cezası hak olan ile de ahlak cebri olan toplumsal kabul/ gereklilik olarak görünüş bulur.

Bu durumda dikkat edilmesi gereken ise ilkelerin sibernetik ilişki ağlarında (bilinç ve toplum yapılarında) herkes için gereklilikler olarak görünüş bulmasıdır. Ayrıca yasanın gerçekliliğine ise sibernetik sistem ağlarında tanık olunması gerektiği açık olur.

Klasik ifade ile yasa; varoluş için değişmez ve evrensel oluşu ile zorunlu olandır. Bu tanımda sorun olan yasanın evrensel olması doğrultusunda tanımlanmasıdır. Gelişen bilim ile edinilen her yeni veri ile görülen o ki yasanın evrenselliği -her alanda görülüyor, uygulanıyor veya olması- söz konusu değildir. Dış evreni nasıl gerçeği ile tanımaya çalışırken, kuantum evreninin iç dünyadaki gerçekleri karşısında yasaların evrensel olmadığı kanaati hâkim olmaya başlamıştır. Bunun ile beraber belirsizlik prensibi ve olasılık hesapları, kaos teorisi, izafiyet teorisi, entropi (düzensizliğin artması, süreksizliğin oluşu)  yanlışlanabilir olma prensibi, indeterminizm vb. gelişme ve veri edinimi ile görünen o ki bilimde yasa kavramı kullanılmaz olmuştur.

Belirsizlik ilkesinde enerji taneciğinin momentumu tespit edilirken aynı anda konumunun tespit edilmemesi veya konumu tespit edilir iken momentumunun aynı anda tespit edilmemesi, enerji taneciğinin tespit edilemeyen olduğu anlamını taşımaz. Zaten olasılık hesaplarının yapılması da enerji taneciğinin var olup olmadığı değil, durum ve konum düzeyinde olası durumunun bilinmeye çalışılmasıdır. Zaten enerjinin konum veya momenti ile ilgi her hangi bir durumda tespit ediliyor olması nitelik olarak var olduğunun kanıtıdır. Belirsizlik, katıların fiziği dışında bir durum ile karşı karşıya kalınmasıdır. Enerji taneciğinin aynı anda konum ve momentumunun tespit edilememesi, etkir olduğu alan içindeki durum veya davranış biçiminde belirsiz kaldığı anlamını taşımaz.

Belirsizlik ilkesi denilen ile görülen o ki halen enerjinin itim-çekim, tanecik (durum biçimi)-dalga (davranış biçimi), emmesi-emilimi, nokta yükü kazanımı- sarmal hareket biçimi, nokta yükü kazanımı- manyetik dalga alan yüküne dönüşü, noktalıkta yük kazanımı-noktasız oluşta yüksüz oluşu, kabz (kendiliğinde tutma)-bast (kendiliğinde açılım), yüksüz hareket edebilme- yüklü hareket edebilme, alan oluşturmak-alan dağılımında hareket etmek, ışık hızından hızlı iletişim bağıntılılığının olması (dolaşıklık), şuur ve diriliğin kaynağı oluşu-şahıs olma niteliğinde bulunulması vb. durum-davranış, nitelik-nicelik, hareket-ilişki biçimleri arasında bağıntılılığın bulunamamış/ kurulamamış olduğudur. Enerjinin kendi evreninin de belirsizliğin olmadığı kesindir de katıların mantığı ile bakıldığında onu anlamanın zorluğu da görülmektedir. Enerjinin, varlıksal düzleminde, her türlü düzeyde kendilik korunumundan bahsetmekte isek enerjinin kendi için belirsizlik değil, bizler için belirsizliğin olduğu kesindir.

Sonuç ilke olarak kâinatı referans alırsak; varoluştan bakıldığında, belirsizliğe yer vermeden yaratımın olduğu görülür. Bu da iç dünyadan itibaren belirsizliğe yer vermeden, belli bir hesap ve mantık üzeri hareket edildiği ve sonuçlar elde edildiği aklın olduğunu görünür kılar. Deneylerde belirsizlik sonucunun çıkması, enerjinin kendi evreninde (alan anlamında) ve doğasında belirsizlik barındırdığı anlamını taşımaz. Belirsizliğin sonuç itibarı ile taşıdığı anlam, enerjiyi halen ne kadar az tanıdığımızdır. Gelecek zamanlarda kuantum evrenine dair daha çok verinin elde edilmesi ve -kanaatim o ki- deney değilse de hesaplama yönteminden yana hatanın olması sonuçlarından hareket ile belirsizlik prensibinin yanlışlanacak olmasıdır.

Kaos teorisinde, fiziksel parça gerçekliliği olan nesnelerin eğilimleri/ hareketleri bütün içinde anlamlı kılınmaya çalışılır iken hareketin sonuçlarının bütünde öngörülemez olması, sistem içinde olgusal olanın öngörülemez olduğu anlamını taşımaz. Sistem içinde her hareket, erk belirimi olarak sistem içi etkir olması ölçüsünde değişime nedendir. Sistem içi değişimler ve düzensizliğe doğru kaymalar kargaşanın olduğu anlamını taşımaz. Sistem içi varoluş eşiklerinde hareketin belirlilik içermesi ise hareketin sonuç belirimine göre anlam kazanmasıdır. Bu bağlamda hareket, sistem referansı ile incelendiğinde sonuç/ erek belirimlerine göre etkir olduğu yönde sonuçları öngörülebilir olandır. Sistem içi çoklu hareket belirimlerinde dahi sonuçlar öngörülebilirdir.

Kaostan daha çok dikkat edilmesi gereken ise sistem içi hareketlerde varoluş eşiklerine ve amaçsal tavırlara göre hareketlerin sonuçları itibarı ile öngörülür olmasıdır. Kaos teoremi doğrultusunda bilimde görülen o ki doğrusal düşünce biçimi yerine çoklu hareket biçimlerinde bütündeki etkileşimlerde olası durumların okunması gerektiğidir. Böyle olsa da sadece çoklu hareket biçimlerine odaklı olarak bütünden hareket ile düşünmekte olsak da doğrultusal düşünüldüğünü unutmamak gerekir. Bu durumdan kaostan bahsetmekte isek eksik düşünce biçimine sahibizdir.

Sistemlerden -özellikle sibernetik sistemlerden- bahsetmekte isek sistem içi hareketlerde düzensizliğin değil de düzenin öncelendiğini görmekte yarar vardır. Yok etmenin değil, var etmenin; düzensizliğin değil, düzenin; yok oluşun değil, sonuç itibarı ile farklı düzeylerde varoluşun öncelendiği sistemlerde, hareketi kargaşada anlamlı kılmak, dar açıdan olan bitene bakmak olur.

Kargaşanın (kaosun) öncelendiği doğrultuda okumalarda bulunmakta isek olgunun değil, olaylarının kestirilemez olduğundan bahsetmekteyizdir. Sibernetik döngüsel işleyen sistemler, yapılar; yasaya bağlı hareketin sınırları ve ilkeye bağlı hareketin formasyon kazanmış durumlarından referansla; tarihsel perspektiften olguya bağlı evresel okumalarda etkir olunan yönde yönelimler doğrultusunda yapılacak okumalar vb. ile bir çok olgusal alanda kaostan daha çok varoluşsal bir hareket biçimine tanık olmaktayız. Kadim bilgelikte geleceğe dair iç görüler -keşifler- ve sahih rüyalar ile gelecek öngörüleri vb. durumlarda göstermektedir ki olgulara bağlı olarak gerçekleşen çoklu hareketlerde olayların seyri öngörülemez değildir.

Eskilerin diyalektik yöntemiyle olgudan hareketle doğrultusal biçimde belirlilikte okumaya çalıştıklarını, günümüzde çoklu ilişki/ bağıntılılık adı altında olayların veya hareketlerin kestirilemez sonuçlarından belirsizlikte okumalarda bulunulmaktadır. Aslında diyalektik denilen öznel alanda iradeye bağlı karşıt ilişkilerde çatışkının/ kargaşanın belirmesidir. Diyalektik, olgunun değil olayın diyalektiğidir. İnsan ilişkilerinde iradeye bağlı gerçekleştiği içindir ki değişken tavır ve davranışlarda görülür olması sebebiyle sonuçları kestirilemez olandır. Kaos teorisindeki önermelerden bir tanesi de hareketin/ olayın bütündeki etkir oluşunun sonuçları itibarı ile kestirilemez olduğunu hatırlatmak yerinde olur.

Böyle olsa da ilke gereği iradenin görünüş bulması ve hareketin amaca yönelik olması, sonuçlarının kestirilmesi yönünde çıkarımda bulunmaya nedendir. Ayrıca hareketin, çoğunlukta karşılık görmesi veya görmemesi, sonuçlar elde edilmesi veya edilmemesi yönünde motivasyon durumuna göre sonuçlarını kestirmek de olasıdır. Bunun ile beraber hareketin etkir olduğu olguda karşılıklarının sürekli olup olmaması veya hareketi etkir kılan olgunun sürekli etkir oluşta olup olmaması da sonuçların kestirilmesi yönünde çıkarımda bulunmaya nedendir. Unutmamak gerekir ki toplumlarda amaca bağlı gerçekleştirilen her düzeyde yapılan manipülasyonlardan referans ile amacın hareketler üzerindeki etkilerinin okunabilir kıldığına da tanık olmaktayız.

Çoklu hareket etkilerini sadece harekete bağlı okumak eksik bir yaklaşım olur. Hareketlere sebep olan olgular ve hedef olgular hesaba katılmadığında, olgularından bağımsız her hareket okuması sonuçsuz okumalar olarak hareketleri kestirilemez bir dünyaya tanık kılar. Her hareket olgusuna bağlı olarak gerçekleşiyor iken olgusu ile beraber hareket ve sonuçlarını, etkir olduğu olgular ve karşılıklarını/ sonuçlarını okumak ile edinilen tecrübe veya veriler ile hareketleri kestirilemez bir dünyadan çıkış yolu bulunabilir.

Böyle olsa da kestirilemez bir gelecek bilincimizin önünde durmakta ise iç dünyanın kaosu olan kaygı ile kestirilemez bir dünyaya bakıyoruzdur. Olgularına ve yaşananların tecrübelerine bakarak üç zamanlı bilinç işlevselliğinde, hareketler ve sonuçlarını bütünden hareket ile okurken, kaygılarımızı gidermemizin gereklerini yerini getirirken, tutum ve davranışlarda bulunurken öngörülebilir bir geleceğe bakıyoruzdur. Buna rağmen çoklu olay ve ortamlarda hareketlerin sürümü karşısında ne ile karşı karşıya kalınacağından yana belirsizlik içinde bulunuruz. Olgusal olarak ne ile karşı karşıya kalacağımız değil, olguyu nasıl yaşayacağımızın muğlaklığı (belirsizliği) bilincimizin önünde durur (kaderi muğlak). Demek istediğim ise olgulardan referans ile çoklu hareketlerin ve olayların okunması gerektiğidir.

Doğadaki çeşitlilikte bütünde gerçekleşen çoklu hareketler, bütünün varoluş eşiklerinin sınırlarında gerçekleşir iken belirlidir. Yasalar hareketleri belirli kılar. Tinde ise karşıt ilişkilerde çatışkı sonucunda edinilen ise ilkelerin görünüş bulması ile ilkelerin hareket formasyonu olarak hareketleri belirli kılıyor olmasıdır. Hukuk ile de hareketler sonuçta sınırları ile belirli kılınır/ kılınmak zorunda kalınır.

Nasıl ki diyalektik ve diyalektikte beliren çatışkı/ kaos amaç değil, görünüşe gelme ve ilerlemenin, gelişimin gereği olarak görünüş bulmaktadır. Doğanın ve tinin birçok alanında kargaşa olarak görülecek olan da amaç değil, ilinek olarak amacın gerçekleşmesinin gereğidir. Bu bağlamda kaostan değil, sonuç ilke referansı olarak varoluşun kendisinden hareket ile düşünceye zemin edinilmesi önemlidir. Çoklu hareket belirimlerinde varoluşsal bütünlükler kaosa rağmen korunmakta ise kaosun ilinek olarak belirlilik içerdiği çıkarımına/ yargısına varılır.

Özellikle sibernetik döngüsel olan -doğada ve tinde- sistem yapısallığı ve etkir oluşa bağlı çoklu ilişki ve hareketler düşünüldüğünde, nedenlerin sonuçtan hareketle belirli kılındığı sistem içi ilişkilerde hareket ve etkir olduğu doğrultuda sonuçlarının öngörülmez olduğundan bahsedilemez. Sadece sistem içi ilişkilerde, hareket doğrultularının fazlalaşması, olgusal değilse de varoluşsal -tavırsal- sonuçların nasıl olacağını kestirmekte zorlanılacağını gösterir. Genel anlamda ise sistem içi ilişkilerde sonuç ilkeye bağlı olarak nedenler ve varoluş eşiklerinde hareketler belirli kılınır.

Olana ve bağıntılılığa dair bilgi verisi ne kadar çok ise olacağa dair kesin yargılarda bulunmak daha da kolay olur. Kaos teorisi ve sonucunda bilim adına en önemli kazanımlardan biri de olgu üzerine biçimlenen bilimsel düşüncenin hareket/ olay üzerine biçimlenmesi ve bütünün referans alınması ile olgu ve hareketlerin okunmaya çalışılmasıdır.

Genel izafiyet teorisi, makro evrende ele alınmış iken mikrodan hareket ile olan biteni anlamlı kılmaktan yoksundur. Gelecekte, anlayış adına bir model olması rolünü yeni veya daha gelişmiş bir modele bırakırsa şaşılacak değildir. Özellikle belirtmek isterim ki çekim kuvvetini mikro evrenden hareket ile okumadığımız sürece geliştirdiğimiz her teori eksik ve yanlışlanabilir olmaya açıktır. Zaman hareket ile ilgilidir. Hareketin boyut olduğu söz konusu olamayacağı içindir ki zamanın dördüncü boyut olmaması ve mikrodan hareket ile çekim kuvvetinin görünüş bulması düşünülecek olunursa eğer genel göreliliğin yeniden gözden geçirilmesi yerinde olur.

Entropi, düzensizliğin/ bozunumun artması ve tersimezlik kanunun temel prensibidir ama doğada görülen o ki süreksizlik varoluşun/ yaratımın gereği olarak mevcudatın varoluş bulmasının gereğidir. Süreksizliğin ve süreksizliğe göre beliren varoluş eşiklerinin olmadığı bir dünyada insanın varoluşundan bahsedilemez. Doğada varoluş eşiklerinde düzenin oluşması ise yasanın varlığını görünür kılar.

Tersinmezlik ilkesi ise töze bağlı yaratım ile aşılacak olandır. Materyal düzeyde bulunan olgunun tersinmez olmasının, tersitmenin gerekleri oluşturulduğunda aşılabileceği mümkün görülmektedir ama bu, zamanın tersinebileceği anlamını taşımaz. Zamanın da tersinebileceği düzeyde töze bağlı yaratımda olmak ve tözü -nuru- zamanı tersinebilecek düzeyde kullanabilir kılmak adına bir şey söylemek için çok erken bir dönemde olduğumuz bir gerçektir.

Böyle olsa da zamanı tersitmekle ya zamanın kendi olgusal belirimleri ile değişmez olduğuna ya da zamanın değiştirilmesi imkânının edinilmesi ile aynı zamanın bir daha yakalanamayacağına tanık olunurdu. Zaman mekânsal olgularına bağlı olarak gerçekleşen olduğu içindir ki olgularına bağlı olarak değiştirilmiş olsaydı, hiçbir vakit aynı anı yakalamamız söz konusu olmazdı ama zamanda olanların/ olacakların ön bellek olarak tasarımlandığı kayıtta tutulduğu bir durum -levhi mahfuz- ile karşı karşıya kalındığında, töze ve zamanın olgularına bağlı olarak aynı zamanı oluşturmanın mümkün olacağına da tanık olunurdu. Levhi mahfuz gibi töze bağlı olarak zamansal uygulama yapılacak, gerçeklik uygulaması edinildiğinde de zamanın dördüncü boyut olmaktan daha çok öznel gerçeklik belirimi olduğu ile karşı karşıya kalınır. Zaman nesnel olmaktan daha çok öznel olarak yaşanandır ve mekânsal olgularında görünüşe taşınandır. Her kendilik şuuru değilse de nesnesine bağlı edinilen her kendilik bilinci zamansal olmayı gerekli kılar.

Şurası kesin ki süreksizlikte -zamansal oluşta- aynılığın korunmadığından bahsetmekte isek aynı anı yakalamak bir yana, aynı anı yaşamak da mümkün değildir. Bu bağlamda tersinecek zamansal olgularda zamansal aynılık, şuur yitirilmediği mühletçe mümkün değildir. Zaten her zamansal değişimde, zamansal bilinci olanın, değişen zamana ait bakışımda/ hissiyatta olmaması ile bulunulan zaman yaşanmamakta ise kendilik gerçekliliğini o zamana ait bulmaması ile de karşı karşıya kalınır. Yeni zamana aidiyet hissiyatıyla zamansal bilinç edinildiğinde ise süreksizlikte yeni bir zaman akışında uygulanan gerçeklik ile kendilik bilinci yeniden inşa edilir ve yeni olan değişen zamanda yabacı olunmadan yaşanabilir.

Zaman, mekânsal olgularına bağlı olarak her ne kadar tersinebilir desek de zaman kendi varoluşu gereği nesnelliğini hareketin kendiliği oluşunda bulduğu içindir ki tersinen değil, mekânsal olguları ile tersinendir. Görünen o ki mekânsal olgularına bağlı olarak tersinse de ileriye doğru gerçekleşen gelişimi -oku-, hareketin ileriye doğru olma doğası gereği tersinmeyecek olandır. Bu durumda olgularında bağlı olarak gerçekleşecek her zaman değişiminde zamansal oluşun değişmediğine tanık olunur. Zamansal oluş, hareketin doğası gereği değişmez olandır. Zamanın öznel olması gereği ile de zamansal oluş ileriye dönük olarak işler. Ola ki geçmişe dönüldüğü düşünülsün, geçmişe dönüş dahi ileriye dönük zamansal oluşta gerçekleşir ve zamansal oluşta da zamansal dinamikler ile devamlı olarak ileriye doğru hareket edilir.

Entropi için ayrıca belirtmek isterim ki mikro evrenden referans ile bakıldığında kanaatim o ki sıcaktan soğuğa doğru akış gerçekleşir iken sıcak olanın soğuk olan tarafından emilimi söz konusu olandır (not: kanaatler gerçeği bağlamaz).

Yanlışlanabilir prensibinde de tarihsel açıdan bilimsel gerçekliliği olan verilerin farklı referans ve perspektiflerden bakıldığında yanlışlanabilir olduğuna tanık olunduğu vurgusu öndedir. Bu, bilimde kabullerin dogma düzeyinde varlık görüşüne sebep verecek bir biçimde ele alınmaması gerektiğinin anlayışını edinmeye sebep olmak ile beraber bilimsel çalışmalarda daha geniş düşünme ve uygulamalarda bulunma rahatlığı vermesi adına da önemlidir.

Gerçekliği olmayan teorinin, hesaplama yöntemlerinden dolayı karşı karşıya kalınan hataların, vargıların ve yargıların yanlışlanabilir olması anlaşılabilir olsa da farklı referans, yöntem ve alanlara göre gerçekliği kendi düzeyinde sabit olanın yanlışlanabileceği anlamını taşımaz. Bu durumda bilimde önemli olan yanlışlanabilir olunması değil, izafi belirimleri ile bilimsel olguya bakabilmenin referans belirimlerini, mantıksal ve uygulamalı yönetmelerini yeniden değerlendirilmesidir.

Felsefi olarak ne sorusuna halen kategorilerde cevap aramakta isek nasıl sorusuna bilimsel yöntemlerde cevap aramakta isek, genel izafiyet teorisine rağmen halen Newton verilerini kullanmakta isek yanlışlamak değil, değişen referans, mantıksal ve uygulamalı yöntem biçimleri ve perspektiflerden hareket ile edinilen her yeni veri doğrultusunda izafiyetten (bağıntılılıktan) bahsetmekteyizdir. Bu durumda yanlışlanabilirliğin yerine teknik olarak izafiyet kavramının kullanılması gerekir.

Böyle olmak ile beraber; teorilerin önermeler bütünü olarak bilimsel düşünebilmeye model olmaları dışında mutlak doğrularmışçasına genelde kabul görmeleri sebebiyle yanlışlanabilir ilkesi bilim camiası adına önemlidir. Gazali ve uzantısında Descartes’in felsefi ve bilimsel kabullerin genel çerçevesini belirli kılan şüpheciliğe işaret etmeleri önemlidir. Teorilerin gelir geçer mantığından uzak olarak mutlak doğrularmışçasına genelde kabul edilmesi veya kabul edilmesi yönelimleri şüphecilik duygusunun verdiği bakıştan/ ruhtan uzaklaşılması olur. Yanlışlanabilir olma prensibi ile bilimselliğe kazandırılan ise şüphecilik ruhunun korunması olmalıdır. Halen, ne ve nasıl olduğuna dair bilinmeyenleri sayısızca barındıran bir evrende bilimselliğin, şüphecilik ruhunu yanlışlanabilir sonucunda/ yargısında barındırması önemlidir.

Bilimsel yöntem ve hesap biçimlerinde mantığın gereği olarak tahkik etmenin -tutarlılığın- öncelenmesi olması gerekendir. Bilgi emin kılar ve kendisine iman (burada imandan kastım, emin oluşun duygusudur) ettirir. İman ettiklerimiz yani bilgisinden yana emin olma duygusunda bakış sahibi olduklarımız, bilimsel çizgide değerlendirilmeye açık olmalıdır. Bu da bilimde şüpheciliğin korunması adına önemlidir. İnsanoğlu bilgiden yana daha yolun başında iken şüpheciliğin bilimsellikte korunması önem taşır. Ta ki ne, nasıl, ne için sorularının yanıtına varlıktan, varoluştan ve bütünden hareket ile doğru cevaplar verilebilmesi ve tahkik sonucu tutarlılıkta beliren hak ve hakikate dair doğru cevaplardan emin olunana kadar şüpheciliğe veya onun yargısı olarak görünüş bulan yanlışlanabilir prensibine ihtiyaç vardır. Yanlışlanabilir prensibi bilimsellikte şüpheciliğin canlı tutulmasının yargısıdır. Bilimsel zihniyette hak ve hakikatten uzak kılacak dogmaların edinilmemesi adına da önemlidir.

Şüphecilik ise tahkik sonucu tutarlı ve doğru veriler elde edilmesi, ayrıca bu doğrultuda birçok alandan ve perspektiften referansla ortak ilke ve yasalarda bütünlükçü düşünce biçiminde basiret sahibi olunmasında sonlanır. Sonuçları itibarı ile tutarlı olan ve doğruluğundan emin olunan her bilgi görüş -basiret- sahibi kılar iken şüphecilik giderilir. Bu da yetmez ise feraset ile görü, şüpheciliğin bitmesine nedendir. Çünkü feraset ile görüde hak ve hakikate dair bakışta Allah ile görü sahibi olunur. Ferasette Allah’ın nuru ile görü sahibi olan için, olgu ve olayların gerçekleşmesinin asıl kaynağından hareket ile basiret -görü- sahibi olunmaktadır. Allah ise gerçeklilikten yana emin kılınacağımız bilirkişi olma noktasında en doğru adrestir.

Şüphecilik, dinde “Zatıma varana kadar kulum hileme aldanmasın” hadisi kutsisinde içerilmiş olarak ifade bulur. Dinde tasavvuf ehlinin şüpheciliği bu yönde kendilerinde barındırmaları; deneyim-tanık olma-kritik etme-yargıda bulunma yöntem paradigmasında ilim, talim, terbiye ve yakinlik bulma sonuçlarından hareket ile teoride olması gerekeni sonuçta bulmaları ve şüphelerini gidermeleri söz konusudur. Tasavvuf her ne kadar imanın öncelendiği hak ve hakikate varımın yolu olsa da hataya düşmemek adına,  edinilen her bilginin tahkik edildiği gizli bir şüpheciliği kendinde barındırır. Bu şüphecilik Allah’ın varlığından yana şüphe etmek değil, vahiy bilgisi ışığında her türlü keşfi bilginin doğru olup olmamasından yana taşınan ve haklı olarak doğruluğu sorgulanması için gerekli olan bir şüpheciliktir.

Vahiy bilgisine bağlı olarak amaca bağlı işlerde gösterilen istikamette sonuçlar elde edilmesi, keşiflerde -bulgularda- bulunulması basirete neden olsa da Allah’ın nuru ile feraset elde edilmesi ile eminlik/ iman etmek sonuçta edinilendir. Zevki olan yani emin olunan bilgiler ışığında farklı alanlarda yapılan her yorum ise tahkiki tarihsel ve keşfi olarak yapılması gereken, sadece zevk ehlini bağlayan yaklaşımlardır. Zevki olan, yani yorumsal olan ile hak ve hakikati karıştırmamak gerekir. Genelde ise sadece zevki bilgiye dair imanın öncelenmesinden dolayı tahkik yönteminin göz ardı edilmesi, basiret ve ferasetten yoksun kalınması sebebiyle tasavvufun yeniden eleştirel olarak ele alınması gerekir.

Tarik demek sonuç alınacak/ alınması gereken yöntem demektir. Dini açıdan bakıldığında, kelamın yetersiz kaldığı düşünüldüğünde, tasavvufun kelamı pratikte tamamlayıcı yönü önemlidir ama pratikte edinilen her keşfi bilginin, Kur’an referansı ile deneyim-tanıklık-kritik etme-yargıda bulunma ve ilim-talim-terbiye-yakinlik sürecinde ve edinilen sonuçlarında tahkik edilmesi gerekir. Kur’an referansı ile bakıldığında genel anlamda dinde asıl olan tarikte (sonuç almaya yönelik yöntem biçimi) de budur.

“Zatıma varana kadar hileme aldanma” emir ise dindar her kişi için amaç dünya veya ahrette hileye aldanmadan Allah’ın zatına doğru yürüyüş içinde olmasıdır. Bunun için de Allah’tan değil ama Allah’ın hilesi dediği hikmete bağlı gerçekleşenlerin görüşlerinden yana şüphe edilmesi, iman eden için en doğal haktır. “Kulumun hüsnü zannı üzeriyim” ifadesi ile de kendisine olan imanı muhafaza ederek muhabbet ile yaklaşımda bulunmak da önemlidir. Özellikle tevhitsel düzeyde keşfi olarak her görüde kul, Rabbini bir sıfatı ile gördüğünün idrakinden hareket ile sınır vurmadan seyrine ve zatına varma mücadelesinden taviz vermemelidir. Bu bağlamda hüsnü zannın gerekli kılınmasının en önemli sebeplerinden olan aşırı şüpheciliğin esiri olmadan, kendi görüşlerini hatalarından yana yanlışlaması ve öz eleştirisini yapabilme cesaretini de her daim göstermesi gerekir.

Unutmamak gerekir ki eskilerin de dediği gibi “yanlış doğrunun azığıdır”. Şüphecilik veya sonuç yargısı itibarı ile yanlışlanabilme korkusu bilimsel olmanın, tarikte görüş sahibi olmanın önünde engel olmamalıdır. “Hak geldi batıl zayi olmaya mahkûmdur” ayeti gereği düşünülecek olunursa eğer yanlışımız veya eksiğimiz sebebiyle hak ile yüzleşecek veya hak olanın görünüşe taşınmasının bir basamağı olacak isek bilmenin ve fikir sahibi olmanın gereği olan her türlü çalışmada motivasyon (şevk) yitimine uğramadan sonuç alamaya yönelik olarak cesaret ile olması gerekenleri yapmak -azim ile çalışmak- gerekir.

İlim öğrenmenin farz kılındığı bir dinde olması gereken budur. İndeterminist yaklaşımlar sebebiyle düşünce dünyasında yerindeliğinde kuşkuculuğa her zamankinden daha fazla ihtiyaç olduğu görülmektedir. İndeterminist yaklaşımlarda belirliliğe dair aşırı kuşkuculuğun veya düşünce refleksleri geliştirmenin dogmatik tutuma sebep verecek biçimde şekillenmesi söz konusu olduğunda, yerindeliğinde kuşkuculuğun gerekliliğinin daha çok anlaşılır olması gerekir.

İndeterminizm (zorunsuzluk, belirlenmezcilik) ise gerekirci/ belirlenebilir bir dünyaya bakmaktan farklı olarak önsel nedenler ile düşünmeye karşı bir itirazdır. Değişim ilkesi gereği her an yeni bulgular ve değer üretimleri ile değişen dünyada belirsizliğin, öngörülemez bir oluşun olması da indeterminizm görüşünün gerekçelendirileceği çizgisini belirli kılar. Ahlaki düzeyde de indeterminizme bakıldığında ise insan ahlakını sınırlayıcı olunamayacağı ve insanın eylemlerinde özgür olduğu çıkarımında bulunulur.

Doğada önsel neden olarak yasanın kabul edilmemesi, varoluş eşiklerinde değişimler gerçekleşir iken yasanın ilişkide bağıntılılığın zorunluluğu olduğundan habersiz olunduğu anlamını içerir. Yasa önsel neden olmaktan daha çok erekte varoluşun belirli kıldığı, sonuçtan hareket ile olması gereken zorunluluktur. Yasa önsel neden olmaktan daha çok erek neden ile varoluşun gerçekleşmesinin gereğidir. Değişim ve her yeni bulgu ile yeni bir dünyanın kapısının aralanması ise olgusal düzeyde varoluş sabitelerinin değiştiği anlamını taşımaz.

İnsan ahlakı adına söylemek gerekir ise ahlaki sınırlar toplumsal ilişkilerde beliren hak ve had belirimleri ile ilkesel kabuller sonucunda edinilmekte iken ahlakın sınırlar edinmek ile gerçekleşen bir olgu olduğu görülür. Ayrıca elbette ki insan eylemlerinde özgürdür ama sorumluluğu üstlenilmeyen ve sonuçları itibarı ile insanı toplumsal yaşamında sınırlayan, ceza hükmü ile mahkûm edecek olan her eylem özgürlüğün değil, mahkûmiyetin, esaretin belirimidir.

Ahlakı sadece seçimler üzeri edinilen tavırlar -tutum ve davranışlar- anlamında tanımlamak yanlış olur. Ontolojik olarak ahlak, varlıksal bütünlüğünde şeyi kendi kılan özelliklerinde bulunuşudur. Nesnel olgusal -yaratım belirimine göre- formasyon düzeyinde ahlak,  nesnel olgusal düzeyde olguyu olgu kılan şeylerinin tamamı ile ilişkilerinde uyum, biçimde bütünlük, amaçta tutarlılık göstermesinin kıvamda -donanımda- belirimidir. Buna bağlı olarak öznellikte fıtri olarak yüklenilen ilke düzeyinde ahlak, potansiyellerin gerçekleşme erkinin irade eğilimleri olarak belirmesi sonucunda, karakter (meşrebi) ve kişilik (mizaç) formasyon belirimlerinde tutum ve davranışlarda görünüş bulmasıdır. Böyle olmak ile beraber ahlak, iradenin ilişkilerde hak ve had belirimleri üzeri eylemde seçimler ile formasyon bulunulması ile -güzel veya kötü diyebileceğimiz nitelikte- görünüş bulmasıdır.

Ahlakı güzel veya kötü kılan ise hak ve hakikaten, niyet, seçim ve eylemlerin uzak kılıp kılmamasıdır. Evrenseline örtük, ilkenin şuuruna ve duygusuna gafil kılan her ahlak belirimi kötüdür. Böylesi ahlak, tekbenci olunması sebebiyle genelin iyiliği için niyet, seçim ve eylemlerde bulunmaktan yoksunluk içerir. Toplum ve bireysel düzeyde parçalanmışlığa sebep sonuçlar gösterir. Güzel ahlak ise hak ve hakikate dair yakın kılan niyet, seçim ve eylemlerimiz sonucunda, toplumsal ve bireysel düzeyde bütünlük oluşturan sonuçlarda görünüş bulur. Hak ve hakikate, ilkenin asli olarak duygusunda yaşanması sebebiyle yakin kılar iken tekbenciliğin fedakârlıklar ile aşılmasında görünüş bulur.

Güzel ahlak belirimi bağlamında ahlak, ilişkilerin belirleyici ilkesidir. İlişkilerde tamamlayıcı ve var etmeye yönelik olarak görünüş bulur; vicdanda bireysel olarak ilkelerin galip gelişi ile tesis edilir ve toplumsal ilişkilerde hak ve had belirimlerinin görünüş bulması ile hukuki olarak yasa ile tesis edilmeye çalışılan, ceza ile şartlandırılandır. Toplumsal ilişkilerde meşru yaşam alanın belirli olması, sürekli ve sürdürebilir bir toplumsal yaşamın gerçekleşmesi ayrıca öngörülü bir gelecek -selamet- adına ahlak, olması gereken gereklilik olarak görünüş bulur. Bu bağlamda hiçbir insan, toplum içerisinde gerçekleşen insani ilişkilerinde ortak gerçeklilikte varoluşunu bulur iken insan olma ereğinden uzaklaşamamak için eylemlerinde sınırsız bir özgürlüğe sahip değildir/ olamaz.

Genel anlamda ahlak, fıtrat ile gelen ve seçimler sonucunda alışkanlıkların huy olarak edinilen olarak görünüş bulur. Değer edinimleri ve değer nesneleri üzerinden amaca bağlı tutum ve davranışlarda formasyon kazanır. Sonradan edinilen olmaktan daha çok doğuştan gelenin üzerine inşa edilendir. İradeye bağlı belirimi ile ilişkilerin belirleyicisi ve ilişkinin gerçeği olan ortak gerçeklilikte varoluşun temel ilkesidir. Bu bağlamda ahlak bireyselliğe, tekbenciliğe indirgenemeyecek kadar ilişkilerde ötekisi ile açık olandır ayrıca erek belirimlerine göre sonuçta edinilen değil de biçim kazanandır.

Erek belirimine göre değer edinimi doğrultusunda ilişkiler belirli kılınır iken ahlakın görünüş bulduğundan da bahsetmekteysek; ahlak, fıtri belirimler zemininde ereğe göre biçim kazanır. Ceza düzeyinde sonuç ise ahlakı zorunlu kılar iken olası sonuçlara göre yaşamak kaçınılmaz olduğunda ahlak, insanın tinde varoluşsal olarak kaderi olur. Ahlak fevri olarak haz, arzu ve menfaat düzeyinde keyfiyete bağlı biçimlenmekten öte, evrensellerin erdemler/ faziletler düzeyinde yaşama taşınmasında, beşerin insan olarak nitelendiği kritik edilmesinin referansı olur. Vicdanda kendilik kontrolü ile fıtratla gelen ahlakın bireysel düzeyde inşası sağlanır iken toplumda ilişkilerin hukukla kontrolü sonucunda etik düzeyde ahlak tesis edilir. Ahlak insanın fıtraten zorunlu kılındığı, yaşamsal -varoluşsal- olarak da ilişkilerde gerekli kılınmış olandır/ aranması gerekendir.

Genel anlamda demek istediğim; din (din derken Âdem’den Hatem’e kadar gelen İslam’ı kastetmekteyim) olgusunda önsel neden ve erek neden düzeyinde sibernetik döngüsellikte varoluştan bahsedilmekte olunduğu içindir ki belirsizlikten, karmaşadan, düzensizlikten, süreksizliğin öncelenmesinden bahsedilmez. Sibernetik düzeyde sonuçta beliren yaratımdan, varoluştan bahsetmekte isek belirlilik, düzen, ölçülülük, bütünlük, uyum, tutarlılık, ilişki, izafiyet (bağıntılılık), zorunluluk, gereklilik, yerindelikten vb. bahsetmekteyizdir. Kur’an çizgisinden bakıldığında dinde; neden, sonuç, amaç ve erek doğrultusunda sibernetik düzeyde gerçekleşen doğadaki ve tindeki yaratımda varoluş, amaca bağlı belirliliğe haizdir. Sonuçlar üzerinden ereğin hakkı gereği ile yaşanması gerekli kılınır.

Ereğin, sonucun, amacın nedenleri belirli kıldığı bir evrende her olgu ve olay yasa gereği zorunluluklarda, ilke gereği gerekliliklerde ve amaç gereği ilişkilerde yerindeliğinde gerçekleşir. Bu da olay ve olgunun sonuçta açık olan hikmetini/ gerçekleşme nedenini -ne için olduğunu- açık eder. Hikmetten bahsetmekte isek gerekircilikten/ belirlenebilir olmaktan bahsetmekteyizdir. Bu nedenledir ki indeterminizm ve beslendiği argümanların dinsel açıdan yeniden gözden geçirilmesi yerinde olur.

Unutmamak gerekir ki din, varlıksal düzeyde mutlak determinist bir yaklaşımda olarak yaratım ve nedenlerinin belirli kılındığı erek belirimine göre varoluşa da determinist yaklaşımda olarak görüş sahibi kılar. Dindar bir düşünür için gerekirci olmak kaçınılmazdır. Dinde ne için sorusunun cevaplarını bulmak dahi gerekirci mantık belirimi ile düşünmeye doğru düşünürü sevk eder.  Dinsel olguların ne sorusu ile tanımı yapılırken dahi determinist olmak kaçınılmazdır. Nasıl sorusu ve cevapları aranırken dahi sibernetik mantık gereği ereğin nedenleri belirli kıldığı yaratımda -varoluşta- determinist olmak kaçınılmazdır.

Neden Tanrı’dan -vacib ül vücud olandan-, erek Tanrı’dan, inançtan, imandan, ayetten, hikmetten, burhandan, yaratımdan vb. kavram belirimleri ile olan bitenden bahsetmekteysek, determinist düşünmek kaçınılmazdır. Bu bağlamda geliştirilen her teorik ve pratikte karşılığı olan düşüncenin determinist olması da kaçınılmazdır. Zaten hak/ gerçek olandan ve hak olanın batıla galip olduğundan hareket ile zayi edeceğinden bahsetmekteysek, determinist düşünce biçiminin zeminini edinmişiz demektir. Gerçek olan ile ilerleyen ve gelişim kat eden insanın, insanlık tarihinin ilerleyiş çizgisinde determinist yaklaşımı ile tarih yazma çabasında olduğu da görülmektedir. Hak kavramı gerçek olan, değişmezleri ile görünüş bulan ile anlamlı kılındığında determinist insanın tarih varlığı olarak vücud bulduğuna tanığızdır.

Dinsel (İslam) çizgisinden bakıldığında; Esma-ül Hüsna’dan, “Rahmeti kendime farz kıldım”, “rahmetim gazabımı geçmiştir”, “her şeyi bir ölçü üzeri halk ettik”, “İnsan yaptıklarının sonucunu bulur”, “zerre kadar iyilikte kötülükte yapmış olsan seni bulur”, “en güzel kıvamda halk ettik”, “bilinmek istedim”, “halife halk edeceğim”, “önceden gönderdiklerinizi yanımızda bulacaksınız” vb. Kur’an’da geçen öznel diyalektik iş görme ve ilişkilendirmelere bakıldığında, Allah’ın belirsizlik üzeri değil, belirlilik/ gerekircilik üzeri hareket ettiği görülür. Belirsizlik, bizler için çeşitlilik içinde çoklu ve girift ilişki dünyasında yabancısı olduğumuz -bilmediğimiz-ve öngöremediğimiz bir dünyada zihinsel, ussal, olanaksal, donanımsal, yaklaşımsal durum vb. ile de alakadar olarak yargısal sonuçları olandır.

Konumuz adına da özellikle belirtmek istediğim o ki Allah nasıl bir varlıktır (özellikleri ile nedir/ kimdir) veya nasıl yaratımda bulunuyor olduğundan farklı olarak nasıl düşünmekte olduğudur. Düşünce biçimi nasıldır, sorusunu da sormamız gerektiğidir. Yukarıda verilen örnekler ve Kur’an’da geçen benzer ifadeleri de dikkate alarak düşündüğümüzde görülecek olan o ki Allah: Hedef belirlemelerinde doğrultusal ve çeşitliliği gözeten düşünce biçiminde bulunur. Yaratımda ve ilişkilerinde ortak gerçekliliği gözetir iken amacına bağlı olarak üç zamanlı düşünce biçimi ile sibernetik düşünce biçimini oluşturan, sibernetik düzeyde iş gören ve yaratım olgu ve olaylarını ilişkilendirendir. Karşıtlar ilişkisinde görünüşe gelmek için diyalektik iş görme mantığı ile düşünendir. Kavramsal düzeyde anlam ve duygusunda değer belirimleri ile metafizik (spekülatif = nesnel olgusal olana aşkın) düşünen ve görü sahibi de olandır. Amaca bağlı hikmet beliriminde stratejik -taktiksel- düşünceye de haiz olandır.

Allah nasıl düşünür? Bu sorunun cevabını Kur’an usul ve mantık biçimine bakıldığında doğrultusal ama sibernetik, diyalektik, metafizik, stratejik vb. düzeylerde düşünce kombinasyonlarında (sibernetik diyalektik, sibernetik spekülatif/ metafizik vb. birleşimlerinde) düşünebilen bir varlık olduğu görülecektir. Düşünce biçiminin üç zamanlı olarak formasyonlarda gerçekleşmesi de özellikle dikkate değerdir. En önemlisi de halifesi olan insanında aynı düşünce formasyonlarında üç zamanlı olarak düşünebilmesi ve Kur’an ile muhatap alınıyor olmasıdır. İnsanın Allah ile aynı düşünce formasyonlarını gösterebilecek kıvamında yaratılması hem Allah’ı ve Kur’an’ı -ilahi kelamı- anlayabilmesi ve tahkik edilebilmesi yeterliliğin olması hem de Allah gibi düşünebilir iken yeryüzünde halifesi olma potansiyelini gösterebilmesi adına önemlidir. Allah’ı anlayabilmek için, nasıl düşündüğünü bilmek ve O’nun gibi düşünebilmek gerekir.

Yukarıda genel düzeyde anlatılanları göz ardı etmeden ussal olarak yasa denildiğinde; bir olguyu tanımlamanın değişmez kabulleri anlaşılması gerekir. Mevcudat düzeyinde varlığa dair yasa ise varoluşun -yaratımın- gereği olarak sistemsel yapı veya ağlarda sistem içi ilişkilerin zorunluluklarını/ nasılını -mekanik veya organik işlevsel durumlarını- ifade eder.

Yasayı belirli kılan, sistem ve sistem içi sibernetik döngüde varoluşun zorunlu eşikleri olmasıdır. Varoluşun zorunlu eşikleri sistem içinde yasa olarak görünüş bulurlar. Sibernetikte sonucun, ereğin, amacın nedenleri belirli kılmasında varoluş -yaratım- eşikleri zorunluluk olduğunda yasadır. Yasa nedenlere bağlı olarak belirli olan olmaktan daha çok sibernetik döngüde varoluşa zemin olan değişmezdir -olmazsa olmazdır-. Ussal düzeyde ön neden olarak makul (akli) olması ile kabul gören yasa, genelde varoluşun sürekliliğinin garantisi olan olgusallığa haizdir. Yasa, varoluşsal oluşun zemini olduğu olgusallığı, nesnel olgusallıkta değil, hareketin dinamik değişmezlerinde bulur. Nesnel olgusal olan ise varoluşsal belirimini yasaya borçludur.

Demek istediğim; varoluştan -yaratımdan- bahsetmekteysek yasanın zorunlu oluşundan bahsetmekte olduğumuzdur. “Her şeyi bir kader (belirlilik) üzeri halk ettik” ayeti de varoluşun -halk etme amacının- belirlilik üzeri gerçekleştirildiği anlamını içerir iken varoluşu belirli kılanın önsel neden olarak yasalar olduğu anlamını da içerir.

Sığ anlamı ile yasa, teorik olanın doğruluğunu ispat eden ön kabul olarak genelde ifade edilse de varoluşun -yaratımın- nasıl olduğunun belirimidir. Ussal kabul gören olmaktan daha çok varoluşta karşılığı olandır. Yasa varlığın ne olduğunu anlamlı kılan değil, varoluşun nasıl olduğunun/ gerçekleştiğinin gerçeğidir. Bu durumda yasa kavramını, varoluşun zorunlu gerçeği olarak anlamlı kılmak gerekir. Yasayı, sistem kavramı -gerçeği- ile beraber kullanmak, anlamlı kılmak yerinde olur ve sibernetik döngüde karşılığı olduğuna dikkat etmek gerekir. Matematiksel düzeyde ve deney-gözlem-ölçüm yöntemi (bilimsel her yöntem değer dizgesini de içermiş olarak görünüş bulur/ bulması da gerekir) ile karşılığı olandır. Nesnel olgusal düzlemde sonuç ilke beliriminde varoluştan bahsetmekte isek yasa, olması zorunlu olandır.

Tinde ilkelere de sonuç ilkeden bakıldığında, gereklilikler olarak iradenin formasyon kazanmış durumları olmaları ile öznelde varoluşun olmazsa olmazı olan yasa belirimleridir. Öznel edimselde deneyim-tanıklık-kritik ve sonuç ilkeden hareket ile bakıldığında yasa ilkelerdir, ilkeli olmaktır. İlkeler de eylemin gerçeği olarak eylemde görünüş bulurlar. Rahmet sonuç ilke olarak amaç edinilmiş ise ilkede tutarlı (sabırlı) olmak ilkeyi tinde karakter ve kimlik bulmanın yasası kılar.

İlkeler idea düzeyinde hem bilmenin zorlayıcı etkenleri olarak olması gerekenin yasasıdır hem yargı belirimleri olmaları ile ahlakın ve karakter belirimlerinin yasasıdır hem usun vicdan beliriminde görünüş bulmasının yasasıdır hem de ilişkilerde ortak gerçeklilikte varoluşun olmasa olmazı olan yasasıdır. Bunlara ek olarak sürdürülebilir ve sürekli bir toplumsal yaşamın hukuksal ilkeleri olarak kanun belirleyici olmaları ile eylemin yargısal düzeyde kritik edildiği yasadır. İlkeler, tinsel ve evrensel hukuk belirimi olan karma, ayrıca hukukun gereği ile öngörülü bir geleceğin gereği olarak test edilebilir olan doğrulukta yasa olduğuna tanık olunabilir/olandır.

Yasa kavramından yoksun olarak deney-gözlem-ölçüm yönteminde teoride olanı matematiksel verileri ile tanıtlamaya çalışmak, nasıl sorusunun cevabını aramak olsa da nasıl sorunun ne sorusuna indirgenmesi ile karşı karşıya kalınır. Bu indirgemede nesnesine odaklı her bulumda nasıl sorusu ile ne için sorusunun cevabına doğru ilerleyiş sürecinin önü kesilmiş olunur. Nesnel olgusal alanda hapsedilmiş, sadece salt bilgi yığınında bilim yapılmaya çalışılır iken olgunun nasıl olduğuna dair olarak ne olduğunun tanımında bulunmaktan öte sonuç da elde edilemez.

Elbette ki nasıl olunduğuna dair olarak ne olunduğunun da anlamlı kılınması gerekir ama soru sormak varlıksal ve varoluşsal belirimler karşısında evre sürecinde -birbirlerinden kopuk değil- birbirlerini tamamlayıcı olarak birbirlerine indirgenebilme özelliğinde görünürler. Şu an ki bilimde soru sorma evre sürecinden kopuk olunması, nasıl olunduğuna dair varoluşun yapısını çözümlemek ve ne olunduğuna dair varlığın tanımlanmasında takılı kalınması, ne için olduğu/ olunduğu sorusunun cevabından yoksun olarak eksik cevapta yanlış sonuçlara varıma neden olur. Bu da pozitivist yaklaşımın ve materyalist dünya görüşünün beslendiği, bilimin -yapılması değil de- üretilmesi anlamına gelir.

Nasıl sorusu sürecinde sibernetik döngüsel olanda sonuç, erek ilkenin nedenleri belirleyici kılması ne için olunduğunu görünüşe taşır. Ne için olunduğu, öznel edimselliğe bağlı olarak anlamlı kılındığında ise değerler alanında varlık görüşünde olarak görü sahibi olunur.

Bu durumda Allah için sorulması gereken soru ne olduğu değil, zati olarak şahıs olma imkânını sınırsız olan kendi varlık alanının her yerinde koruyarak nasıl şahıs olma özelliği gösterdiği ve sonuçta da zat değil de kimlikte nasıl Allah olduğudur. Kendi varlık alanında şahıs olma mahiyetini her yerdeliğinde koruması için ışık hızından kat be kat daha hızlı hareket etmesi gerektiği ile bulduğu gerçeği ile karşı karşıya kalınır. Evvelde sadece zat olanın yaratım sonucunda yaratıkları ile hitap muhatap ilişkisinde ortak gerçeklilikte karakter ve kimlik beliriminde kendini görünüşe taşıdığı gerçeğine tanık olunur. Allah kulu/ kulları ile Allah olmaktadır. Kulları ile ilişkileri sonucunda Allah ve diğer esma belirimlerinde kendini karakter ve kimlik belirimlerinde halk etmektedir.

Klasik kelamda ve uzantısında halen Allah’ın ne olduğuna dair tanımlamalar yapılmakta ise söylemek istediğimin ne kadar anlamlı olduğu ve nasıl sorusundan yoksun bir dünya görüşünde soru ve cevap bulma evresinde insanın nelerden mahrum kaldığını görmek yerinde olur. Nasıl sorusu ile Allah’ı bilmek önemli olduğu gibi nasıl sorusu ile Allah’ı tanıtlamak da bir o kadar önemlidir. Bu bağlamda mademki varlığı olan bir yaratıcıdan bahsetmekteyiz öyle ise Onu nasıl buluruz, Ona nasıl tanık olabiliriz, nasıl kavuşur ve erebiliriz sorularının cevaplarını aramak gerekir. Bu bağlamda vahiye bağlı ayet (tanıtlamaya neden olan delil) uğranması gereken adrestir.

Vahiy, sanı olmaktan öte olarak gerçekliliği deneyimlenebilir olması ile ayet hükmü taşıyan bilgi edinim biçimidir. Bu bağlamda Allah’a sorulacak her nasıl sorusunun cevabını da Allah’ta aramak gerekir. Bu nedenledir ki Kur’an, nasıl sorularımızın cevaplarını bulabileceğimiz kitaptır.

Sonuç ilkeden hareket ile okunduğunda sonuçlardan konuşan usulünde bilimselliğe haiz olan Kur’an’ı Kerim’in nasıl sorularının cevapları ile dolu olduğu görülür. “Dua edenin duasına icabet ederim”, “yakin gelene kadar ibadet et”, “doğru yol (tinde sonuç alınmasına sebep edim ve üretimlerde bulunmak) üzerinde Rabbinizi bulacaksınız”, “hayır işleyenlerin kalbinde sevgi yaratacağım”, “kalpler Allah’ın zikri (ilahi tavırların edimde yaşanması) ile mutmain olur” vb. birçok ayet ile bilmekteyiz ki sonuçta varlığı ispat edilemez, bulunamaz, tanık olunamaz, kavuşulamaz/ erilmez bir Allah olmadığı da görülür. Demem o ki nasıl sorusunun cevapları vahiyle verilmiş, kadim bilgelik -velilik- tarihinde de ayetlerin (delillerin) gerçekliliği tecrübe edilmişken bize sunulanın deneyim-tanıklık-kritik etmek yöntemi -paradigması- ile gerçekliliği tahkik edilecek olmasıdır. Bu da nasıl sorusunun cevaplarının tahkik ile tanıtlamaya taşınması sürecinde karşılık verilerini edinmekle sonuçlanır. Bu durumda Allah; varlığı ile bulunamaz, bilinemez, tanık olunamaz, ispatlanamaz, kavuşulamaz olan değil, bulunabilir, bilinebilir, tanık olunabilir, ispatlanabilir, kavuşulabilir/ erilebilir olandır.

Halen klasik teolojinin (kelam ilmi, ilahiyat) teorik düzeyde Allah’ın ne olduğuna dair tanımları ile içinde sıkışıp kalmakta isek sorun, soru sormanın hangi evresinde kaldığımız ile de alakadardır. Bu bağlamda itikata bağlı bilineni, pratik düzeyde teolojik olarak deneyimlemenin -marifetullah, Allah’ı zatında zatıyla ve Rabb tavır belirimleri ile bilmenin- yolu olan tasavvufta emin olarak bulmanın, iman düzeyinde tanık olmanın önemini belirtmek yerinde olur. Her mutasavvıf, teolojik düzeyde ne sorusundan daha çok nasıl sorusunun peşinden koşandır. Sonuçta ise muvahhit olarak Allah’ı bulan, tanık olan, eren olması sürecinde nesnel olgusal olana aşkın olarak tevhitte ne için olunduğunu bulur. Bu buluşta ise neden Tanrı’yı erek Tanrı olarak bulması sibernetik döngüsünde varoluşsal olarak ilişkide beliren ortak gerçeklilikte birbiri için olunduğunun gerçeği ile tanışılır. Allah’ın kimlikte ve karakter olarak duygusunda Allah olabilmesi için kulun varlığı gereklidir. Kulun varoluşu için Allah, olması zorunlu olan varlıktır ve Allah ile kulun kendiliğini bulması içindir ki Allah erek ilke olarak kabul edilmesi gerekli olan varlıktır.

Klasik teoloji olarak kelamda hep neden Tanrı oluşundan hareket ile varlığı anlamlı kılınan Allah, tasavvufta erek Tanrı olarak yaşamda bulunması gereken olması ile nasıl sorularının cevaplarının uygulamada karşılıkları ile gösterilmesi sonucunda bulunan, tanık olunan, tanıtlana bilir olan ve erilendir. Bu bağlamda Allah ispat edilemez, ispat edilse de bilinemez, sıfat ve esmaları ile bilinse de zatı ile bilinemez veya erilemez gibi ifadelerin gerçekte bir anlam ifade etmediği ve sanıdan ibaret olduğunu eleştirel bağlamda beyan etmek yerinde olur.

Bilimsel alan ile dinsel alanı (inanca ait) birbirinden ayrı tutmak gerekir ayrıca bilimsel alan salt ussal, dinsel alan ise salt kalbidir demek de yanlış ve eksik bir yargı olur. Klasik kelamda ve pozitivist düşünce etkisi altında bulunanların bu ifadelerine sıkça rastlanmaktadır. Kur’an disiplini ile sonuçlardan hareket ile hitabın oluşuna dikkat edilir ve deneyim-tanıklık-kritik paradigması ve sürecinde ilim-talim-terbiye-yakinlik sonuç alınışından hareket ile düşünüldüğünde dinsel alanın nesnel olgusal olana aşkın öznel edimsel düzeyde değerler alanının bilimsel nitelikte işlevsel kılınışına tanık olunur. Bu da dinsel olanın da kalbi olduğu kadarı ile ussal olduğunun sonucuna vardırtır.

Dinsel alanda nasıl sorusunun sorulmamasının bir sonucu olarak dinsel alanı dogmaya indirgemek ve us dışına itmeye çalışarak sadece duygu alanına ait kılmak, düşünce tarihi adına eksiliktir. Dini sadece ne sorusu ve cevaplarına, tanımlarına indirgeyenlerin eksikliği ayrıca sanıya bağlı yorumları ile de yargısal tutumlarda yozlaşmaya neden verenlerden dolayı dinsel alanı gericiliğin ve aşırılığın alanı yapanların büyük günahı sebebiyle dinden uzaklaşmamak gerekir. Olgu olarak gerçekliğine de tarihsel çizgisinde tanık olmak gerekir. İnsanın inanca eğilimli olarak değerler alanında duyguda var oluşunun dinsel yönelimlerinin fıtri olarak genel oluşunda ve dinsel tecrübelerinde edindiği ayet tahkikinde tanık olduğu hakikat sebebiyle de gerçekliği olduğunu kabul etmek yerinde olur. Akıbet (sonuç) gereği ile adalet ilkesinde işlevsel olan karmada karşılaştığı sonuçlardan hareket ile gelecek belirimi ile de doğruluğu tecrübe edilecek olgusallığa haiz olduğuna da tanık olmak gerekir. Bu durumda bilimsel tutumun gereği olarak değer yargılarını dışarda bırakmak ile bilim yapmak anlaşılır olsa da dinin gerçekliğini sadece dogmaya indirgeyerek dışlamak, bilimsellikten uzaklaşmak olur. Bilimsel tutum adına dine yukarıdan bakmanın, katı biçimde dışlamanın da dinsel bağnazlık ile aynı çizgide bulunmak olduğunu da hatırlatmak yerinde olur. Her alanda sorulan nasıl sorusunun din alanında da sorulması ve kutsal metinlerin tarihsel tahkikleri ile gerçekliliğinin sorgulanması da bu bağlamda önemlidir.

Özelikle Kur’an adına belirtmek gerekir ise öğrenimin kurumsal olmadığı, ilmi ve bilime dair bulguların söz konusu dahi olmadığı bir tarihte Kur’an’ın nüzul edildiğine dikkat etmek gerekir. Bundan hareket ile düşünüldüğünde ayrıca eğitimin aşiret kültüründe, ticaret ilişkilerinde edinildiği ve hukukun değil de güç sahibi olanın sözünün geçtiği bir dünyada ilkelerin gereklilikler olarak tesis edilmesi düşünüldüğünde, Kur’an’da beyan edilenlerin doğruluğunun tarihsel çizgide tahkik -test/ çek- edilmesi önemlidir. Sonuçlardan hareket ile beyan edilenler doğrultusunda gerçekliğin tahkik edilmesi gerektiği içeriği ile meydan okuyuşunda halen insanlığın önünde durmakta olan iddiaya sahiptir.

Kur’an’da İbrahim’in yeniden diriltmenin nasıl olduğunu sorma cesaretinde bulunması, Üzeyir’in nasıl sorusuna karşılık cevap aldığı, Zekeriya’nın nasıl yakinlik bularak sonuç elde edebileceğinin cevaplarını yaşama taşıması, Süleyman’ın nasıl kullanılabilir ve yönetilebilir bir dünyanın kapısını araladığı vb. örneklerini görürüz. Yaratımın nasıl olduğuna bakılması gerektiğinin beyanı da insan düşüncesinin hangi soru kalıbı ile yön bulması gerektiğini görmek adına önemlidir. Bununla beraber Kur’an’ın ussal ve kalbi olan hak öğretisi ayrıca hakikatin talim edilmesi gerektiği ile bakıldığında, İslam olarak nasıl sorusunu sormaktan yana ferasetin yitirildiğine ve basiretsiz kalındığına tanık olmaktayız.

Hazreti Resulün “bana eşyanın sırrını öğret” duasında yatan gerçek de eşyanın ne olduğu ile berber nasıl eşya olarak var olduğu anlamını taşımasıdır. Her şeyden önce ise Kur’an çizgisinde biçim kazanan dinde varoluşun -yaratımın- ne için olduğuna dair en kesin bilgiyi vermesidir. Ne olunduğuna dair, nasıl olunduğuna dair ve ne için olunduğuna dair ilkeli bakıldığında Kur’an’da cevap bulunacaktır. Bu dediğim Kur’an ile bilim yapmak, Kur’an’dan bilim çıkarmak değil de Kur’an’da öznelliğe bağlı olarak varlığın ne olduğu, varoluşun nasıl gerçekleştirildiği ve ne için olunduğuna dair ifadelerin olmasıdır.

Nasıl sorusu Batı’yı Batı kılan sorudur demiştik. Batı nasıl sorusunu her alanda kullanır iken bilimselliğin kapısını aralamış olandır. Her alanda nasıl sorusunu sorar iken edindiği bilgi verilerini tekniğe taşıyandır. Nasıl sorusu ile edindiği verileri kurumsal düzeyde genele yaygın olarak hayata geçirendir. Bu bağlamda aydınlanmayı bu sorunun karşılığı olan cevaplarda ve edindiği verileri peşin sıra kurumsal düzeyde genele yaygın hayata geçirir iken bulandır. Kurumsal düzeyde genele yaygın olarak hayata geçirdikleri ile verimliliğin nasıl gerçekleşeceğini de sürecinde bulmuş olandır. Çünkü kurumlaşmak genele ulaşmak için gerekli olduğu kadarı ile verimliliğin kazanımı için de gerekli olandır.

Nasıl sorusunun karşılıkları sonucunda Batı’nın:

•      Sosyal yaşamda dinin egemenliğini bitirmesi;

•      Yeni ticaret yollarının aranması ve bulunması;

•      Bilimsel veriler ışığında dünya görüşünün yeniden öncelenmesi;

•      Bilimsel ve teknik veriler doğrultusunda ilerlemenin kurumsallaştırılması, kurumsal yapısallık ile verimliliğin arttırılması;

•      Teknik olarak ilerlemenin, ekonomik olarak büyümenin, yönetim olarak yayılmanın küresel ölçekte iş gören kurumların kurulması, önlerinin açılması ve engellerinin kaldırılması; (Bunun sonucunda insanlık adına yıkıcı sonuçlar ile karşı karşıya kalınmış olmasına dikkat etmek gerekir.) Bu bağlamda ekonomik düzeyde büyümek, askeri düzeyde yönetimi yaygın kılmak ve ilerlediği ölçüde kurumsallaşmasını geneli bağlayacak biçimde hayata geçirmek Batı zihniyetini küresel ölçekte yönetimde sürdürebilir kılmasa da zihniyetinden yana kalıcı izler bırakmaktadır.

•      Halkları adına insan hak ve özgürlüklerinin kurumsal düzeyde güvence altına alınması;

•      İlerlemenin, küresel ölçekte kaynakların kontrolü ve tüketilmesine bağlı olarak ötekisini pasifleştirme, kargaşa içinde bırakma, bölme vb. politikalar ile kendi için yönetilir bir dünya kurma ile sağlanmaya çalışılması;

•      Bilimsel dil ile beraber nesnel olgusal zeminden hareket ile dilin yapısal kılınması (bu tevhid dili açısından bakıldığında sorunsal bir durumdur.) Batı zihniyeti ile günümüz bilimi, nesnel olgusal olana nedenleri iman ettiren din olmuştur. Bilim insanlığın modern dini iken sadece nesnesine bağlı gelişimler ile insanın kendi özüne -özellikle pozitivist düzeyde determinist ve nesnel materyalist uzantısında varoluşa indeterminist yaklaşımda olarak- dışsal kılan, şahıs ve amaçsallığa bağlı varoluşu anlamlı kılmaktan uzak, salt bilgi ile uğraşırken değerlerden de yoksun bir alana haizdir.

Her din olgusunda, Allah’ın hakikatinden uzak ve hak üzeri belirimlerine örtülü bir şuurda tevhid adına sorunsal bir durum ile karşı karşıya kalınmış demektir. Yani Batı ile küresel ölçekte yeni bir din açık olmuş iken bu dinin nerede durduğunu ve ne sonuçlar verdiğine de tanık olmak gerekir. Demek istediğim o ki bilim yapmayalım değil, elbette ki bilim boş bırakılmaması gereken en gerekli olan alanlardandır ama Allah’ın hakikatine kör kılacak bilimselliğe dikkat etmek gerekir.

Bilgi doğruluğunda kati ise öznelde imana/ emin olmaya neden olduğu yönde varlık görüşüne sebep verir. Bu bağlamda Batı ile gelişim bulan bilimselliğin din niteliği kazanır iken insanı nasıl bir dünya görüşüne taşıdığına özellikle dikkat etmek gerekir. Tevhid adına söyler isek özneden/ öznelliğin tavır belirimlerinden ve ne için olunduğuna dair bir bilgi vermekten yoksun olan bilim ile sadece seküler yönde yaşam tarzı edinilir. Bu da Batı toplum yaşamının en belirgin karakteristik özelliğidir.

Modern yaşam sonuçları itibarı ile seküler yaşam anlamını kazanmıştır. Bu doğrultuda Batı, konformizm, popülizm, hümanizm, pragmatizm vb. sunuları ile insanı, kendiliğini gerçekleştirme nesnelerinde takılı kılar iken köksüzleştirmiştir/ köksüzleştirmektedir. İlerleme öncelenir iken bilimsel veri ve ürünlerine göre bir dünya kurulurken, kültürel yapıda nefsi emmarenin öncelendiği ve özgür kılındığı bir dünyaya da Batı adı altında tanığızdır.

Pragmatik olarak modern yaşama ve değişen olgularına bakıldığında seküler ve nesnel olgusal olanda sorun olanı geride bırakmanın söz konusu olduğuna tanık olunur. Her yenilik ile bir önceki ve sorun olan geride bırakılır iken ortak gerçeklilikte öz değerler ile yaşama tutunulması gerektiği hiçe sayılmıştır.

Bu doğrultularda da Batı, kendi için pragmatik olanı tercih ederken sömürgecilik ile başlayan çizgisinde emperyalist, kapitalist ve oryantalist uzantıda Doğuya kendisi ile okunan bir tarih ile tarihsiz kalmayı miras bırakmıştır. Ahlak ve kültürel değerlerin içini boşaltmıştır. Bu bağlamda kültürel sorunsallığın görünüşüne de neden olmuştur. Ayrıca yıkıcı olan politikalar ile değer niteliği taşıyan kavramların/ ilkelerin içeriğini boşaltma çabasında bulunmuştur/ bulunmaktadır. Bunlar vb. Batı okumalarında görülmesi gereken zihniyeti belirleyen sorunun nasıl sorusu olduğudur.

Nasıl yeni ticaret yolları bulunur, nasıl bilim yapılır, nasıl iktidar olunur, nasıl sömürülür, nasıl yönetilir, nasıl özgür olunur, nasıl ilerlemede bulunulur ve ilerleme nasıl sürekli kılınır? Bu ve benzer olgular düzeyinde sorulan her sorunun cevap arayışı takdir edilmesi gerekir ama insanlık ve tarihsel ürünlerine kendi perspektifinde yabancı/ öteki olarak bakan ve yıkıcı olan bir zihniyet ile karşı karşıya olunduğunu da görmek gerekir. Bu durumda Batı zihniyeti ile nasıl mücadele edilir ve nasıl başarıya ulaşılır vb. sorularının da sorulması gerekir. Sormak ve sorunun cevaplarının gereğini yerine getirmek de önümüzde duran bir gerekliliktir. Sadece sormak, cevap bulmak ve bilmek değil, bildiğini hayata geçirmek ve sonuçlar almak da olması gerekendir. Sonuçlar alınırken de dikkat edilmesi gereken ise insanlığın öncelenmesi ve yapıcı olarak katkılarda bulunulmasıdır. “Kötülüğü iyilikle sav” ayeti davranışlarımızı belirli kılar iken öz değerlerimizden taviz vermeden duruşumuz olması gerektiğini de unutmamak gerekir.

İslam coğrafyası olarak belirtilen sahada nasıl sorusunun Batı gibi sorulmamasının, Kur’an’da en can alıcı soru kalıplarından olduğu halde dikkat edilmemesi ve cevap verilerinin kurumsal düzeyde hayata geçirilmemesi veya yavaş/ eksik kalınması sebebiyle karşı karşıya kalınan sonuçlar ile yüzleşmekte ve hesaplaşmaktayız. Böyle olmak ile beraber Batının ne için olunduğu sorusunun cevaplarından yoksun kalışının sonucunda zihniyetinin tarihi süre gelişinde sadece seküler yaşama odaklı oluşu, ilerleme ve yönetilebilir bir dünya için her türlü meşru veya gayri meşru yollara başvurulması Batının aşağılara -esfeli safiline- sürüklenişini hızlandırmıştır. Bu da insanlık adına hem yıkım hem de mantıksal olarak sadece doğrultusal ve doğrultusal diyalektik düzlemde seküler oluşun sığlığında kalınmaya neden olunması ile tinde edim ve üretimden yoksun bir Batının vahşi yüzü ile tanışmaya neden olmuştur.

Batı ile anlam dünyamıza karanlık olarak çöken sömürgecilik (alenen hırsızlık), emperyalizm (yayılma), kapitalizm (büyüme) ve oryantalizme (gelişim ilkesi ile modernizme bağlı dünya okuyuşuna) dikkat edilecek olunursa eğer ortak ilke, yönetilebilir bir dünya, sürekli bir ilerleme ve ilerlemeye bağlı olarak da gelişimdir. Böylesi yönelimleri ile ilişkilerinde varoluş refleksleri geliştiren ve zihniyetini küresel ölçekte hayata geçirme çabasında olan bir Batı ile karşı karşıyayızdır.

Sömürgecilik, dünya savaşları, ideolojik parçalanmışlık ve acı sonuçları, yerel savaşlar, emperyalizm gereği olarak kendi menfaati için insani değerlerin kullanılması, kapitalist politik nedenlerden dolayı insani değerlerin alaşağı edilmesi vb. Batının zihniyeti itibarı ile şizoit karakterini beslediği gerçeğine bizleri tanık kılmaktadır.

Küresel ölçekte ihtiyaç olan ise bir kurtarıcının gelmesinden daha çok hukukun evrensel normları gereği ile -çoğunluğun veya belli bir gurubun değil- insani değerler çerçevesinde herkesin menfaatinin gözetildiği düzeyde tesis edilmesidir. Hukuk evrensel normları ile küresel ölçekte hâkim olan zihniyetinin olumsuz yönlerinden yana Batının nasıl terbiye olacağının cevabıdır. Menfaatler söz konusu ise hukukun tesis edilmesi de bir o kadar zordur ama her zorlukla beraber kolaylıkta verilmiştir. Kolaylık, tutarlı olarak ilkeden taviz vermeden kurumsal düzeyde ilkelerin küresel ölçekte hayata geçirilmesidir. Sonuç ise rahmet güneşinin doğuşudur.

Ne sorusu ile farklı mertebelerde varlığın, mevcudun, olgusal olanın tanımlandığı bir dünyaya tanık olduk. Nasıl sorusu ile de nedenleri ile anlamlı kılınan, amaca bağlı kullanılabilir olan bir dünyaya tanık olduk/ olmaktayız. Ne için soru ile de nesnel olgusal olana aşkın metafizik –nesnel olgusal olanda karşılığı görülmeyen spekülatif- bir dünyaya tanık olduk ve olmaktayız. İnsan anlam bulan ve değer üreten olarak zaten metafizik düzeyde var olmakta olandır. Üç zamanlı bilinç yapısallığında da amaca bağlı gelecek yönelimiyle de değer edindikleri ile nesnelerine aşkın yaşar iken kendini bulandır. Her soru ve cevapları ile dünyalar kurar iken doğru olanı tarihsel oluşunda tahkik ederek yürüyüşüne devam edendir.

Bu bağlamda sadece ne sorusunda takılı kalınması düşünülemeyeceği içindir ki nasıl sorusu ile insanın yoluna devam edişi kaçınılmazı olmuştur. Nasıl sorusu sorulmadığında ne olduğunu tarihsel perspektiften baktığımızda görmekteyiz. Nasıl sorusunun cevapları, edim ve üretimlerde hayata taşınmasından da görmekteyiz ki bu soru kalıbına bağlı olarak sorgulamalarda bulunmaya insanın mecbur bırakıldığıdır. Zaten amaç varlığı olan insan için nasıl sorusunun sorulması kaçınılmazı olarak bulduğudur. Böyle olsa da nasıl sorusu sorulmayan bir dinde insan üretimi olan sanılarda karşılık bulan dogmalarda kalındığı ve yarına miras olarak teorik olanı bırakmaktan öte bir şey yapılmadığına tanık olmaktayız. Nasıl sorusu sorulmayan bir felsefede sadece teorik düzeyde uslamlamalarda bulunur iken önermelerden ileri gidilemeyeceğine de tanık olmaktayız. Nasıl sorusunda kendini bulan modern bilimin, nasıl sorusu sorulmadan bilim olmayacağına da tanık olmaktayız. Nasıl sorusunun olmadığı siyasette yönetim ve iktidar olmanın mümkün olmayacağı da kesindir. Nasıl sorusunu sormayan bir reklamcının algı oluşturması düşünülemez. Nasıl sorusunu sormayan sermaye sahibinin hedeflerine ulaşması da şansa bağlı olmanın ötesine geçemez.

Nasıl olduğunu sormadığımız bir Allah’ı ne kadar tanıyabiliriz. Nasıl olduğunu sormadığımız Allah veya insan ile ne kadar hakiki olarak yakinlik kurabiliriz. Nasıl sorusunu sormadığımız Allah’a nasıl ulaşıla bilineceğini nasıl bilebiliriz.

Nasıl sorusu, ne sorusu ile şimdi ve burada olana bir bakış olmaktan farklı olarak geleceğe uzanıştır. İnsanı tarih varlığı yapan soru kalıbıdır. Bu sorunun sorulması ve edinilen veriler ile edim ve üretimlerde bulunan insanın miras bırakan olarak tarih varlığı olduğuna tanık olmaktayız. Ne sorusunda sıkışanların tarih yazmaktan mahrum, sadece teoride kaldığı düşünüldüğünde nasıl sorusunun değeri daha net görülmektedir.

Nasıl sorusunu her alanda olmasa da birçok alanda soranların edim ve üretimleri ile tarih yazdıklarına tanık olduk/ olmaktayız. Bu gün İslam olduğumuzdan dolayı değil, İslam’ın bizler için öngördüklerini gerçekleştirmemizden dolayı ve nasıl sorusunu karşılıkları ile tarih yazanların bu soruyu sormaya mecbur bırakması ile sormakta isek nasıl diye, Allah’ın eksiğimizi gösterdiğine tanık olmak gerekir. Eksiğimizi gösteren Allah’a hamd olsun.

Sadece eksiğimizi görmek yeterli değildir. Eksiğimizi tamamlamak da olması gereken olarak önümüzde bulduğumuzdur. Tevhidin sadece itikat düzeyinde değil, ilkelerin gerçekleştirilmesinin edim ve üretimlerinde yaşamsal karşılığı olduğu düşünüldüğünde de nasıl sorusunun sorulmasının, cevap arayışının ve edim ve üretimlerde bulunmanın, dini olarak bir gereklilik olduğunun da idrakinde olmak gerekir.

Ne sorusu, bulunulan dünyayı okumak için gereklidir ama yeni bir dünya kurulacak ise nasıl sorusunu sormak, cevap bulmak ve gereklerini yerine getirmek, olması gerekendir. İnsan ne sorusu ile varlığa bakar iken nasıl sorusuyla da varoluşa tutunandır. Biyolojik veya tinsel sebep-gerekçeleri ile insan, nasıl sorusunu her sorduğunda kendini de yeniden üretmek zorunda kalandır. Bu doğrultuda da bulunduğu dünyayı da nasıl sorusu ile sorgular iken kendine göre değiştiren, yeniden kuran ve üreten olarak kendini bulan olur.

Nasıl denildiğinde, eylem ve üretim kaçınılmaz sonuç olarak insanın bulacağıdır. İnsan beşer doğar ve sonuçta anlam bulduğu ve değer ürettiği ile ilişkilerinde kendisini insan olarak yaratımda bulur. Eskilerin dediği gibi “insan doğulmaz, insan olunur.” Bu anlamda nasıl insan olmamız gerektiği önemli bir sorudur. Bunun kadar önemli ve hayati olan bir soru da ne için insan olmamız gerektiğidir. İlkeleri duygusunda yaşamak ile hakiki insan olmak ve ilkeleri gerçekleştirir iken nefsi emmareden yana terbiye olarak tenzihin gereğinde Allah’ta yetişkinliğini bulmak ile olgun insan olmak, nasıl insan olmamız gerektiğinin kısmen de olsa cevabıdır.

Ne için insan olmamız gerektiği sorusunun cevabı ise nasıl sorusu ile bağıntılı olarak anlam kazanır. İnsan, insan ile insani ilişkilerinde insanlaşır ve toplumsal ilişkilerde insan, insan ile ilişkilerinde anlam-değer-duygu-irade-yargı-eylem vb. belirimlerinde tutum ve davranışları doğrultusunda karakter, kişilik ve kimlik belirimlerinde insan olmayı bulur. İnsanı insan kılan da insandır. Bu nedenledir ki insanlaşmak/ insan olmak, toplumsal olmanın kaçınılmaz sonucunda bulunur. İnsan toplum varlığı olduğu içindir ki toplumun koşul, ihtiyaç, beklenti değer belirimleri ve yargıları karşısında insanlığını, içinde doğduğu topluma göre bulur.

Ne için insan olunur? Sürdürebilir bir toplumsal yaşamda toplum için, insan insanlaşmaya mecbur kılınır. Ne için insan olunur? Toplumsal yaşamda hak ve had belirimleri ile beraber ilkeler tesis edilir iken insan meşru olan yaşam alanları edinir iken ceza hükmü yargılarına göre de sonuç ilkeden hareket ile kendi geleceğinin selameti için insan olmak zorunda kalır. İnsan toplum varlığı olduğu içindir ki birey olarak yer edinmek, kendini gerçekleştirmek içindir ki insanlaşmak/ insan olmak zorunda kalır. Bunlar ile beraber insan ereğini Allah’ta bulmakta ise Allah için insan olma gereğini hisseder, ilkeli tutum ve davranışında bunu göstermek zorundadır.

İnsan anlam ve değer edindiğinin duygusuna bağlı olarak erekte kendini neye ait hissetmekte ise onda insanlaşır iken onun için insanlaşmak sorumluluğunu yüklenir. İnsan için insan olmak/ insanlaşmak, ait hissettiği anlam ve değerin duygusunda yaşar iken ereği sorumluluk idrakinde yüklenişi ile erek için oluşunda gerçekleşir.

İnsan nedir sorusuna karşılık, varlık bilimsel olarak birçok cevap verilebilir. İnsan nasıl insan olur veya nasıl bir insan olmalıdır sorusuna da birçok cevap verilebilir. İnsan ne için insan olur sorusuna karşılık verilecek birçok cevap olsa da insanın insan için -kendinde olanı insan ile olan insani ilişkilerinde gerçekleştirir iken- insanlaşması söz konusu olandır.

Kur’an çizgisinde insana nedeninden bakıldığında; Allah’ı bilmek, sıfat ve esma tavırlarını yaşar iken ardılı olmadan halifesi olmak, bu iki durumun gerçekleşmesi için de sonuç verecek edim ve üretimlerde bulunması zorunluluğu ile halk edildiğini görmekteyiz. Bu doğrultuda Kur’an çizgisinde insana ereğinden bakıldığında ise hak ve hakikate dair ereğinde buldukları ile insanlaşır iken ereğinde insan olmak için insan olduğu görülür. Bu da hikmetinin/ gerçekliliğinin sonuçta açık olmasıdır.

İnsan olmanın varoluş nedenleri ereğinde yaşandığında, insan hem yüklendiği iradenin gereğinde insan olmakta hem de ne için olduğunu -sonuçta- ereğinde yaşadığında bulmakta olur. Bu açıdan bakıldığında insan, ereğini Allah’ta bulması gerekendir; olgun, tam ve hakiki bir insan olmak için ereğe ait yaşamda ne için olduğunu sonuçta/erekte bulacak olandır. Kur’an ifadesi ile Hakk’tan gelindiği ve Hakk’a dönüldüğü düşünüldüğünde, tinin sibernetik döngüsel olan yaşamsal beliriminde de ereğin nedeni belirli kıldığı bir bağıntıda insanın ne için olduğunu erekte bulması söz konusu olur.

Soruyu sürecinde takip etmek, farklı mantık formasyonlarında cevapları ile anlam yürüyüşünde bulunmak adına gereklidir. Her alanda ne, nasıl ve ne için soruları ile karşılaşırız. Soruların karşılığı olan cevaplarının/ bilginin doğruluğunun nasıl yapılacağına dair birçok görüş bulunmaktadır.  Mantık ve formasyonları bilgiyi usta tahkik etmek için önemlidir. Doğrultusal olan klasik mantıkta varlıksal olan sorgulanır iken ne olduğuna dair sonuca varılması ve önermelerin gerçekliliğinin kategoriler düzleminde sorgulanması görülür. Her önerme (teorik olan) diyalektik mantık çerçevesinde izafi olan belirimleri ile de sorgulanır. Sibernetik mantık biçiminde ise neden ve erek beliriminin döngüde okunması ve ereğin nedeni belirli kıldığı mantık çıkarımı çizgisinde ne için olunduğuna dair de anlam arayışı söz konusu olur.

Bunlar dahilinde nesnel olgusal alanda ampirik düşünce biçimi ve deney-gözlem-ölçüm paradigmasında teorik olanın doğruluğunun test edilmesi de bilimsel yöntem olarak gördüğümüzdür. Bilginin tarihsel düzlemde doğruluğunun tahkik edilmesi de başka bir yöntemdir. Bilginin soyut olmaktan öte olarak sonuçtan hareket ile kullanılabilir olması veya olmamasının pragmatik düzeyde test edilmesi de söz konusudur. Dinsel alanda öznel edimsel olarak deneyim-tanıklık-kritik yöntem değer dizgesinde bilginin pratikte sonuç alınmasına bağlı olarak test edilmesi de kadim bilgelikte görünür olandır. Vahiye dayalı ilimin talim edilmesi, terbiye ve yakinlik bulma ile sonuçlanmakta ise bilginin doğruluğundan emin olunur. İlim, talim, terbiye, yakinlik değer dizgesinde yöntemsel olarak yapılan ise bilginin tahkik edilmesidir.

Bilgi ve doğruluğunun test edilmesi sonuçta/ sonuçtan emin kılmakta ise edinilen bilginin içeriğine bağlı olarak varlık görüşü edinildiğine dikkat etmek gerekir. Bu nedenledir ki soru sorma kalıpları ve cevap bulma yöntemlerinin birbirlerini tamamlayıcı olduklarını dikkate alarak her alanın kendi disiplinine göre soru sorulur iken teoride varsayılanın/ önerilenin, test edildiği kendi yönteminin geliştirildiğine de tanık olmak gerekir.

Bundan hareket ile her alanı, kendi alanının doğru cevaplarını arar iken izafi perspektifte değerlendirmekte de fayda vardır. Ayrıca her alanın kendi değer skalasında doğru soruyu sormak ve değer dizgelerinde cevap aramak doğru cevaba götürür. Bir alanın kendi değer skalası dışında başka bir alanın değer skalası içinde soruya muhatap edilmesi -soru sorulması- ile cevap aranması, indirgemeci ve izafi bakışın olmadığı durumlarda da sonuçsuz kalır. Doğru soru, her alanın kendi değer skalasında sorulan sorudur. Cevap ise o alanın cevap arayışları sonucunda edinilen değer dizgelerinde aranır. Böyle olsa da ortak ilkelerde indirgemeci yaklaşımda bulunulmadığı ve farklı ilkelerden ve alanlardan hareket ile izafi olarak okumalarda bulunulmadığı sürece bütünde doğru cevaplar bulmak, söz konusu olmaz.

Nesnel olgusal olan ve katı bir yaklaşıma sahip olan bilimsel alanın değer skalasında paradigmaları ile öznel edimsel olan dinsel alanın değer skalası ve paradigmaları ne kadar farklı olursa olsun, sonuçta kendi alanları içinde doğru cevaplar bulmaya neden olur. Böyle olsa da günümüzde bilimsel alan ile dinsel alanın sonuç ilkeden hareket ile edinilen veri üzeri cevap bulduğu düşünüldüğünde, bilimsel nitelikte olmalarına -felsefi olarak aynı çizgiye indirgenmelerine- rağmen-özellikle- dinin dışlanmasına tanık olunur. Felsefi alanda her iki alanın bir birine tümden gelimci olarak indirgenebilir olması ve felsefi alandan hareketle izafi bakışın oluşması ile daha bütüncül bir görüşe sahip olunacağı görülür. Bir olgunun ve olayın sadece bir doğrusunun olmadığı, farklı açılardan -ilkeler ve alanlardan- bakıldığında izafi düzeyde birçok doğrusu -gerçeği olan hikmetleri- olduğu ile karşı karşıya kalınabileceğini unutmamak gerekir.

Dinin değer skalasında neden ve erek belirimlerine göre değer dizgesi edinilmediğinde ve sadece yoruma bağlı görüşlerin değer oluşturduğuna tarihi süregelişinde tanık olunduğu düşünüldüğünde, bilimsel tutumun şüpheci ve değer skalasında katılığını anlamak gerekir. Böyle olsa da dinin (Kur’an içeriği ile kast edilen din) kendi değer skalasında neden ve erek belirimine göre mantık dizgesi -modeli veya kabulleri- de diyebileceğimiz değer dizgesi içerdiği üzere -edinimi ile- sonuç veri üzerinden bilimsel niteliğe haiz yaşamsal olduğu da düşünüldüğünde, bilimin bu alana felsefi düzeyde dahi olsa yabancı kalmaması gerekir.

Katı pozitivist bir yaklaşımla Allah’ın varlığını inkâr etmek, bilimsel akla uygun bir yaklaşım olmadığı gibi dini kendi alanında hakkı ile anlamaktan da yoksun bırakır. Her düşüncenin alan, değer skalası ve paradigmaları çerçevesinde bir görüş verdiği düşünülür ise cevap arayan her soruya farklı alanlardan hareket ile indirgemeci tutum ve izafi yaklaşım da bulunmakla farklı bir dünyaya bakabileceğimizi dikkatten uzak tutmamak gerekir.

Bilim, paradigması ile doğrulanabilir olan ile yapılmaktadır. Her ne kadar yanlışlanabilir ilkesi ile bilimin yıkıcı düzeyde eleştirel olduğu söylense de bilimsel çabanın, doğrulanabilir ilkesine sadık kalarak yapıldığını unutmamak gerekir. Bu durumda bilimin kendi alan belirimlerinde dahi izafiyeti göz ardı etmemesi gerekir. Bir alanda doğru sonuçların alınması başka bir alanda aynı ölçüm ve değerlendirme yöntemleri ile aynı sonuçların alınacağı anlamını taşımaz.

Felsefede bir olguyu farklı perspektiflerden okur iken eleştirel olmak kaçınılmazdır. Tek tip mantık kabulleri ile zihnin formatlanması sonucunda her alanı aynı mantık formasyonunda okumak da yersiz ve sonuçsuzdur. Bu bağlamda her alanın kendi mantık formasyonunda okunması gerekli olduğu kadar birbirlerini ilke gereği bağıntılı oldukları yönde tamamlayıcı oldukları süreçte ve evre beliriminde görünüşleri ile bütünlükte de okunması gereklidir. Özellikle daha gerçekçi bir varlık görüşü içindir ki bilim adına da bu gereklidir.

Deneylerdeki ölçümler ve veri toparlanışı dikkate alındığında bilimde, doğrulanabilir ilkesinin ussal gerekçelerinin verildiği alan olarak matematiğe tanık oluruz. Modern matematik bilimin vazgeçilmezi olarak nasıl bilim yapılması gerektiğinin temel aklını oluşturur.

Matematik için birçok tanımda bulunulsa da diyeceğim, onun dil -us- belirimi olduğudur. Tarihsel gelişim evrelerinden bakıldığında, kendi alanına dair yeni olan her bulgu ile zenginleşen bir dili olduğu görülmektedir. Her dil gibi matematik de ontolojik soru kalıplarında gelişim bulur. Ne sorusunun ilk karşılık gördüğü geometri olsa da insan ihtiyaçlarına bağlı olarak nasıl sorusunun karşılık gördüğü alanlarda gelişim bularak zenginleşen bir dile haiz olduğu görülür.

Dil usun görüngüsüdür ve ussal yönü ile -makul olan- kabullere, soru kalıpları ve veri olarak edinilen cevaplara göre formasyon kazanır. Matematik de tarihsel süregelişinde usun görüngüsü olarak biçim kazanır iken salt mantık (tutarlı çıkarımlarda bulunma ilmi) düzeyinde ussallıkta yerini edinir. Matematik, Felsefenin kavramsal olan, nedenselliğe bağlı olarak tanımlama ve tanıtlama ile kavramda/ anlamda nitelik kazandırdığı düşünce yapısallığında oluşan dilinden farklı olarak niteliksel olanın dahi niceliksel bağıntılılıklarında neden alınarak formasyonlar kazanan bir dile haizdir. Varlıklar değil, bağıntılar konu alanına girer. Zaten nicelik belirimlerde bağıntılılıklara tanık olunur. Bu durumda soru kalıbı olan nasıl ve cevap arayışları, uğraş olarak ussal alanını belirli kılar.

Bilincin duyusal okumalarında, zihin düzeyinde ölçülendirilmiş bir dünyaya tanıklıkta da matematiksel bir okuma biçiminin olduğu kesindir. Üç zamanlı çalışma biçimi ile de -özellikle gelecek zaman odaklı olarak stratejik düşünüldüğü de referans alındığında- her karar alma ve seçimde bulunma durumunun, hesap yapma özelliği belirimi olması nedeni ile matematiksel bir formasyon olduğu ve bu doğrultuda bilincin işlevsel olduğu görülür. Zaten bilinçli olmak, hesap yapabilir olmak ile de bağıntılıdır. Doğuştan gelen okuma biçiminde bağıntılı düşünmeye başlayan insan için koşul, ihtiyaç ve beklenti belirimleri ile beraber matematiksel çıkarımlarda bulunmak ve matematiğin tarihsel süreçte gelişimde olması kaçınılmaz olmuştur.

Matematik, fıtrat ile gelen bilinç işlevselliğinden dolayı kazanılan bir uslamlama biçimi oluşunda nesnelliğini bulur. Varoluşta karşılık bulduğu düzeylerde bağıntılılığı göstermesinde ussal nesnelliğini korur ve pragmatik olarak kullanımında da nesnel kılınışı söz konusu olandır.

Varoluştan, mevcudiyet buluştan, imkân belirimlerinden ve gerçekleşmelerden bahsetmekteysek; matematiği içeren oluştan da konuşmuş olmaktayızdır. Bu bağlamda matematik, oluşu teknik olarak bağıntıları ile nasıl olduğuna dair ifade etme dil yapısallığı dışında, dış dünyada nesnel olgusal olanlarda içerilmiş ve dışlaşan, ussal gerçekliliği olan nesnelliğe de haizdir.

Matematikte olan, niteliksel olan her olguyu dili gereği ile nicel formasyonda ele alıp indirgemeci olunmasıdır. Bu yönü ile her ne kadar tümelden gelim olsa da dili gereği nicel düzeyde görüşte bıraktığı içindir ki tüme varım yönteminde biçim kazanmıştır. Unutmamak gerekir ki matematiksel her sonuç, hangi doğrultuda gerçekleşirse gerçekleşsin tüme varımdır.

Böyle olmak ile beraber; niteliksel olan olguyu, niceliksel düzeyde ele alan dili gereği, tutumu sonucunda usta değiştirmekte olduğunu, olgusunda değiştirmeye yönelik ussal harekettir. Yani en basitinden para gibi ticari olgularda buna tanık olunacağı gibi yemek yapmak ve en karmaşığına kadar endüstrinin her kolunda niteliksel olanı, matematiksel düzelmede niceliğe indirgenmesi ile yeni bir nitelik yükleminde değiştirip dönüştürüldüğüne tanığızdır. Sonuç almaya odaklı olarak doğrultusal mantık beliriminde görülür. Olgusal olanı, bağıntılılığında nasıl olduğuna dair ele alışı ile ussallıktan hareket ile değiştirmeye yönelik iradeyi gösterecek erki ve güveni özneye kazandırır iken pragmatik kullanımda karşılık gördüğü her alanda değer üretiminin gerekli olan us formasyonudur.

Matematiksel okumaların genelinde nicele indirgemeci doğrultusal uslamlamaya tanık olunur. Matematiğe bağlı kullanım alanı olan her gelişim alanında da niteliksel değiştirmelere ve değer üretimine tanık olunur. Bu bağlamda matematik, nicele haiz dili ile niteliksel olanı, ihtiyaç alanına göre değer beliriminde nitelik kazanmasına yardımcı olan katkısı ile dönüştürebilmenin dönüştürücü olan mantık -us- belirimidir.

Bilimin varoluşa yönelttiği nasıl sorusunun cevap arayışında da öncül olan felsefeden sonra matematik, kaçınılmaz durak olmuştur. Olguların görünüşe gelmesi ve birbirleri ile bağıntılılığı, nasıl sorusu ile felsefede nedenselliğe bağlı olarak kavramlarla tanıtlanması söz konusu iken matematikte ispat edilmesi gereken çözümlemelerde olgusal bir neden arayışı olmadan, nasıl sorusunun cevapları teknik düzeyde verilmeye çalışılır. Ussal alan beliriminin kabullerine göre de “bunun nedeni ne” sorusu ile nasıl sorusuna cevap aramak yerine “bu nasıl olmakta”, “nasıl olacak”, “ne olacak” vb. sorularının cevap arayışı içinde olunur. Geometrik alanlar ile alakadar olarak ne sorusunu sorma durumlarında dahi ne sorusunun karşılıklarını nasıl bulunacağına dair uslamlamalar da görünüş bulur.

Varoluş, yaratım ile ele alındığında, matematik, sonuç ilkeden bakıldığında görünüşlerde ussal olma düzeyinde içerilmiş ve dışlaşan olması ile öznelde Allah’ın, El Hasib isim tavrında görünüşüne, tevhid düzeyinde tanık olunmasına nedendir. Yaratımdaki dehaya da matematik ile tanık olunur. Ussal olan öznel olma özelliğini de taşır. Bu nedenledir ki doğada matematiksel uslamlamaya tanık olmak, yaratımdaki dehası ile Allah’a tanık olmaya da vesiledir/ vesile olması gerekir.

Yaratımın nasıl gerçekleştirildiğine dair teknik bilgileri matematik ile edineceğimiz kesindir. Böyle olmak ile beraber, matematiksel uslamlama ile nesnel olgusal düzeyde görünüş bulan doğa fenomenlerini değer olarak açık eden yaratıcıya tanık olmak gerekir.

Anlam ve değer belirimi, yoruma açık yönü ile böyle olsa da felsefi olarak anlamdan uzak teknik gösterge dili oluşunda ve ne için olunduğuna dair bilgiden uzak ruhsuz oluşu ile varoluşu duygusunda bulmaktan yoksun, bir uslamlama biçimidir. Anlamın, duygunun nasıl oluştuğuna dair cevap arayışlarında cevap hakkı olsa da dilsel işlevinde ruhsuzluğunu korur. Sonuç almanın duygusu dışında katı gösterge biçimi ile donuk ruhsallığa neden oluşta görülür. Her ne kadar matematik felsefesi ile anlam kazandırmaya dayalı hareketler olsa da kendi düşünce alanında oluşan nicel dil belirimi nedeni ile bu ruhsuzluğunu korur.

Bizi ilgilendiren ise mantığın en soğuk yüzü olarak matematiğin, nasıl sorusuna cevap verme biçiminden daha çok ihtiyaç duyulduğu alanlarda değer üretmenin ussal zeminlerinden oluşudur. Bu bağlamda salt anlam akışında donuk olan ile değer edinimleri sonucunda kazanılan duygu, yargı vb. belirimler ile ruh/ anlam kazanılması dikkate değerdir.

Kanaatim o ki matematik, kendi dil beliriminde 0 ile karşılık gören rakamsal ifadenin içeriği ile eşdeğer us formasyonu olarak anlam kazanışa sahiptir. Nasıl ki 0 (sıfır), kendi dışında olanlar ile beraberliğinde artı veya eksi değer niteliği kazanılmasına sebep olmaktadır, matematik de kendi dışında beliren us formasyonlarında değer katımında olarak soğuk olan mantık yüzüne aşkın değer belirimi ile görünüş bulmaktadır.

Matematik nedir denilecek olunursa eğer; ussal bir dil formasyonudur. Fıtratta, varoluşun her alanında ussal belirim olarak içerilmiş ve dışlaşan olması ile bağıntılılığı referans alan us belirimidir/ ilmidir. Bilince dair ussal görünüş formasyonunda öznel olduğu kadar ussal düzeyde karşılıkları olan nesnelliğe haizdir. Amaca bağlı sonuç alışlarda da nesnel kılınandır -ne için olduğunu bulur- . Ayrıca ussal düzeyde değer üretiminin, hesap yapma us formasyonunda görünüş bulmasının gereği olan olmazsa olmazıdır.

Böyle olmak ile beraber sadece teknik ve nicele indirgeyici dil yapısallığı ile anlam kazandığı kendi alan/ alanlarına bağlı olarak tanımlanmaya çalışılması, insani olmaktan onu uzak kılar. İnsanı, ürün vermek, miras bırakmak ile tarihsel kılan bu ussal formasyonunu insandan bu kadar uzak kılan ise teknik dile sıkıştırılmış olmasıdır.

İfade etmeye çalıştığım durum; matematiğin nasıl yapıldığı ile beraber ne için yapıldığına bağlı olarak ne kadar hayati olduğudur. Hangi referanslar ile hangi kurallar çerçevesinde nasıl yapılması gerektiği ise matematikçilerin bileceğidir. Her ne kadar dilsel gelişim sürecinde icat edilmiş olarak görülse de yukarıda bahsettiğimiz fıtratın, varoluşun ussal olan nesnel belirimlerinden bakıldığında, keşfi olduğuna dikkat etmek gerekir. İnsanın tarihsel süreçte yapmaya çalıştığı ise matematik ile matematiksel olanın bağıntılarında nasıl olduğuna dair okumalarda bulunması ve kullanılabilir bir dünyanın kapısını matematik ile aralamasıdır.

Bilimin deney, gözlem, ölçü, uygulama sürecinin her aşamasında matematik; öznel, ve nesnel düzeyde ussal olarak hesap yapabilme düzleminde hep vardır. Deneyi veya deneyimi yapılanın test etme sürecinde öznel düzeyde hesaplama bilincinde oluşta, matematik farklı ussal formasyonlarda hep vardır. Önemli olan hangi formasyonlarda nasıl bağıntı kurulduğudur.

Yukarıda belirtilenlerin dışında matematik adına ne olduğu, nasıl olduğu ve ne için olduğuna dair birçok fikir söylense de süreçte öznel ve nesnelliğe bağlı belirimleri ile tarihsel oluşunda, olgusal belirimiyle insan zenginliğinin göstergelerindendir. Doğada altın oran ve oluşun nasıl gerçekleştiğine dair her alanda tanık olunacak olan matematiktir. Resim sanatında perspektif, müzikte sesin notalandırılması, mimarinin ve mühendisliğin her alanında zorunlu olan ilim disiplini olması vb. bütün alanlarda matematik ve matematiksel düşünme formasyonlarına tanık olunur.

Matematik ile geçmiş, şu an ve gelecek belirimlerinde zaman idraki de edinilir ama her daim sonuç almaya yönelik tutarlılığı ve kendi alanında doğruluğu olan denklem ve formül belirimleri ile salt matematik, nicelin dünyasına da aşkın usta bengiselliğin göstergesidir.

Matematik, gerçeğin karşılık gördüğü bağıntılarında görünüşe taşınmasının ilmidir. Bilimsel her veride aranması gereken ise matematiksel karşılığı olanın doğruluğunun kanıtlanmasıdır. Günüm matematiğinde özne olmanın karşılığı olmasa da geleceğin matematiğinde öznelliğin karşılık gördüğü bağıntılarda görünüşe gelişinin ve özne oluşun nurda hız belirimi ile de bağıntılı olması sebebiyle gerçekleştiğinin gösterilebileceği kanaatindeyim.

Sistemsel yapılardan referansla, döngüsel alanlarda sibernetik belirimlerde görünüş bulan varoluş eşikleri, hareket belirimlerinin zamansal aralıkları, çoklu hareket faktörlerinde örgünsel oluşta hesaba katıldığında, geleceğin matematiğinin gelecek hesaplamalarında daha belirgin rol oynayacağı görülmektedir. Nesnel bağıntılarda nasıl olunduğu ile alakadar olmaktan daha çok hareket bağıntılarında nasıl ne olacağının cevaplarının da aranması ve çözümler üretilmesi gerekmektedir. Çözüm için yeni yöntemlerin geliştirilmediği bir matematik ile kaos teoremine ve belirsizlik ilkesine sıkıştırılmış, indeterminist bir dünya görüşünde hapis olmanın dışına çıkılamaz.

Işık hızının hızda son nokta olarak kabul edildiği bir bilim dünyasında, varlık görüşünün katı fiziği ve enerji fiziği arasında sınırlandığı görülür. Böylesi bir görüşe sahip dünyada, usun görüşte sınırlanması sonucunda Allah’ı tevhid çizgisinde anlamlı kılacak bir bilimden yoksun olduğumuz görülmektedir. Işık hızında Allah’ın varlığı mümkün olamayacağından dolayıdır ki iman edenlerin de hız kavramı ile beraber Allah’ın mahiyetini düşünmelerinin vakti gelmiştir. Nurda öznel oluşun, nurun kendi bütünlüğünde ışık hızından daha hızlı hareket etmesi kabiliyeti ile sağlandığından habersiz bir bilimden de varoluşa dair sağlam görüş verecek olan bilgi verisi de beklenemez.

Gelecekte nurun ışık belirimi hızından hızlı hareket etme kabiliyetinin de olduğu ispat edildiğinde, günümüzde yanlış varlık görüşlerine de zemin olan teorilerin yanlışlanmasına tanık olunacağı kesindir. Bu durumda bilimin, yeniden gözden geçirmesi de gerekir. Dinsel (Kur’an anlatımı ile kast edilen din) olanın, olgularının gerçekliliğinin de tarihsel süreçte doğruluğunun deneyimlenmesi sebebiyle de bilimsel yönü ile bilimin kendine konu alanı edinmesi gerekir. Ayrıca töze bağlı olarak yeniden yaratımın gerçekleşeceği bir dünyanın kapısı aralanacak ise günümüz bilimin, kesin olduğunu zannettiği bilgi verilerini ve teorilere saplanmış dünya görüşlerinden yana katı tutumuna aşkın esneklik kazanması da gerekir.

Manyetik ortamlarda spiral hareket belirimi nedeni ile enerjinin hareketinin doğrultusal olmaktan daha çok döngüsel olması da düşünüldüğünde pi sayısı hesaba katılmadan yapılan her hesaplamanın yanlış olduğu kanaatindeyim. Bu kanaat ile de doğrultusal hız belirimi ile kesin olduğu kanısında olunan ışığın dahi hız belirimi olarak yanlış hesaplandığı çıkarımında bulunmak, bir meydan okuyuş olmaktan daha çok gerçeğin ifade edilişidir. Gerçeği anlamak ve dile getirmek için matematik bilmek şart değildir ama matematik ile gerçek, itiraz edilmeyecek düzeyde kabul edilir/ edilebilir.

Tözün nicel bağıntı belirimlerinden referansla, bütünlüğünü koruduğu hareket belirimleri (durum ve dalga belirimi düzeyinde gerçekleşen hareket davranışları, itim-çekim, kabz-bast, emme-emilim vb. düzeyde görülen hareket ve hızları) de göz ardı edilmeden, sistemsel ve döngüsel saha/ faz belirimlerinde görünüşler var etmesi doğrultusunda bütünlükte, matematiksel bağıntılılıkta ele alınması ve değerlendirilmesi gerekir. Felsefi olarak görülebilir olanı, matematik ile doğrulamanın gerekliliğini de özellikle belirtmekteyim.

Geleceği bilmek de gerekir. Medyumsal görüler ile öngörülerde bulunmakla değil, ilkesel yürüyüşte evre belirimleri ile insanın nereye doğru gittiğini öngörebilmek gerekir. Belirli tarihler verilerek gelecek öngörülerinde bulunalabilir olmak, keşfi olarak gelecek adına ifadelerde bulunmak, gelecek mühendisliği ile gelecek tasarımlarında bulunmak, ihtimal hesapları ile olasılıkları gözden geçirmek, analiz ve anket çalışmaları ile toplumsal hareketleri öngörebilmek, gelecek planları ile stratejik uygulamalarda bulunmak vb. düzeyde geleceğe öngörülü bakmak adına yaptıklarımız olsa da gelecek bilimi yapmaya ihtiyaç olduğu kesindir.

Bireysel olarak gelecek odaklı yaşayan ve toplumsal düzeyde de gelecek ideali ve tasarımlarıyla tarih yazan insanoğlunun gelecek bilimi (gelecek mühendisliği değil) yapmaması anlaşılır bir durum değildir. Nefsi emmarenin insanı güvenilmez kılması sebebiyle temkinli olmayı gözetleyen insan için varoluşsal düzeyde koruma refleksleri geliştirmesi, gelecek odaklı yaşaması kaçınılmazdır. Gelecek odaklı yaşayan bir varlık için gelecek hedefleri belirleyerek ilerleme, kaçınılmaz olarak bulduğudur.

Geleceği öngörmek için kâhin olmaya da gerek yoktur. Bu gün yanlış bilinenin, yarın hak olan karşısında yok olacak bir düşünce olduğunu bilmekte iseniz gelecek sizin için öngörülebilirdir. Hukuk zemininde öngörülü bir geleceğin mümkün olduğunu bilmekteyseniz, hukuku öncelemeniz gerektiğini bilirsiniz. Günümüzde bilimin, felsefenin, sanatın, matematiğin, dinin vb. hangi evrelerde olduğunu bilmekteyseniz, gelecekte hangi evrelere doğru evirildiğini öngörmek, geleceğin düşünce alanlarını nerede olacaklarına dair okuyabilirsiniz. Bu doğrultuda da kurumlarınızı gelecek odaklı işlevsel kılarak geleceği, edim ve ürettikleri ile inşa edenlerden olabilirsiniz. Yarının tarihini siz yazabilirsiniz. Yazamazsanız, başkasının tarihini okumaya mecbur kalabilirsiniz.

Nefsi emmare sebebiyle temel ihtiyaçların karşılanması gerektiği bir dünyada, haz, arzu ve menfaatlerin öncelenmesi durumunda çatışkılı diyalektiğin kaçınılmaz olduğu insan yaşamının farkındaysanız, savaşın gerçeğine göre yaşamak ile öngörülü bir dünyaya bakmaktasınız. İlerlemenin, gelişimin tarihsel gerçekliliğinden bakmaktaysanız, postmodern ve natüralist düşüncelerin geride bırakılmasa da önemsenmeyeceği bir dünyanın olacağını da öngörürsünüz.

Bilinmeyi isteyen ve insanı ardılı olmadan halifesi olarak halk eden Allah olduğu içindir ki insanın bilme ve bildiği doğrultuda yeni bir dünya kurma isteği önünde hiçbir şeyin duramayacağı bir dünyanın her daim olacağını da öngörürsünüz. İlkelerin karşıt belirimlerde görünüş bulduğunu ve olması gerekenlerin deneyimi ile her daim karşı karşıya kalınacağı da düşünüldüğünde, yarının dünyasının bugünkü dünyadan, genel olan ilkeleri bağlamında pek farklı olmayacağını da öngörürsünüz. Değişen ise farklı formasyonlarda mekân ve zaman algılarında rol modeller edinildiğidir.

Kur’an perspektifinden referansla geleceği ele alırsak; cehennem ve cennet sonuçlarını belirli kılacak olan yaşam biçimleri, tipolojik olarak da karakter ve kişilik biçimlerine dünya yaşamında tanık olunacağını öngörmek gerekir. Bu kanaat ile beraber Kur’an’ı tümel belirimleri ile zamanlar bütünü olarak ele aldığımızda; Firavunlar, Nemrutlar, Karunlar vb. şeytan ahlakında bulunanların olduğu ayrıca Musaların, İbrahimlerin, İsaların vb. güzel ahlak sahibi olanların da olacağı gelecek devirlerde, karakter belirimlerine de tanık olunacaktır.

Kur’an’ı zamanlar bütünü olarak düşündüğümüzde Asr, Kafirun, İhlas, Nas, Felak ve diğer surelerin anlam ilkelerine bağlı olarak her devirde okunacağının çıkarımı ile de geleceği öngörmek gerekir. Değer belirimleri ile görünüş bulacak her gelecek devirde nelerin olacağını, Kur’an çizgisinde okumanın da mümkün olduğu kanaatindeyim.

Değişen devir belirimlerine rağmen bin dört yüz küsur seneden beri Kur’an’ın yaşamda karşılık bulduğu düzeylerde test edildiğinden bahsetmekte isek bu testin sonucunda da günümüzde dahi yaşanan sure belirimlerine tanık isek geleceğin de pek farklı olmayacağı kanaatindeyim. Öyle ise sonuç ilkeden hareket ile her müminin değer belirimleri ile tarafını belli ettiği bir dünyada yaşamak zorunda olduğunu unutmaması gerekir. Bu durumda da neler ile karşı karşıya kalacağını öngörerek, yarınlara göre yaşaması gerektiğinin idrakinde de olması gerekir. Dünya ve ahret için olması gerekene göre de edim ve üretimlerde bulunması hayatidir.

Devirler ve zamanlar bütünü olan kitap olarak Kur’an perspektifinden bakarken edindiğim gelecek kanaatleri, medyum/ kâhin kehanetleri olmaktan daha çok Âdem’den Hatem’e kadar uzanan İslam çizgisinde tecrübe edilmişlerin -edilmekte olanların- gelecekte olacakları da yansıtan ayna görevi görmüş olmasındandır.

İnsan hak ve hakikate veya nefsi emmareye göre beliren karşıt değer edinimleri sonucunda diyalektik olmayı, amaç ve değer varlığı oluşu sebebiyle bulur iken geleceği insanın yaşadıklarına bağlı olarak okumak zor değildir. Böyle olsa da küresel ölçekte hukukun üstün kılındığı ve kontrol edilebilir bir diyalektikte daha güvenilir ve öngörülebilir bir geleceğin inşa edilmesi temennimdir.

İnsanın ne olduğuna, nasıl insan olduğuna ve ne için insan olunduğuna dair bilgi sahibi isek tarihsel bir olgu olarak gelişiminde yaşadığı değişmezleri/ değişmezlerini de takip ettiğimizde, yarın ne olacağına, nasıl ve ne için olacağını dair kanaatlerin oluşması normaldir.

Kur’an çizgisinden bakıldığında da dün imtihan edilen müminler gibi imtihan edilmekte olanız. Yarın mümin olacakların da imtihan edileceğini bilmekteyiz. Geçmişte müminlerin yaşadıklarına tanık olanlarız. Bu gün aynı değer çizgisinde olduğumuz için benzer şeyleri yaşar iken gelecekte mümin olacak kardeşlerimizin de neler yaşayabileceklerini tahmin etmekteyiz. Ortak kaderlerde ortak gerçekliliği olanların yaşayacakları belli iken devrin değişkenleri karşısında nasıl yaşayacakları belirsizliğini korur. Böyle olmak ile beraber müminler ile sulhun tesis edildiği bir dünya temennimizdir.

Geleceğin dünyasında, özellikle bilim ve dine tanık olacağız. Bu bağlamda töze bağlı yeniden üretimin/ yaratımın olduğu bir dünyada halife olan insanın, tersimezlik ilkesine de meydan okuyuşuna tanık olunacaktır. Din ise tarihin ibretlik sayfalarında şekilciliğe takılan ahmakların değil, bilim adamlarının dini olarak biçimlenecektir.

Kast ettiğim bilim ise teknik ifadeler ile sınırlandırılmış bilim olmaktan öte, yaşamın bütün alanlarına hak olana göre felsefi düzeyde varlık görüşü getirir iken Allah’ın hakikatine de ayna tutan bilim olacaktır. Bu bağlamda kültürel ve sınırlı dünya görüşünden dolayı ayağına bağ olacak sanı düzeyindeki değer yargılarından kurtulması gereken bilim insanlarına ihtiyaç vardır.

Bin dört yüz küsur sene bilimsel bulgular ile tersleşmeden gerçek oluşuna dair konumunu koruyan Kur’an’ın doğruluğundan yana deneyimlenmiş tarihsel oluşundan da bakıldığında, bilimsellik adı altında katı materyalist yaklaşımda yolunu kaybedenlerin adresi, sorgulayan insan için bilim ve Kur’an’dır/ Kur’an olmalıdır.

Allah’ın, düşünce tarihi itibarı ile dışlandığı bilimsel tutumun geride bırakıldığı bir çağa doğru gidildiğini öngörmekteyim. Seküler alan değilse de bilim alanında Allah’ın yeniden konuşulduğu günler elbet olacaktır. Bunun için de nesnel olgusal alana varlık görüşü ile sıkıştırılmamış sağduyulu, özgüveni olan cesaretli bilim insanlarına ihtiyaç vardır. Yaptığım bütün çalışmalar, bu sağduyunun uyanması için beyanlarda bulunmaktır.

Hak olan elbet açık olacaktır. Allah genelde bilinen olsa da ahlakı gereği yaşanan olmaktan uzak olanların çokluğu ve değer olarak yaşamda belirleyici oluştan -dinden- uzaklaşılmasına tanık olunacağını da belirtmek gerekir. Diyalektiğin doğası gereği bu da olması gerekendir.

Dinsel olan vahiy veya keşfi bilgi ise tevhid çizgisinden bakıldığında, her alanda hak sıfatları gereği Allah’a tanık olmak ve Allah’ı her alandaki tavır -esma- belirimine göre istidat ölçüsünde rabbi olarak yaşamak öncelenir. Bu doğrultuda belirtmek gerekir ki hak ve hakikat ilkesi gereği ile tevhitte alanlar, gerçekleşme alanları olarak bütünlükte okunur.

Sanat ise bilginin doğruluğunun test edildiği bir alan olmaktan farklı olarak evreleri ile kapsayıcı ve yenilikçi iken doğanın insanda karşılık bulduğu değerde ve duyguda yeniden üretildiği alandır. Böyle olmak ile beraber ilkelerin duygusunda canlı kılındığı ve gerçekliklerinin duyguda öznel olarak sabit olduğunun, evrensel düzeyde gösterildiği alan olarak kendini bulur. Bilginin dolayımsız olarak öznelde/ duyguda karşılık bulması ile yaşamsal olduğunu ve eylemde farklı formasyonlarda melekelerde yetenek düzeyinde besleniş ile görünüşe geldiğini de sanatta görmekteyiz.

Bu durumda toplumsal yaşamda gereklilikler olarak olması gerektiği yönde gerçekliliği ispat edilmiş olan ve hukuk zemininde yaşanması koşullandırılan ilkelerin gerçekliliğinin, evrenselde karşılık görmesi bağlamında gerçekliliğinin test edildiği bir alan olarak da sanata tanık oluruz. İlkeler sanat ile değer yargıları olarak estetik yargı düzeyinde her yorumlanışlarında genelde karşılık bulmaları ile gerçekliliği kabul edilmek zorunda kalınan makullerdir. Öznelde duygu karşılığı sanat ile canlı tutulanın/ tutulabilen ilkenin, öznelde gerçek olduğu sanat ile görünür kılınmıştır. Sanat tarihi ve sanatın toplumlardaki etkisinden hareket ile de buna tanık olunabilir.

Ayrıca belirteyim; yaratım ve nasıl olduğu ussal düzeyde bilinmeyebilir ama yetenek olarak yaratım dolayımsız olarak gerçekleştirilebilir. Yaratım ilkesi yaratım duygusu olarak öznelde belirdiğinde ve eyleme sirayet ettiğinde, yaratım kaçınılmaz olur. Halik, Musavvir, Bedi, Bari vb. esmayı duygusunda bulmak ve dolayımsız olarak gerçekleştirmekte olunması; öznelde karşılığı olan her türlü bilginin yaşamsal olarak gerçekleştirilmesinde de görülür. İnsan iyiliğin ne demek olduğunu bilmeyebilir ama iyiliği gerektiren yerde iyiliği duygusunda bulması ile gerçekleştirebilir. Bu, cömertlik, rahmaniyet, doğruluk, güzellik vb. ilkeler için de geçerlidir. Gerçekleştirme bilgisi, donanımda iradenin belirimi ile zaten doğuştan gelmektedir. Doğuştan gelen melekelerde karşılığı olduğu içindir ki yeti olarak birçok tavırda ilkesel olanı ussal olarak bilmesek de gerçekleştirmekteyiz.

Korku, sevgi vb. duyguları da ussal düzeyde (dilde kimlik vermekte) tanımlamasak da onları kendileri kılan özellikleri ile yaşamsal olarak bulmaktayız. Bir şeyi usta bilmiyor olmak, o şeyi şey kılan özelliklerinin olmadığı anlamına gelmez ve o şeyi sezgisinde dolayımsız olarak anlamıyor olduğumuzda söz konusu değildir. Elbette ki bilgi dilde karşılığı olan ile ussallıkta görünüş bulur ama bir şeyin bilgisini duyu, sezgi gibi ilkel düzeyde edinişimiz de söz konusudur.

Dolayımsız olarak gerçekleştirmekte olunanı, ussal olarak dilde karşılık buldukları ile de bilme sürecinde bulunulur. Öznelde karşılığı olanı ussal olarak dilde bilmiyor olmak, onun gerçekleştirme bilgisinden yoksun olunduğu anlamına da gelmez. Bu durumu görme, duyma vb. melekelerimizde doğal olarak zaten tecrübe etmekteyiz.

Allah için halk etmekten bahsetmekte isek yaratım ve gerçekleştirme bilgisi ile her vücud bulanın bildiği olarak görünüş bulduğu söz konudur. Yaratımda görünüş bulan her yaratım nesnesi, ilmin dışlaşması olarak görünüşe de gelmesidir. Bizlerin, kendiliğe dışsal olan nesnelde bilmeye çalıştığı, yaratılmış olanın bilgisidir. Donanımda bulduğumuz bilgi ise işlevinde bizi, biz kılan ve bilmesek de yaşamsal olarak bulduğumuz var oluşun dolayımsız bilgisidir.

Her bilgi edinimi de bilginin öznelde işlevsel olması nedeni ile hem melekelerin gelişiminde hem farklı meleke formasyonlarının oluşumunda ve gelişiminde (usun vicdan formasyonunda görünüşü gibi) karşılık bulur hem de ussal düzeyde dolayımlı her bilişin, yeni formasyonlarda görünüşü söz konusu olur. Bilgi öznelde anlam karşılığı ile vücud bulur. Öznenin kendisi değil, öznenin bildiğidir. Özne bilgi değil, bilendir. Her bilgilenişte bilen, bilgiyi sezgide anlayış ve usta idrak düzeyinde kendinde bulur iken emin olduğunun duygu hali olan iman ile içselleştir. Bilgi, iman edilen -emin olunan- olarak varlık görüşü verir ve varlık görüşü edinme aşamalarında anlam, iman, duygu, irade, değer, yargı, eylem formasyonlarında nesnel yönü ile öznelde etkir olması sonuçları ile karşılaşılır.

Anlam, iman, duygu, değer, yargı, eylem vb. bilginin işlevsel oluşta bulunacağı her durum, öznelde içselleştirilmiş bilginin öznel formasyon karşılıkları olarak görünüş bulur. Birçok alanda bilgi, öznelde karşılık bulduğu formasyon belirimleri ile nesnel düzeyde iş görmek, edim ve üretimlerde bulunmak belirimleri ile sahibi olanın, kendini görünüşe taşıdığı, kendiliğini -özne olarak değil- yeterliliklerinde keşfetmesinin de gereği olarak olması gereken sıfat belirimdir.

Bilgi özne olmanın niteliğini belirli kılan sıfat olmasa da öznenin potansiyellerini gerçekleştirir iken açık olan ve kendiliğini keşfetmenin gereği olarak görünüş bulur. Bilgi, nesnesine bağlı veya öznelliğe bağlı her görünüş biçiminde, öznel düzeyde görüş sahibi kılar iken nazar/ görüş niteliğinde bulunur ve işlevinde varoluşsal formasyonlarda olması gereken -gerekli/ zaruri olan- olarak belirir.

Tevhid Dersleri çalışmaları boyunca bilgi için söylediklerimiz doğrultusunda dikkat edilecek olursa eğer bilgiyi sadece nesnesinin bilgisi olarak tarif etmenin yetersizliğine de tanık olmaktayız. Bilgi nesnesinin bilgisidir ama sezgide, duyguda, usta, iradede, karşılık bulduğu doğrultuda değer karşılığı görmesi ve sonuçları ile bakıldığında nesnel olmaktan daha çok öznel olan sıfat belirimi olduğu ile karşı karşıya kalınır. Artık bilgi nesnesinin bilgisi olmaktan öte, öznelde işlevsel oluşu ile görünüş bulan ve bilinçli oluşun nesnesi olma ile beraber varlık görüşünde öznel düzeyde karşılık görendir.

Dolayımlı olan ussal yoldan bilgi edinmek için soran, cevap arayan, bildiği ile varlık görüşü edinen ve bildiğini değer kıldığı doğrultuda yaşama taşıyan insanın, ne için bu kadar çok alanda kendini bilgiye bağlı olarak gerçekleştirme gerçeği ile karşı karşıya kaldığı sorusuna da birçok cevap verilebilir. Benim birçok cevap içinde tercih ettiğim cevap ise her alanda kendini gerçekleştiren insandan insanın rabbi olarak üzerinde bulunan Allah’ın kendini görünüşe taşıma istencidir. İnsan kendini gerçekleştirir iken kendini âlemi safilin veya gölgeler vadisi de denilen tanık âleminde insandan görünüşe taşıyan Allah’tır.

Ne için insan? Allah’a kendi ile tanık olunabilmesi için insan… Her alanda tanık olunabilmesi için de alanlarda kendini gerçekleştirmek zorunda kalan insan cevabını tercih etmekteyim. Allah’ın varlığını varoluş belirimleri ile bulan her insan için en kabul edilebilecek cevap da budur.

Ne, nasıl, ne için sorularına her alanda farklı referans ve yöntemler ile cevap vermek olasıdır. Önemli olan, cevapların doğruluğunun tahkik edildiği/ edileceği yöntemlerin güvenilir olmasıdır. Sonuçları itibarı ile hak/ gerçek olanı görünür kılan her yöntem güvenilir olsa da Allah’ın hakikatine örtülü kılan ve sonuç olarak da Allah’tan mahrum bırakan her yöntem, kendi alanında tam ve güvenilir olsa da eksik olduğu kadarı ile sonuç verilerinden yana görüş sahibi kıldığından dolayı dikkat edilmesi gerekendir.

Eskiler, “soru yolun feneridir” demişler. İnsan sordukça ve cevaplar buldukça, anlam bulan ve değer üreten olması ile varoluşunu anlamlı kılandır. Soru sormak ve cevap bulmanın heyecanını yaşamak, bilmenin sevincini bulmak, Âlim esmasını yaşar iken Âlim olarak kendiliğini tatmanın -mutmain kılınmanın- zevkini edinmektir.

Sormak, öğrenmek, tanık olmak, varlık görüşü edinmek, üretmek, yetişmek vb. süreç beliriminde kendiliğini bulmak ve yeniden üretmek ile insan insanlığını sonuçta bulacak olandır -bulması gerekendir-. Sormak, sonuçta insan olmanın/ olabilmenin başlangıç evresi iken sormaktan kendini mahrum bırakmak, düşüncede cevap arayışından yana yoksunlaşmak, insan isek anlaşılır değildir.

Öyle ise yolun fenerini korkusuzca yakmak ve ateşini canlı tutmak sonuçta insan olabilmek için ise bedeli ne olursa olsun her şeye değerdir. Sormak gerçeğin peşinden koşmaktır. Sonuçta gerçek olana tanık olunduğunda ise gerçekten gayrı olarak yaşanmadığına tanık olunacaktır.

İnsan olmak için gerçeğe tanık olmak da yeterli değildir. Hakiki olarak insan olabilmeyi tamamlayacak olan ise gerçeği değer olarak üretir iken değerin sorumluluğunu üstlenerek yaşayabilmektir. Gerçeği değer olarak yaşamın her alanında tutum, davranış ve verilen ürünler üzerinden görünüşe taşıyabilmektir. Bu olduğunda insana, insandan daha yakin olan rabbi Allah ile varlığını bulduğunun hakikati görünüş bulur. Her rahmet eyleminde insan, Allah’ın nurundan beslenirken kendiliğini Allah’ın esma tavırlarında (karakter belirimlerinde) bulur. Kaderinin Allah’ı yaşamak olduğunu sonuçta bulur.

Yolumuzu kaybettik! Yolumuzu kaybettik isek gerçek olandan, sonuçta varılması ve ereğinde yaşanması gerekenden uzaklaştık demektir. Öyle ise hak ve hakikate ulaştıracak ve yaşam yolumuzu aydınlatacak soruları yeniden sormak, cevaplarını bularak yaşama taşımak, mümin isek önce Allah’a sonrada kendi nefsimize olan vazifemizdir.

Bu konu başlığı ve diğer tevhid okumaları çalışmalarındaki konu başlıklarından referans ile belirtmek gerekir ki en temel sorunumuz, bilgi edinmenin bizler için sorunsal olmasıdır. İlim öğrenmenin ve gerçek olanın hayata geçirilmesinin farz kılındığı bir dinde, bilgi edinmenin sorunsal olması sorundur.

Bilgi nedir, bilgi kaynakları nedir, bilgi nasıl elde edilir, bilginin doğruluğu nasıl tahkik edilir/ edilmelidir, bilgi yaşamsal düzeylerde nasıl hayata geçer/ geçirilir? Bilginin öznel kılınması ile beraber aldığı formasyonlar nelerdir vb. sorular doğrultusunda soru sormaktan da uzak isek dini açıdan ve küresel ölçekte hayati düzeyde krizdeyizdir.

Bir olay ve olguyu şey yapan özelliklerinin, bağıntılılıklarının, zamansal ve konum durumlarının vb. tamamı bilgisidir. Böyle olsa da bilgi, alan belirimlerine göre nesnel, öznel durum belirimlerine göre farklılıklar gösterir. Öznenin/ öznelliğin bilgisi, nesnenin/ nesnelliğin bilgisi, bilgi formasyonları ve edinme yöntemleri arasındaki farklılıklar bilgiyi alan belirimlerinde nesnel kılar.

Bilgi, alan belirimlerine göre her ne kadar nesnel sıfat durumuna haizse de bilen özne ile gerçekliliği olduğu içindir ki iç dünyada özneldir, dirimseldir ve işlevsel olarak melekeler zemininde formasyonlar kazanır. Daha önceki birçok çalışmada bilgi nedir, bilgiyi edinme süreci ve yöntemlerinden (bu çalışmada da üzerinde durduğumuz konu) bahsetmiştik. Özellikle bu çalışmada alan farklılıklarına göre soru biçimleri, bilgi edinme ve tahkik etme yöntemleri üzerine durmaya çalıştık ama bilginin öznelde formasyon kazandığı durumlar üzerinde de durmakta fayda vardır.

Bilgi, âlemlerde olgu ve olay düzeyinde ilişkilerde işlevsel olarak görünüş bulur. Eskiler kâinata Allah’ın bilgisinin/ ilminin görünüşe geldiği alan olarak bakmışlardır ki öyledir. İnsan varlığının ortaya çıkması ile beraber insanın duyular, irade, duygu, sezgi, us melekeleri ile doğaya yaklaşımı, bilgi edinmesine araçtır. Bilgi öznelde nurun/ enerjinin formasyon bulduğu anlam içeriğinde var olduğu içindir ki bilgi araçları kaynak değil, bilgi kaynağı nurun kendisidir. Eş deyişle bilginin kaynağı Allah’ın kendisidir. Doğa, doğadaki olay ve olgular; tin, tindeki olay ve olgular bilgi edinme nesneleri ve araçlarıdır. Bilgi edinme araçlarını bilgi kaynağı olarak görmek yanılgıdan ibaret bir yargıdır.

Bilgi, öz kaynağı itibarı ile öznel olduğu içindir ki özneldeki karşılıklarına göre formasyon kazanma özelliğine sahiptir. En temel bilgi formasyon durumu anlamdır. Anlam, sezgide tinsel düzeyde anlaşılır olan ve dil formasyonunda karşılık bulduğunda ifade edilebilir olandır. Öznel düzeyde bilgi, dil ile iletişimde ifade edilir iken anlam, değer, iman (emin kılan/ emin olunan) duygu, us, irade, yargı, eylem belirimlerinde formasyon kazanır.

Bilgi, nesnesine bağlı olarak neden ve sonuç ilişkisinde bilinçli olmaya neden iken ereğe bağlı kullanılışında değer belirimi ile görünüş bulur. Anlamın irade (her anlam gerçekleşme erkinde iradede görünüş bulur) formasyonunda görünüşü ile eylemde ve üretim alanlarında görünüş bulur. Duyguda karşılık buldukça dirimsellik kazanır ve duyguların sevk edici ve dönüştürücü etkisinde yoruma açıktır. Doğruluğuna kani gelindiğinde emin olunandır -iman edilendir-. Bilgi iman/ eminlik ile buluştuğunda varlık görüşüne nedendir. Allah’ta dahi bilgi doğruluğuna emin olma duygusunda iman edilendir.

Nedene bağlı edinilen her bilgi, amaca bağlı nitelendiğinde, kullanıldığında veya her türlü alanda üretimde görüldüğünde değer niteliği kazanmış olarak hayata geçirilmiş olandır. Bu bağlamda her üretim alanı ile ilişkili olarak duyguda, iradede, usta, sezgide yeniden karşılıkları oluşmuş yeni anlamları ile kendinde derinlik kazanmaya ve varlık görüşü oluşturmaya başlar. Bilgi her varlık görüşü ve hayata geçirilme durumuna göre özneyi ürün verir iken bilinçli kılan ve kendiliğini değer belirimleri üzerinden karakter ve kimlik belirimlerine göre yeniden üretmesine neden olandır.

Bilgi, dilde iletişim nesnesi olarak görünüş bulur. Tanık kılma, amaca bağlı değer yüklemi ile motivasyon ve manipülasyona nedendir. Kullanılır bir dünyaya kapı aralarken ve her türlü alanda ürün verilmesine neden iken miras bırakılan olarak insanı tarih varlığı kılandır. Bilgi, öteki ile ilişkilerin hak ve had belirimlerine göre ilkelerin gereklilik düzeyinde gerçekleşmesine de neden iken ahlakın da ilişkilerde belirmesinin ve nasıl olması gerektiğinin nedenlerini amaca bağlı olarak belirli kılınmasının aracı olur.

Görülen o ki bilgi sadece bilmek, tanık olmak/ onamak vb. yargı durumlarında öznenin kendini gerçekleştirmesinin nesnel gerçeği olmasından daha fazla değer ve işlevde, alanlardaki formasyon belirimlerine göre görünüş bulandır. Bilginin iradede, duyguda, usta, kullanımda, ürün vermede, iletişimde, bilincini edindiği ile görüş ve duyum sahibi kılmasında, insanın hayat bulması olmasa da doğaya karşı hayatta kalışı, anlam ve değer belirimleri ile hayata tutunuşunun nesnesi olma özelliği taşır.

Bilgi, anlaşılan, kavranan olarak nesnesi ile bilinçlendirir iken kendilik şuuruna ermenin de nesnesidir. Bilgi özne değildir ama özneliğin her türlü alanda beliriminin, amaca bağlı kendiliğin görünüşe taşınması ve yeniden üretilmesinin temel nesnesidir. Bundan olsa gerek ki İslam’ın en temel farzıdır.

İnsanlık tarihine bakıldığında miras olarak ilim ve ürünleri, ilim ve öznellikte karşılık gördüğü ahlak belirimi ve formasyonlarına tanık olunur. İnsan yaşamında bu kadar önemli olan bilgi, doğada suyun hayati önemi kadar, tinde hayati önem taşır iken kendisinden beri olunması düşünülemez.

Yolumuzu kaybettik! Çünkü bilginin peşinden gitmeyi unuttuk, bilgiyi yaşama taşımaktan mahrum kaldık. Bunlardan mahrumken de kendimizi yeniden üretmekten de mahrum kaldık.

Kişi ve olaylar, tarihi kişi ve tarihi olaylar üzerinden okumalarda bulunur iken Kur’an’ın herkes için inen rahmet olduğunu unuttuk. Sormayı sorgulamayı unuttuk. Kiralanan, hapsedilen, gölgelerde kalan akıllar ile dünyayı okumaya çalıştık. Parçalanmış dünyamızda, her parçalanmışlıkta hak olanın görünüş bulması ve hakikatin takipçisi olmanın dersleri olduğu halde, ders çıkarmak yerine tersleşmeyi adet edindik.

Öyle ki fırkayı naciyeyi her fırka kendine göre tanımlar iken kurtuluşu kendi zihniyetleri ile özdeş kılma çabasında bulunur. Kurtuluşa erenlerin fırkasına nasıl girilir sorusuna, en sığ anlamda kendilerinden olmak ile cevap verirler. Hadiste geçen fırkayı naciyeye Kur’an kaynaklı olarak cevap arama girişiminde de ayetleri kendi zihniyetlerinin doğrultusunda yorumlarlar. Kur’an’da bu sorunun cevabı ve fırkayı naciye hadisinin karşılığı olarak Fatiha süresini temelde örneklemek aslında yeterlidir.

Kimdir fırkayı naciyeden olanlar? Doğru yol üzeri olup da nimete erenlerdir. Doğru yol (sırat-el müstakim) demek sonuç veren/ sonuç alınması gereken yol demektir. Nimete erenler ile de bu net olarak anlamlı kılınır. “Sen dosdoğru yol üzeri ol”, “dosdoğru yolda bulunanların üzerine melekler iner”, “dosdoğru yol üzerinde Rabbinizi bulacaksınız” vb. ayetlerden de anlaşılacağı gibi fırkayı naciye; Arap, Türk, Kürt, Uzak Doğulu vb. imtiyaz sahibi olan bir ırk olmadığı gibi dinsel yönden kültürel ayrışım ve farklılıklara haiz olan zihniyet sahibi gruplarda değildir. Fırkayı naciye doğru yolda (ilkesine -hak ve hakikate- bağlı olarak sonuç veren/ sonuç alınabilen yol) ilahi muradın gereği olarak yaşayanların yoludur. Hak ve hakikate dair sonuç alan ve ilahi murada göre hayata geçiren her kişi; ırkı, cinsiyeti, toplumsal statüsü, bulunduğu fırkaya bakılmaksızın fırkayı naciyedendir.

Allah’a iman, salih amel ve ahrete/ akıbete göre yaşar iken hak ve hakikat bağlamında doğru olandan taviz vermeden, olması gerekenleri hakkı gereği ile yaşayan her kişi fırkayı naciyedendir. Bu bağlamda Sünneti vel cemaatten olmak, Şia olmak, Alevi olmak vb. kendi açılarından bakıldığında fırkayı naciyeden olmak anlamını taşısa da böylesi kültürel kimlik sahibi olmak, fırkayı naciyeden olmak için yeterli değildir.

Demek istediğim o ki sorduğumuz sorular ve cevap arayışında geliştirdiğimiz yöntem ve yöntem sürecinde beliren paradigmalar ile varlık bakışımızın şekillendiğidir. Bu bağlamda karşı karşıya kaldığımız sorunlara çözüm üretirken ve sorunsal olanlara yaklaşımlarımızı belirlerken sonuç verilerden hareket ile bütünsel düşünmemiz gerektiğidir. Hikmete daha yakin veya olay ve olguları hikmeti gereği düşünmekte isek yöntem ve sonuç almaya dikkat etmek gerekir. Sonuç vermeyen ve karmaşa içinde basiretsizliğe neden veren her yaklaşım eleştirel olarak sorgulamamız gerekendir. Bu durumda farklı yöntemlerde değer dizgeleri ile sorunsal olan veya sorun olana bakış geliştirmek gereklidir.

Zihniyet ve yaklaşım sorunumuz tarihsel açıdan bakıldığında sorunsaldır. Nasıl sorusunu sorduğumuz alanlarda dahi öz kaynaktan (Allah’tan) ve yazılı metini olan Kur’an’dan uzak kılan değer yargıları ile basiret ve ferasetten yoksun dünyalardan bakmaktayız. Böylesi durumda körlük kurtulmak gereken iken körlükte kalmak, sonsuzluğa açılan kapı olan dünyada öz kendiliğinden uzaklaşmak olmaktadır. Keşke körlük, sadece dış dünyaya ait bir durum olsa ama iç dünyada hak ve hakikate dair körlük inat ve şımarıklık ile devamlı kılındığında ahretinde de yaşanacak olandır.

İslam ile hak ve hakikate dair ideal olan insana sunulur. İdeal olanın insan tarafından tekil/ öznel düzeyde us ve vicdan ile hayata geçirilmesi veya geçirilmemesi ayrıca tümelde/ genelde kurumsal düzeyde yaygın kılınması veya kılınmaması, sonuçları ile katlanacağı gerçeğidir.

****

Her günah niyette belirirken eylemde gerçekleşir:

Günahı günah kılan; hak ve hakikate örtülü kılması ve ilahi murattan -erekte olması gerekenden- uzaklaştırmasıdır. Allah’ın emir ve yasaklarına karşı gelmek, neden olarak günahı belirli kılsa da bir daha söylemek gerekirse erekten -ilahi amaçtan/ murattan- uzak kılması günahı günah kılar.

Bir ayette “Allah zulmedici değildir. Herkes eli ile ettiğini bulur” denilmektedir. İlahi amaçtan uzaklaşması günahı günah kılar iken ceza günahın meşru olmaması adına ve amaca geri dönülmesi adına hak kılınır. Her günah, niyette belirirken eylemde gerçekleştiğinde görünüş bulur. Bu nedenledir ki her amel -edim- niyetine bağlı olarak değerlendirilir. Edimler niyetlere göre yargısal düzeyde değerlendirilse de dinde sorumluluğu alınması gereken eylemdir. Eylem sonuçları gereği muameleye tabi kılınmasına sebep verir. Her edim niyetine bağlı olarak muamelesini de öncesinde belirlemiş olarak görünüş bulur. Bu nedenledir ki niyete bağlı edimlerin sonuçlarının öngörülmesi ile sibernetik düşünen insan için üç zamanlı düşünür iken olması gerekeni yapmak, seçenek olarak bilincinin önünde durur.

Bir başka ayette de “başlarına iyi bir şey geldiğinde Allah’tan biliyorlar, kötü bir şey geldiğinde ise senden biliyorlar. De ki her şey Allah’tandır.” Hayr ve şerrin Allah’tan olduğuna iman etmek, dinde bir gerçekliktir. Şerrin varlığı diyalektikte ilke ve ilkeye bağlı olarak da tavırlarda öznenin görünüş bulması içindir. Böyle olsa da şerr, Allah’tan olsa da ereğinde murat edilen değildir. Hikmetine bağlı olarak şerr ilinek olarak görünüş bulsa da ilahi amacın muradın görünüş bulması ve olması gereken amaca ulaşılmasına basamak olması adına vb. hikmetleri sebebiyle halk edilmiştir. Bu durumda günah bahsinde kulun şerrin neden oluşuna değil, amaca odaklı olarak olması gereken hayrı gerçekleştirmesine dikkat etmesi önemlidir.

Günah, günah olduğu bilinmemekte ise hatadır. Hatada ısrar etmek vicdanda pişmanlık olarak karşılık görmekte ise günah olarak insana yeter. Aslında demek istediğim günahın fıtri olmadığı, eylemlerimizde görünüş bulduğudur. Bunu dememin sebebi ise fıtratında çift cinsiyetli olunması, karşı cinsinin hormonların fazla salınması sebebiyle cinsiyet karmaşası yaşayanların durumuna istinaden gelen bir sorudur. “Benim günahım ne” veya “böyle olmam adalet mi?” diyenler olmakta ve bu duruma cevap verilmemektedir/ verilememektedir. Böyle insanların fıtrat olarak günahları olmadığını özellikle belirtmek yerinde olur. “Her insan mümin doğar” hadisi demek istediğimi anlamlı kılmaktadır. Her insanın günahtan habersiz günah bilmez olarak dünyaya geldiğinin beyan edildiği ayetten hareketle de belirtmek gerekir ki cinsiyet olarak öyle bir durumda bulunması adalet ilkesi ile sorgulanmaması gereken bir durumdur.

Her iki soru da yanlış sorulmuş olmakla berber yanlış sorunun cevabı da olmaz. Fıtri olarak cinsiyet karmaşası yaşayan hiç bir insanın durumu ne bir günah ne de adalet ile sorgulanması gerekendir. Çünkü bu bağlamda adalet, fıtri nedenlere karşı değil, sonuçlara göre tesis edilmesi gerekendir. İnsan için günah, sonuçları itibarı ile hak ve hakikatten uzaklaştıran, insanlığa hem toplumsal ilişkilerinde hem tinsel durumunda zarar verecek olandır. İlahi amaçtan uzaklaştırandır. Bu bağlamda böylesi cinsiyet sahiplerinin fıtraten bir günahları olmasa da dinen haram olan -meşru olmayan- ilişkilerde bulunması günah olarak onlara yeter. Bu bağlamda cinsi eğilimlerden daha çok cinsi ilişkilerinde yasak kılınmış olanı yapmalarından dolayı mesuldürler. Günahları diğer günahlardan farklı bir çizgide bulunmasa da Allah’ın sonuç olarak onlara giydirdiği duygu, pişmanlığın aşıldığı hak ve hakikate taşlaşmış -duyarsız- kalp sahibi olmalarının ceza hükmü olarak görünüş bulmasıdır.

Her günah vicdanda pişmanlığa nedendir. Fıtri olarak da insanda iğrentiye sebeptir. Vicdanın yitirilmesi ve hazın iğrentiye tercih edilmesi sonuçta hak ve hakikatten örtünmeye nedendir. Bu durumda asli tecellide hak üzeri hakikatin yaşanması ereğinden uzaklaşılması günah olarak eylem sahibine yeterlidir. Her insan rüştünü eylemlerinin sorumluluğunu alması ile göstermesi gerekir. Bu bağlamda her günah sahibi de günah olarak nitelenen eyleminin sorumluluğunu sonuçları itibarı ile üstlenmeli ve sonuçlarına da -razı olmasa da- katlanmalıdır.

İnsan nefsi emmare sahibi olduğu içindir ki günah olarak her türlü eğilime sahiptir. Dini açıdan insandan istenen ise nefsi emmaresini günahtan yana eğilimlerinde/ yönelimlerinde terbiye etmesidir. “Onlar nefislerinden dolayı rablerine sığınırlar” ayeti de içerdiği anlam bakımından demek istediğimi teyit eder. Demek istediğim o ki nefsi emmaremiz sebebiyle günaha davet eden dürtülerimiz, eğilimlerimiz, yönelimlerimiz ne olursa olsun, insanın ussal olarak eylemlerinin sonuçlarını öngörmesi ile vicdani olarak kendilik kontrolünü sağlaması gereklidir. Ayrıca vicdan ve iman ile bireysel olarak karakterde bütünlüğün korunması, akıbeti gereği kendi için ve toplumsal yaşamda ahlaki bütünlüğün korunması için nefsi emmarenin terbiye edilmesi gereklidir.

Geleceğe miras olarak ilişkileri belirli kılan, ilahi esmayı hakkı gereği yaşamaya olanak veren -Allah’a yakin kılan-, insanca yaşamanın gereği olan, insanlık onurunu koruyan vb. sonuçları olan güzel ahlakı bırakacak isek insanın nefsi emmaresinden yana terbiye edilmesi gerektiğini hep hatırlamak gerekir. İnsan ne için olduğunu, tarihsel yürüyüşü ve toplumsal yaşamı sonuç aldığında, ilim ve ahlak varlığı olmasında bulması gerekendir.

İslam’da günah eğilimleri, dürtüleri, yönelimleri bastırılması ile terbiye edilen değil, helaller (hak kılınmış olanlar ) ve haramlar (yasak/ had kılınmış olanlar) ile terbiye edilendir. Günah, sonuçları dikkate alındığında bireysel ve toplumsal düzeyde bütünlüğün -Şafi isminin- yitimine de neden olandır. Bir önceki çalışmada belirtilen; helal ve haramların her ne kadar İslam olma şartları/ nedenleri olarak değerlendirilmesi gerekir olsa da sonuçları itibarı ile bütün insanlığa helal ve haram kılındığını bir daha hatırlatmak yerinde olur.

Yalanın sonuç itibarı ile güvenilmez kıldığı düşünüldüğünde; her türlü düzeyde kul hakkının ayrışıma neden olan nifak olduğu ayrıca adaletin ve selametin tesisini ceza hükmü ile yapılacağı düşünüldüğünde günah olanın herkes için haram kılınması anlamlıdır. Bu örnekleri diğer günahlar ile çoğaltmak mümkündür ama demek istediğim İslam’ın ideal olan yaşam biçimini sunuyor olduğuna dikkat etmek gerekir.

Her günah, hak olan amaçtan referansla bakıldığında, amaçtan sapmak, hak ve hakikate örtünmek sonuçları ile günah olma niteliği kazanır. Değer yargısı ve karşılık gördüğü hissiyata bağlı olarak her günah, iğrenti ve ceza hükmü ile de aynı düzeyde karşılık görmez. Günahlar toplumlarda ceza hükümleri kaldırılmış olduklarında ise bilinmesi gereken o ki Allah varlığında hak ve hakikatten uzak kıldığı durumuna göre cezası hak kılınmış olandır. Unutmamak gerekir ki varlık sahibi olan Allah’tır… Onun varlığında ilinek (nedeni erek için olan geçici neden) düzeyinde neden olarak halk ettiğini sonuçta murad etmediğinin idrakinde olarak ilahi murada göre yaşamak olması gerekendir.

Böyle olmadığında, suçlu aramak yerine günah olan eylemlerimizin sorumluluğunu üstlenerek sonuçlarına katlanmak veya yeniden Allah’a dönmek için tövbe/ pişmanlık kapısının hep açık olduğunu unutmamak gerekir. Âdem ile Havva’nın veya Yunus nebinin eylemlerinin sorumluluğunu üstlenerek günahlarından dönmeleri, rüştün gereği olduğu gibi Rabbi ile insanın kendisini bulmasının gereğidir. Her pişmanlık gönülde Rabbine bir yakarış olarak geri dönüşüdür ki kulunu Rabbinden başkası karşılamaz. Pişmanlıkta kendini kınayan, öz eleştirisini yapan vicdan sahibi için, Allah’ın “kendini levm eden nefse and olsun” diyerek yemin ettiğini de hatırlatmak yerinde olur.

Bu durumda günah sonuçta Afûvv, Gafur, Gaffar, Tevvab, Halim, Nasir, Mucip vb. nice esma tezahürüne de neden olmaktadır. Günah tecrübe olduğunda ise daha geniş bir kucaklayış ile insana bakmak ve insana el uzatmak Veli esmasının gereği olarak tezahür eder/ etmesi de gerekir.

Günah işlemek elbette ki haramdır ve sonuçları öngörülür olduğunda Allah’a sığınmaktan başka bir çare de yoktur. Yaratan o ise ilahi muradına taşıyacak olan da O’dur. İnsana düşen vazife ise hiç kimse için olmasa da kendi akıbeti için olması gerekene -doğru yola- dönmesidir.

Günün şartlarına göre değer algıları değişir iken haram/ yasak kılınmış olanları helal kılma çabaları helal ve haramın sonuçları itibarı ile ne anlam taşıdığından habersiz olunduğu anlamını taşır. İslam olan için, bütün dünya haram olanları yaşamış olsa, helal gayri meşru ve helal meşru kılınmış olsa da Allah için (Allah için olan sonuçta kendilik için olandır), insanlık onuru ve insanın ne için olduğunu hakkı gereği ile yaşaması gereği ile günaha taviz vermemesi sonuç karşılığı ile hak -kılınmış- olandır.

Ahlakta yolumuzu kaybetmemek için helal ve haramlara dikkat etmek gerekir. Özellikle helal kazanca, kul hakkı taşımayan kazanca dikkat etmek gerekir. Doğru ve ahlaklı olmak; ilke gereği olması gerekeni yapmak ise sonuçta hak olanı ilkesi gereğinde yaşamak ve ilkelerin duygusunda yaşanması ile hakikate/ Allah’a yakin kılacak ise halkın gözünde ezik nazarı ile aşağılanacak olunsa da Hakk’ın nazarında insan olmak yeterlidir. Güzel ahlak ile edinilecek insan olmanın şerefi, Allah ile edinilecek kendiliğini tatmanın belirimi olan mutmain olmak ile taçlanmakta ise kendiliği ile ayakta olan için özgün ve özgürce yaşamanın yolu edinilmiştir.

Güzel ahlak ile vicdanda sükûnet bulacak olanın, iç huzurda bütünlüğünde ben oluşunu bulması da büyük kazançtır. Ahirette cenneti beklemektense, dünyada iken eylemlerin akıbet olarak karşılık bulduğu iç dünyada cenneti güzel ahlak sonucunda edinmek, İslam olmanın gereğidir. Cenneti kendiliğinde edinmeyenin, ahiretinde de cenneti bulması beklenemez. Dünya ahretin tarlası ise iç dünyası cennet olanların, dış dünyadaki ilişkilerinde cennet ahlakını görünüşe taşımaları insanlık adına kazançtır.

Kamil ve rüştünü bulan insan olmak için Allah’ın ahlakı ile ahlaklanacak isek Allah’ın kendisine rahmet etmeyi farz kıldığını -ahlak edindiğini- hatırlamak gerekir. “Rahmetim gazabımı geçmiştir” denilirken de bunu anlamak yerinde olur. Vicdanda gazabın, güzel ahlak ile sükûn bulması da bu ayet ve hadisi kutsiyi öznelde deneyimlemek, gerçekliliğini tahkik etmektir. Tarihsel açıdan bakıldığında da çatışkılı diyalektikte insanoğlunun sonuçta olması gereken olan ilkeleri tecrübe etmesi ve kurumsal düzeyde genele yaygın kılması da bu ayet ve hadisi kutsinin tezahürü ile doğruluğunu gösterir -doğrululuğunun delilidir-. Her türlü olumsuz tutum ve davranış sonucunda acımanın, merhametin, şefkatin, bağışlamanın, kucaklamanın vb. esma belirimlerinin baskın gelmesi de bu ayet ve hadisi kutsiyi tezahürünün gerçekliğinde çek edeceğimiz psikolojik alandır.

Bu başlık altında ahlakçı tutumda görülen ahlakın amaç kılınmasını vurgulamak derdinde değilim. Ahlakın özellikle araç olduğu kanaati ile değerler düzeyinde neleri öncelememiz gerektiğini aklını vermeye çalışmaktayım. Ahlakçılık, ideolojik bir yaklaşım olarak fıtratı gereği çeşitlilikte var olan insanın, ahlak amaç edinildiğinde tek tipleştirilmesi anlamını taşır. Bu da sonuç olarak günaha meyilli insana zülüm yapmaya kadar varır. Amaç edinilen ahlakçılığın, kendi gayesi ile çelişmesinde sonuçlanır. İnsanın fıtratı gereği çeşitlilikte halk edilmesi ve doğuştan taşıdığı ahlak da düşünüldüğünde insanın, tek tipleştirilmesi değil ama nefsi emmaresinden yana toplumsal yaşamda terbiye edilmesi gerekir.

Ahlakçılık, aşırı şekilcilik ile şartlandırıldığında ise dine, hak ve hakikate buğz etmeye, küfre vardırtacak kadar itiraz edilen olur. Din yorgunu nesillerden daha çok dinden uzaklaşan nesiller görünür olur. Bu durumda kendisini tecrübe ettikleri ile bulacak insanın, her türlü alanda ve düzeyde sınırlandırılması, terbiye edilmesi değil de şartlandırılması, insanın hakkı gereği ile kendini gerçekleştirmesine kendiliğini özgün olarak bulması, inşa etmesine engeldir. Böyle olsa da ahlakçılık; kurucu ve yapıcı değerlerin öncelenmesi ile üstyapı kurumlarının edinilmesi, vicdanın öncelenmesi ayrıca toplumsal yaşamda hukukun tesis edilmesi ile hak ve had belirimlerine göre ilişkilerin ortak gerçeklilikte varoluşun gereği olarak etik düzeyde sürekli ve sürdürebilir olmasını sağlamak için ise ahlakçılığı önemsemekteyim.

Yukarıda bahsi geçen “Rahmeti kendime farz kıldım” ayeti, “rahmetim gazabımı geçmiştir” hadisi kutsisi ve “Allah’ın ahlakı ile ahlaklanın” hadisinde ahlakın amaç edinilmesi, şartlanması gerektiği değil de araç olduğunun anlaşılması gerekir. Yukarıda ahlakın sonuçlarına ermenin gereği olarak araç olduğunun vurgusu ile yapılmış olan açıklamalara bu bağlamda dikkat etmek yerinde olur. Sonuçta rahmet etmek amaç ise ahlak araçtır. Sonuçta Allah’a, ilkelerin/ esmanın duygusunda ermek amaç ise ahlak araçtır. İnsanın nefsi emmaresi, çeşitlilikte fıtrat sahibi olması ve amaç varlığı olarak değer edinimlerinde ki farklılıkları da düşünüldüğünde tek tip ve tek ümmet olamayacak insana/ insanlığa, ahlakın telkin edilmesi değil de ahlakçı olunmayacağı kesindir. Hukukun gerekliliğinden bakıldığında da buna tanık olunur. Ahlakçı olarak ahlakı amaç kılan, şartlandıran değil de ahlakı telkin eden olarak bu başlığı yazmakta olduğumu belirtmek isterim. “İyiliği emir et ve kötülükten men et” ayetinde geçen emir telkindir, men etmek ise nasihattir. Ahlakın ilişkilerde belirleyici olması sebebiyle de ilişkilerin ahlak ilkeleri gereği ile belirli kılınması da sonuçta rahmetin gereği olarak herkesin faydasınadır.

Not: Bu başlığı, cinsiyet karmaşasında “eşcinsel olanların günahı ne, bu adalet mi” sorusunun ısrar ile sorulması üzerine yazmış bulunmaktayım. Toplumca görmezden geldiğimiz her konunun ısrar ile soru ve sorun mahiyetinde önümüze gelmesi düşündürücüdür.

Zorla ve zulüm ile çocukların cinsiyetleri dışında kullanılması (Afganistan vb. yerlerde örnekleri olduğu gibi), çift cinsiyetli olunması veya cinsiyet hormonlarının aşırı olarak eşcinsel olacak yönde salınmasından dolayı fıtri olarak mesuliyetin olmadığını belirtmek istedim. Böyle olsa da günahın niyette ve eylemde gerçekleştiği gerçeği ile sadece bu konuya değil, diğer günahlara da nasıl bakılması gerektiği yönde beyanda bulunmak istedim.

Sorun fıtrat sorunu olmamak ile beraber günah sorunudur. Bu bağlamda günah nedir, nasıl gerçekleşmekte olduğunu ve ne için gerçekleştiğini gerekçeleri ile bilmez isek doğru olarak cevap veremeyeceğimiz ahlak alanına ait sorular ile karşı karşıya kalırız. Bu neden ile konuyu geniş perspektifte ele almak gerektiğini vurgulamak istedim. Böylece genelde telkin ve nasihat düzleminde ahlak kritiğine göre ele alınan günah konusuna daha doğru cevap bulunacağı kanaatindeyim.

Toplum içinde günaha düşenlerin aşağılanması/ hor görülmesi veya insanlık dışı muameleler görmesi elbette ki kabul edilemez ama bu durum günahı günah olmaktan çıkarmadığı gibi ceza hakkından yana da muafiyete gerekçe olamaz. Cezasız günah, meşru kabul edilmiş olarak gerçek amaçtan ilke gereği erek olanı hakkı gereği yaşamaktan mahrum bırakır. Bu durumda günah, sonuçları gereği ile günah sahibinin kendisine zulmüdür.

Sonucun nedenleri belirli kıldığı sibernetik olan yaşamda üç zamanlı olarak sonuçların öngörülerek yaşanması, herkes için evrensel düzeyde rahmetin öncelenmesi sebebiyle olması gerekendir. Sonuçlarına katlanmak kabul edildiğinde günah, özgürce yaşanandır ama sonuçlarından da sakınılması gerekendir. Rahmetin öncelendiği varlık alanında geçici haz, arzu veya menfaatler uğruna tekbencilikte günah ile kendiliğe zulüm, her devirde meşru kılınmamalıdır/ olmamalıdır.

Allah nazarında meşru kılınmayanın, insan ilişkilerinde meşru kabul edilmesi, sonuçta genel olan rahman ismi gereği rahmetten mahrum kılmasa da Rahim ismi gereği hususi olarak rahmetten mahrum kalmak olur. Ta ki günahın ceza karşılığı görülene, terbiye bulana veya tövbe sonucunda af edilene kadar, hak üzeri hakikatten yana kendiliğe rahmetten yoksun kalınır. Ceza ise amaca/ ereğe geri döndürmenin/ dönmenin de gereği olarak olması gerekene -meşru olana-, hak ve hakikate davettir. Sonuç itibarı ile günahtan arınmanın kefareti olması ve bu doğrultuda da hususi olarak kendiliğe rahmetten nasiplenmek için de gereklidir.

Amaç rahmet iken rahmetten uzaklaştırılan günaha dikkat etmek yerinde olur. “Günah benim, kime ne” denilmekte ve günah meşru görülmekte ise sonuçlarından şikâyetçi olmamak, suçlu aramamak da yapılan eylemin sorumluluğunu üstlenmek adına olması gerekendir.

Bu konu günümüzde kültür oluşturan ve medeniyette izleri görülen kurucu değerlerin, konfora bağlı popülist ve pragmatik düzeyde yargısal olan ve değişen değer yargıları sebebiyle önemlidir. İnsan kurucu olan değer sabitelerini yitirmeye başladığında, ahlaksızlık ahlak olur ve küfür iman ile karıştırılmaya başlar. Bu durumda bulunan için “bende böyle inanıyorum” haklılık gerekçesi olur. Ateistliğin zemin bulduğu nihilizm iddia olmaktan çıkar, yaşamsal biçimi ile karakter olarak görünüş bulur.

Sonuç; insanoğlu değersiz yaşamayacağı içindir ki seküler ve materyal değer edinimi ile metaya dayalı ilişkilerde içeriği boşaltılmış insanlık olur. İnsan harcanası nesne oluşa indirgenir. Allah’ın geçici değer olarak verdikleri, gerçek değer olması gerekenlere tercih edildiğinde, erdemler masallarda kalır. İnsan kendini/ kendine yalnızlaştığı dünyada tutunacak anlamı olmayan boşlukta bulur.

Gerçek değerler değersizleştirildiğinde, hakkının dışında değer olarak şişirilmiş değerler edinildiğinde, insanın hak ve hakikate duyarlılığı beklenemez. İnsanın insanca yaşaması için gerekli olan ahlak mum ile aranır. İnsan şişirilmiş değerlerde gizli putperestliğin esiri olur. İç dünyasında asli değerlerden yana da iflas etmiştir.

Öyle ise yeni nesillere ahlak, Hazreti Resul’ünde dediği gibi bırakılacak en güzel miras olduğu için, verilmesi/ aktarılması gereken en önemli önceliklerden olmalıdır. Şekilcilikte şartlandırmadan dilde telkin ve nasihat, hakiki olarak duygusuna bağlı hâl tatbikinde verilecek ders, edimlerde ise talim ile verilecek terbiye ile değerler, ödevler ve dersler ile aşılanması gerekendir. Ahlakçı olmadan ahlak sahibi olmak ile de modern yaşamda buğz ve küfre fırsat vermeden, ahlaktan beklenen gayeyi yaşamak ve göstermek gerekir. Unutmamak gerekir ki ahlak fıtri yönü ile doğuştan gelir ama güzel ahlak terbiye ile edinilmesi gerekendir ve kurucu değerler ile de aşılanması gerekendir.

****

Mümin basiret, feraset ve tasarruf ehli olması gerekendir. Yeter ki imanı tam, duygusunda hakiki olarak bulduğunu eyleminde hakkı gereği ile gerçekleştirmiş olsun:

Her devrin sorunlarından olan, mümin olmanın sadece Allah’ın sözüne itikat etmek anlamına indirgenerek yorumlanması, müslim olmanın ilk evresi olduğu içindir ki kabul edilecek değildir. İlk evresinde müslim olmak, mümin anlamına gelmez ama Allah’ın esma tavırları gerçekleşme erki gösterdiğinde irade belirimi olarak öznelde görünürken Allah’ın irade belirimini eylemde gerçekleştirmek, Allah’a teslim olmak anlamında müslim olanın mümin olma evresine taşınmasıdır.

İlahi söze itikat etmek ile müslim olunur iken şüphesiz iman etmek ile de imanı gaybi düzeyinde mümin olunur. Böyle olsa da mümin, deneyimlediği Allah kelamının tahakkuk ettiği durumlarda tahkik ettikleri ile şehadet mertebesinde imanı şuhudi düzeyinde mümin olma özelliğini hakkı ile göstermiş olur/ olmaya başlar.

Mümin Allah’ın varlığından yana kalben emin olma duygusu olan iman ile işlerinde de Allah’ın ahlakından emin olduğu içindir ki emin olunan kişidir. Allah’a, esmanın irade formasyonunda belirmesi doğrultusunda eylemde gerçekleştirdikleri ile teslim olmasında da gerçekleşen ilkenin duygusunda yakinlik bulandır. Allah’ın ahlakı ile ahlaklanması sebebiyle de ahlakından emin olunan kişidir. Mümin hayr üzeri olduğu içindir ki nefsi emmaresinden yana terbiye olmuş/ olmakta iken hak ve hakikatten uzak kılacak olandan ahlaki olarak arınmış olandır. Hayr üzeri arınır iken Allah’ın nuru ile nurlandığından dolayı olgu ve olaylara olup bitmekte oldukları hikmet üzere irfanda görü ile bakabilendir. Mümin, Allah’ın nuru ile görüş sahibi iken basiret ve feraset sahibi de olandır.

Mümin kişi doğru yol üzeri Rabbi olan Allah’ı bulan, üzerine melekler inen, Allah katı olan gönül katında -kendilik katında- ruhunda hikmete dair bilgi inendir ve irfan ile bakandır. Hikmet sonuç verilere göre görüş sahibi olmak, irfan ise özneden hareket ile olan biteni eylemine -gerçekleşmesine- bağlı olarak görebilmektir. İrfan hikmettendir ve sonuçta eylemde görünüş bulan Allah’a tanık olmak anlamını da içeren anlam-duygu-değer yargısında görü sahibi olmaktır. Bir anlamıyla da esması ile eylemde tezahür eden Allah’ın bilgisine vakıf olarak sezgisel ve ussal düzeylerde tevhitsel görüde O’na tanık olmanın anlayış biçimidir. İrfan derin bakışta derin görüş sahibi olmaktır diyenlerin bu bağlamda kasıtları; öznelliğin, kendiliğin dünyasında nesnele -olgusal olana- aşkın görüş sahibi olunmasıdır.

Mümin, Allah ile olan bitenin hikmetine vakıf olarak sonuçlardan hareketle varlık görüşü edinen basiret sahibidir. Tevhid seyrinde Allah ile görüş sahibi iken Allah ile iradesini bulan ve olması gerekeni, gerektiği doğrultuda yapan feraset ehlidir. Feraset, sadece Allah’ın nuru ile zekâ da görü sahibi olmak değil, Allah’ın iradesi doğrultusunda hüküm ve eylemde bulunmak anlamını da içerir. “Müminin ferasetlisinden korkunuz. Çünkü o Allah’ın nuru ile bakar” hadisinde geçen “korkunuz” beyanı ile beraber bu anlam da ifade edilmiştir. Kendiliğin, öznelliğin dünyasından bakan irfan ehlidir -ariftir-. Öz değer ve eylemlerinin sorumluluğunu üstlenmiş olan veli kişidir.

Mümin, Allah’ın nuru ile basiret ve irade sahibi iken olay ve olgulara tözünden -nurdan- hareket ile tasarruf edebilendir. Allah’ın kendisine takdir buyurduğu istidat kadarı ile tözünden hareket ile kullanabilir ve yönetebilir olan bir dünyayı önünde bulandır. İman ile bulduğu özgüven/ eminlikte duyguları, iradesi, düşünceleri, sözü, eylemde gerçekleştirdiklerine bağlı olarak yaşadıklarında, olan bitene Allah’ın nuru ile tasarruf edebilen kutuptur. Bu bağlamda iman eden kişi, Kur’an’da bahsi geçen; hesabı ahrete bırakılmadan dünyada iken görülmüş olan öndekilerden, Allah’ın halifesi kıldıklarından, mülküne varis kıldığı salihlerden ve Fatiha suresinde geçen nimete erenlerden olmuştur. İrfan veya kerametinde de buna tanık olunur/ olunması da gerekir.

Nasıl ki deney, gözlem, ölçüm süreci sonucunda edinilen veriler ile bilim, uygulama ve teknik düzeyde kullanılır bir dünya edinme aşamasında bulunmaktayız; deneyim, tanıklık, kritik etmek sürecinde ilim-talim-terbiye-yakinlik-tasarruf edinme aşamalarının sonucunda da teknik düzeyde olmasa da öznel düzeyde tözden -nurdan- hareketle kullanılabilir bir dünyaya tanık olunur. İşte onlar ki cennet insanlarıdır. Geleceğin bulundukları devirde görünüşe geldiği, günlerinden daha çok geleceğin insanlarıdır.

Bunları söylemekten kastım: Mümin sıfatında kimlik bulan karakter sahibi özel insanların olduğu ve methi değildir. Mümin olmanın mertebe ve derecelerinin aşama olarak önü, sonsuza uzanan açıklıkta geniş iken sadece ilahi söze itikat etmek, emir ve yasakları hayata geçirmek ile sınırlı kılınmasının itikat düzeyinde değilse de iman düzeyinde sorunsal olmasıdır. Bu sınırlamayı sorunsal kılan ise kelama dair itikat düzeyinde önü kapalı ve kati/ değişmez olan değer yargısında bulunulmasıdır. Bu düzeyde iman veya itikat her ne kadar önem taşısa da mümin olma aşamalarına ucu kapalı kalınması sebebi ile göze inen perde misali basiretsiz kılar. Dini araçların amaç edinilmesi ile amaçtan uzak şekilciliğe bağlı aşırılıklarda geri kalınması da değer yargısı gereği sorunsal olanı sorun kılar.

Mümin, Allah’ın nuruna erme sürecinde ve erdiğinde iman, hayr, ahlak, hikmet, basiret, tanıklık, feraset, irfan, tasarruf sahibi olması gereken mertebe ehlidir. Bu doğrultuda da mümin veli, arif, salih, kutup vb. olma makamlarında bulunması gerekendir. Mümin, kendinde olanı hakkı gereği hakkı kadarı ile yaşar iken tahakkuk ettirdiklerinde tezahür eden Allah’a, eylemlerinde erendir. Mümin eylem sahibi olan müslimdir. Eylemlerinde hakiki -ihlas ile samimi- olduğu ölçüde müslim olduğu kadarı ile mümin olma derecelerinden nasiplenendir. Amaca/ ereğe bağlı eylem sahibi olmayı unutmuş olan her inanan hak ve hakikate dair sonuç almayı beklememelidir. Hak ve hakikati amaç edinmek yerine başka amaç ve kıblede hareket edenler de yoldan -amaçtan- sapıttıklarını bilmelidir.

Kur’an ifadesi ile söyler isek sonuçta, varoluşun nedeni olan Allah’a dönmek, ermek, O’nun rızasını kazanmak, ilke gereği hak üzeri O’nu istidat kadarı ile yaşamak iken dünya, cehennem veya cennet kaygısı ile yaşamak iman eden için pek anlaşılır bir durum değildir. Demek istediğim; sonuçta Allah’ı bulacak isek diğer nedenlerin araç nedenler olduğunun idraki ile değerleri kadar hakkı gereği ile anlamlı kılınmasıdır. Hakkının dışında haklar atfedilmiş her değer, insanı kendi öz değerinden mahrum kılar. Öz değeri olan Allah’a gafil kılar. Mümin için her yaşam nesnesi, sonuçları gösterilen ve sonuçları, uzaklaşılması gereken olmaktan daha çok Allah’a ermenin nesneleri olması gerekendir.

Kastım; öncelik olarak Allah’ı öncelememiz gerektiğidir. Diğer bütün yaşananların veya yaşanacak olanların da Allah’ı hakkı gereği, istidat kadarı ile yaşanabilmesinin -kullanım nesnesi değil- vesilesi olmasıdır.

****

Her devrin belirleyicisi olan galip düşüncelerinin alan belirimlerinde biçimlenen ahkâmı karşısında strateji üretmek ve hayata geçirmek, gelecek adına hayatidir:

İnsan, biyolojik sebep gerekçeleri -nefsi emmaresi- referans alındığında dünyevi yönelimleri olan amaç varlığı olarak görünüş bulur. Biyolojik sebep gerekçeleri doğrultusunda da varoluşunu tekbenci olma eğilimde olarak bulur. Tekbenci karakter yapısı kazandığında ise kendilik bilincini nesnelerine bağlı olarak görünüşe taşıyan olur.

Özellikle hayatta kalma güdüsü, varoluşun devamlılığı, koruma reflekslerinin gelişimi, kendilik bilincinin oluşması, ussal gelişimin zemini vb. öznel formasyonlarda görünüş bulur iken insanın edim ve üretimler sonucunda değer üreten varlık olarak kültür oluştururken ve medeniyet kurarken tarih varlığı olmasının belirleyici sebebidir. Varoluş, kendiliği yaşamaya mecbur bırakılmış olarak bulunandır. Bu doğrultuda insan, bulunduğu alan içinde kendini gerçekleştirmeyi zorunlu olarak bulur. Doğanın zorunlu ve zorlayıcı şartları içinde, kendini gerçekleştirmek, varoluşsal olarak yaşama tutunmaktır.

Hayatta kalma güdüsü ile beraber yaşama tutunan insan için anlam bulma, anlam verme, değer üretmek ve doğayı kendinde karşılık bulduğu duyusal, ussal, sezgisel, duygusal formasyonlarda yaşamak hem doğa ile tanışması hem de doğa zemininde yeni bir dünya kurmasıdır. Bu dünyada insan, doğanın nesnelliği zemininde doğaya aşkın olarak metafizik oluşu ile kendilik bilincini inşa etmeye devam eder. Yaşam ilişkilerinde değer belirimleri ile amaçlardaki çeşitlenmede görülen farklar, ayrıca biyolojik sebep gerekçelerinin baskın gelen irade belirimi ile tekbenci oluşunda insan sadece kendi için iken hem terbiye edilmeye muhtaç vahşiliği içinde barındırır hem de güvenilmez olarak görünüş bulur.

İnsan nefsi natıka olarak kendilik bilincini -ben olmayı- bulur iken varoluş kıvamında birçok (mikrobiyata, meleke, genel olarak da nefsi emmare vb.), ilkel (ilk varoluş aşamalarından itibaren hep olanlar) canlılık ve kendilik bilincini de kendinde barındırır. İnsan olma yetişkinliğini edinmek için, toplumsal ilişkilerde bütünlüğün korunduğu bir yaşam vb. için de terbiye gereklidir. Bu bağlamlarda terbiye, çeşitliliği barındıran varoluşta kendilik bilincinin, bütünlüğünün korunumu için de gerekli olandır.

Bilincin üç zamanlı yapısallığı ve öznenin bilinçte hayatta kalma güdüsü ile beraber gelecek odaklı yaşaması insanı, tecrübe ettikleriyle öğrenmesi ve bilginin değer oluşu ile öğrenmek için yöntemler geliştirmesi sonucunda öğrendikçe öğrendiklerine göre tutum, davranış ve üretimlerde bulunmaya doğru zorlar. İnsanın hem doğa hem de türü ile olan ilişki zorunluluğunda, irade zemininde farklı değer ve görüş belirimlerine göre amaç çeşitliliğinde kesişmesi, karşı karşıya kalması onu diyalektik eylemsel olmaya zorlar.

Böylece iç dünyasında vahşi/ ilkel eğilimleri olan, ilişkilerinde güvenilmez olduğunu açık eden insan için hak ve hak belirimlerine göre hukuku tesis etmesi kaçınılmaz olur. Hukuk, insanın toplumsal yapıda terbiye edilmesinin gereği olarak da görünüş bulur. Yasa/ hukuk ile böyle olmak ile beraber; insan için ilkel eğilimleri, ilişkilerinde terbiye edilmiş olunsa da toplum yapısında bastırılmış olmaktan öte değildir. Din ise gönüllülük esası ile insanın ilkel eğilimleri/ yönelimleri ve tekbenci tutum, davranışlarından yana terbiye edilmesi için, Allah’tan gelen ve -teorik olmaktan daha çok- yaşamsal olan teklifler/ önermeler bütünüdür.

Dinde, insan ilişkilerinin hukuk ile yapısal kılınması ve fedakârlık -ahlak gereği tenzih- gönüllü olarak öznelde öncelenmesi istenendir. Bu da hem bireysel yaşamda nefsi emmarenin zapturapt altına alınması hem de toplumsal yaşamda hak ve had belirimlerine göre ilişkilerin düzenlenmesi ile insanın terbiye bulması adına önemlidir. Bu, toplumda güvenin/ selametin tesis edilmesi adına önemlidir. Varoluşu gereği geleceğe tutunan insan için ön görülü bir gelecek adına, sürekli ve sürdürebilir bir toplum yapısallığı kazanmak adına da önemlidir.

Böyle olmak ile beraber öznelde biyolojik sebep gerekçelerin baskın gelmesi/ geleceği ve acılarla dolu tarihsel deneyimleri de düşünüldüğünde insan, ikili veya çoklu ilişkilerinde stratejik düşünmeyi doğası gereği edinir. Her türlü hayati tehlikeyi göz ardı etmemek için; toplum içi varoluşta konum, mevki, sınıf vb. düzeyde edinilen ayrıcalıkları kaybetmemek için ayrıca toplumlar arası ilişkilerde de tarihsel olan görüş, değer ve menfaat farklılıkları sebebiyle çatışkıya açık pozisyonlarda bulunulması vb. birçok sebepten dolayı stratejik düşünmek zorunda kalır. Stratejik tutum, davranış, yaklaşım, uygulamalar ve yöntemlere başvurur.

Lügat anlamı ile strateji; önceden belirlenen amacı/ amaçları sonuçta gerçekleştirmek için yapılan düşünce ve uygulamaların tamamıdır. En sığ anlamı ile strateji böyle tanımlanır iken sanat olduğunu da ekleyerek tanımlayanlar olmuştur. Böylesi tanımlarda bulunanların sanattan haberdar olmadıkları kesindir.

Sanat, bir hile olmaktan öte, nesnelliğe aşkın tinsel olana duygusunda imgenin gücü ile taşıyıcı olan ve estetik yargıda görünüş bulandır. Strateji ise nesnel olan olanak ve öznel olan kabiliyetler doğrultusunda hileyi de içeren ve estetik yargıdan da yoksun olarak amaç için yapılagelendir. Sanat, iç dünyada karşılığı olan iken strateji dış dünyada karşılığı beklenendir. Gerekirse sanatı ve psikolojiyi de amaç için kullanmayı gerekli kılar. Sanat, hayal gücü ve ilhamdan beslenir iken strateji, ikili/ çoklu gerçekliliği göz ardı etmeden salt us okumalarında hedefe varımın -amacı gerçekleştirmenin- hırsı ve kaygısından beslenir. Sanat gerçekçiliğe aşkın bir dünyada gerçekleşir iken strateji, gerçekçi olmayı zorunlu kılan mantık biçimi olarak görünüş bulur. Stratejide ince düşünmek, kurnaz olmak, hilelere başvurmak, ayrıntıları göz ardı etmeden amaç ve bütün ilişkisinde düşünceyi zekâ beliriminde açık etmek onu sanat yapmaz, sanatsal da kılmaz.

Strateji için “akıl oyunları” diyenler de olmuştur. Stratejinin ilişkilerde uygulamaya konulması ve sonuçları itibarı ile gerçekte karşılık görmesi düşünüldüğünde de oyun olmadığı kesindir. Her oyun oyalanmak içindir ama strateji oyalanmak için değil, sonuç almak için olandır. Böyle olmak ile beraber stratejide oyalamak için oyuna/ hileye başvurulduğu da görülür.

Aklı maaşta nefsi emmare düzeyinde hayati olan ile yaşama tutunma çabaları sonucunda en basit insan dahi deneyimleri sonucunda gelecek öngörüsü ile stratejik düşünmekte ve tutum ve davranışlarda bulunmaktadır. Özellikle insanın çocukluk döneminde bunu gözlemleyebiliriz. İnsan varoluşuna tehdit algılamasa da kendi haz, arzu ve menfaatleri için veya sonuçta yaptırımı olacak hataları sebebiyle gelecek odaklı olarak çözüm üreten ve hedef aldığını ereğinde gerçekleştirmek için edim ve üretimlerde bulunur. Bunun yaşamda en önemli karşılığı kaygı ve korkuları sebebiyle insanın yalana başvurmasıdır. Tek başına yalan stratejik özelliğe haiz olmasa da yalan ile amaçlananın gerçekleştirilmesi söz konusu olduğunda yalan, stratejinin en ilkel ussal belirimi olur.

Toplumsal ilişkilerde zaman içinde görülen değişken yapılar, sınıflar, değer belirimleri, imkân ve kabiliyet değişkenleri de göz önünde bulunduğunda strateji kendi içinde girift olan ilim olma özelliğini kazanır. Strateji için ilimdir demek yerinde olur. Bilimin stratejide kullanılması onu bilim yapmaz. Özneden ve değişken durumlardan bahsetmekte isek sonuçların kestirilemez oluşu, stratejiyi ilim olmakta bırakır.

Strateji; rakibinin, muhalifinin, düşmanının vb. imkân ve kabiliyetini öngörerek pozisyon almak, karşı karşıya kalınacak ve zorda bırakacak her türlü olay ve olgu karşısında çözüm üretmek ve uygulamaya geçirmektir. Bu doğrultuda da imkân ve kabiliyetlerini artırmak, görüşüne engel olmak, alan tutmak, alan daraltmak, geri çekilmek, geri çekilmek zorunda bırakmak, zorda bırakmak vb. durumlarda sonuçta amacın gerçekleşmesini sağlamak için düşünce uygulamalarında bulunmaktır.

Strateji diyalektik belirime haizdir. Amaca bağlı karşıt belirimler söz konu olduğunda doğal bir refleks olarak ussal düzeyde görünüş bulur. Stratejide önemli olan ise amaca bağlı olarak olanak ve kabiliyetlerin tamamının çoklu faktörlerde gözetilerek kullanılmasıdır. Muhalif olarak karşılaşılacak/ karşılaşılan her türlü durum karşısında da muhalif düşünce ve amaçların öngörülmesi doğrultusunda muhalif olanak ve kabiliyetlerin de gözetilmesi ile çözüm üretmek, amaçtan saptırmak, amacın gerçekleşmemesi için pozisyonların alınması, elde olan olanaklar ve kabiliyetlerin kullanılmasıdır.

Ali İmran suresinde geçen “onlar tuzak kurdular. Allah’ta tuzak kurdu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” ayet ifadesi ve “savaş hiledir” hadisi şerifinden hareket ile belirtmek gerekir ki strateji hak olanın da görünüş bulmasının taktiğidir. Strateji ilmi, amaca bağlı olarak taktiksel düşünme mantık biçimine haizdir. İsra suresinde “Hak geldi, batıl zayi oldu. Batıl zayi olmaya mahkûmdur” denilirken de batıl olan üzerinden hak olanın görünüşe taşındığı anlaşıldığında, stratejik mantığın tinsel alanda da işletildiğine tanık olunur.

Demek istediğim o ki strateji; sadece askeri, siyasi, diplomasi, ekonomi vb. alanlar ile sınırlı olan değil, öznelde diyalektik belirimleri görünüş bulduğunda, amaçlar/ hedefler söz konusu ise taktiksel düşünce formasyonu olan evrensel mantık biçiminde görünüş bulduğunu belirtmektir. Bu mantık biçiminde gerçeklik/ gerçekler düşünce biçimini belirgin kılar. Olanak, kabiliyet, amaç vb. gerçekler göz ardı edilerek yapılacak her uslamlama stratejiden yoksun olmakla beraber, uygulamada sonuçları itibarı ile kayıplara neden olur/ olabilir.

İnsan ilişkilerinde ve tarihsel süregelişte diyalektiğe tanık isek stratejik düşünmenin ne kadar hayati olduğunu da görmemiz gerekir. İman eden bir insan olarak kanaatim o ki strateji; batıl olan için değil, hak olan için yapılması gerekendir. Ali İmran suresinde “O tuzak kuranların en hayırlısındır” denilirken; Allah’ın stratejik düşünce biçiminde rahmeti, hak ve hakikatin görünüş bulmasını öncelendiğini anlamamız gerekir. Sonuçta hayrı, doğru olanı, hak ve hakikatin görünüş bulmasını, insanlığa rahmet oluşu gözetmeyen/ öncelemeyen her stratejinin batıla bağlı zulüm ile sonuçlanacağını da bilmemiz gerekir.

İslam isek batıla değil, Allah’a kul olarak insanlığın faydasına olacak olanı gözetmemiz gerekir. Bizi stratejik düşünmeye zorlayan erkler ile karşı karşıya kaldığımızda ise hak ve hakikatin görünüş bulmasını, değer olarak kültür ve medeniyette içerilmesinin gereklerini stratejik olarak hayata geçirmek zorundayız.

Mezhepsel görüş ve değer yargısı farklılıkları doğrultusunda tarihsel süreçte parçalanmış ve halk nezdinde insanlık olarak değilse de devlet düzeyinde teknik olarak geride kalmış İslam coğrafyasından bahsetmekteysek, ortak bir stratejinin geliştirilmemesine de tanık olmaktayız. Parçalanmış ve ayrışmış olduğu yönleri ile ortak strateji üretmekten yoksun olmak bir yana birbirlerine karşı strateji geliştiren ve hayati risk ve kayıplara neden olan unsurlar düşünüldüğünde, acınacak bir durumda olunduğu görülmektedir. Bu durumun, kaosu (kargaşayı) önceleyen ve siyasetini bu doğrultuda geliştiren emperyalist erk belirimleri de düşünüldüğünde batıl olanın amacına hizmet etmekte olduğu da görülür.

Batı emperyalizmi İslam’ı diyalektik karşıtı olarak belirli kıldıktan sonra ve öncesinde de İslam dünyasındaki gelişimi engellemek ve coğrafyasında da iktidar hegemonyasının sürekliliği adına devlet ve halklarını borçlandır, ilerlemesini engelle, kendine mecbur kıl, parçala, etkisiz kıl, güç tüket, yok et, değer yitimi sağla, tarih bilincinden yoksun kıl vb. kaos siyaset belirimi ile stratejik eğilim ve uygulamalarını göstermiştir. Kendi içinde ortak strateji oluşturulmadığı sürece de kaosu besleyen ve iktidarının sürekliliği için strateji geliştiren erk sahiplerine tanık olunacağı görülmektedir.

Demem o ki hak ve hakikat referans alındığında gerçek düşman ortada görünürken ve her türlü aşağı siyaset belirimi ile strateji geliştirene karşı ortak mücadele etmek var iken birbiri ile uğraşılması ne kadar İslam olduğumuzu da sorgulatması gereken bir durumdur. Kastım; Batıya düşman olmak ve düşman olunması üzerinden saf tutarak siyaset geliştirilmesi değil, Batının erk belirimine karşı eksik yönlerimizi görerek ilerlemeyi sağlayacak stratejiler geliştirilmesidir.

İslam, sonuçta halkın ve bireyin selametini ve özgürlüğü önceler iken İslam olduklarını söyleyenlerin erklerini, iktidarlarını kaybetmemek için halklarına baskı ve algı yönetiminde olmaları kabul edilemez. Ayrıca böylesi erk sahiplerinin İslam adına değilse de halkları adına ilerlemeyi ve tinsel gelişimi öncelemeleri gerekir iken emperyalist Batı hegemonyasına teslim olmaları da kabul edilemez. Sadece kültürde ve kimlikte İslam olduğunu söylemek ve bunun tersinde iş görmek ne kadar İslam olunduğunu sorgulamaya neden olsa da İslam ümmetine/ halkına karşı siyasi ve ekonomik menfaatler adına stratejik olunduğuna da tanık olmaya yeterlidir.

Şuanda ihtiyaç olan; rahmeti, doğruluğu, selameti, hukukun üstünlüğünü, ilmi, bilimi vb. önceleyen sağduyulu devlet adamlarının olmasıdır. Böylesi devlet adamlarından beklenecek olan ise ümmetin geleceği adına her türlü alanda üretim yapılarak ilerlemenin sağlanmasıdır. Bunun için de cesurca adımlar atılmasıdır. Ayrıca sağduyulu olunması ile mezheplere aşkın olarak İslam’ın ortak paydaları olan iman, ahlak ve diğer ortak değerlerde buluşmaktır. Bu yapılamıyorsa da gelecek adına ortak tehlikeleri öngörerek, ortak menfaatte buluşarak ortak stratejiler üretmek ve sahiplenilmesidir. Ortak düşman ortak dost veya ikili taraf olması ile stratejisini belirlemekte ise düşmana uyanık olmak gerekir.

Stratejik düşünmek taktiksel düzeyde sibernetik düşünmeyi de gerekli kılar. Sonuçların nedenleri belirli kıldığı düşünce biçimi olan sibernetik mantıkta bütün alanları ve saha belirimlerini doğru okumak ve gerekçelendirerek amaca doğru yürümek şarttır. Sonuçta gerekçelendirilmemiş ve algısı oluşturulmamış her kazanım, doğumda ölmüş çocuk misali kaybedilmiş bir zafer olabilme riskini de kendinde barındırır. Stratejide önemli olan, sadece amaca doğru yürümek değil, karşı karşıya kalınacak her türlü zorluğu öngörmek, hazır olmak ve amaç gerçekleştirilmiş olsa da kazanımın kaybedilmemesi için gerekli önlemlerinde alınmasıdır.

Demek istediğim o ki “mümin uyanıktır” hadisi gereği düşünüldüğünde, stratejide her türlü ihtimali es geçmemek gerektiğini unutmamak gerekir. Batı, düşmanlık yapacaksa, yapmakta ise her türlü ihtimali düşünerek strateji belirlemek gerekir. Sahada kazanılmayacak masada, masada kazanılmayacak olan sahada kazanılacak ise kazanılacak alandan hareket ile strateji belirlemek gerekir. Böyle olsa da düşünce ve üretim alanlarında kendine yeterli olmak gerekir ki denk olunmasa da sonuç alınabilsin.

Bunun için öncesinde gerekli olan ise ümmetin olan bitene hikmeti gereği hak ve hakikat beliriminde uyanması ve hakikatin hak-had belirimleri üzeri görünüş bulduğunun idraki ile edim ve üretimlerde bulunmasıdır. Böyle olmak ile beraber sağduyulu ve özgüveni olan cesur devlet adamalarına ihtiyaç olduğunu unutmamak gerekir. Önderler toplumlarını liderler gibi peşlerinden koşturan olmaktan daha çok geleceğe taşıyanlardır. Gerekirse halkları adına her türlü fedakârlığı yapması gerekenlerdir. Böyle olduğunda önderi ile geleceğe tutunan ve tarih yazmaya aday toplumlar görünüş bulmaya başlar.

Tarih yazmaya aday değil de tarih yazacak isek ümmetin uyanışına, çalışmasına ve ümmet olma gücünü doğru kullanarak ümmeti geleceğe taşıyacak önderlere ihtiyaç vardır. Görülen o ki lider dahi olmayan yöneticilerin elinde ümmet ağlamaktadır, acınacak durumdadır.

Allah’tan dileğim: Ümmeti ile bütünlüğünü bulan önderler ile geleceğe doğru uzanmaktır. Bunun için halkların ayaklanması gerekmekte ise ayaklansınlar ama organize olarak stratejik düşünerek ayaklansınlar. Deccalın uşağı olmuş yöneticilerden evvela kurtulsunlar. İslam’da devlet denildiğinde evvela hukukun üstünlüğünün gözetilmesi gerektiğini de unutmasınlar. Davut, Süleyman ve Muhammed Mustafa ile anlatılan devletin hukuk devleti olduğunu bilmek gerekir. Devlet denildiğinde kişilerin, çıkar gruplarının, ideolojik toplumsal yapıların devleti değil, hukuk devletinin İslam devleti olduğunu unutmamak gerekir.

Hukuk ilişkileri hak ve had belirimlerine göre düzenler iken İslam hukukunun herkes için olması gereken hukuk olduğunu da unutmamak gerekir. Aşağıdan yukarıya fırsat eşitliği, yukarıdan aşağıya iktisadi adalet, denetlenebilirlik, hesap verebilirlik ilkeleri İslam hukukunun ana esaslarıdır. Liyakatin gözetilmesi, yeterliliğin aranması ve sorumluluğun üstlenilmesi ise İslam hukuku doğrultusunda yöneticilerde olması gereken temel ilkesel prensiplerdir. Bunları göremediğimiz yapılar ve ilişki düzeylerinde İslam’ı görmeye çalışmak basiretsizce bakışta bulunmaktan öte değildir.

İslam hukuku içerdiği esasları ile çıta değil, çatı oluşu ile evrenseldir. Bu bağlamda devlet, evrensel devlet olarak ideolojik görüşü ile kendi için kılmaya çalıştığı kamuya devlet değil, hizmetinde olduğu kamunun devletidir. Böyle olduğunda dinin öznel yanı olan gönüllülük esasında herkes, kendi değerler alanında selamet içinde özgürce yaşamaya olanak bulur. Böylece kul Allah’ın kulu iken kulu kendine kul kılacak olanların da önü kesilmiş olur. Devlet yöneticilerinin ise ideolojik dünya görüşleri olsa da devlette esas olanın genel olarak kamu hukukunun gözetilmesi gerektiğidir.

Devletin bu düzeyde olmak kaydı ile laik oluşu İslam ile içeriği bağlamında tersleşmez. Bilakis İslam’ın özünün çatı ilkeleri ile devlette tesis edilmesi bu bağlamda gerçekleşmiş olur. Özellikle kast etmek istediğim o ki devletin laik oluşu olmayışından daha çok devletin sadece hukuk devleti olması gerektiğidir. Devlet zaten evrensel normlar ve insandan beklenen ilkesel prensipler gereği yönetim bulduğunda laik oluşu, belli bir kesimin devleti değil de genel olarak bütün kamunun devleti olarak bulur. Böylesi devlet yapılanması ve modelinde devlet insanlığın devleti olmuş olmayı da bulur. Küresel ölçekte insanlık devleti kurulacak ise böylesi bir modelin uygulanabilir olacağını hatırlatmak isterim. Çokluğun yönetime katılımcı olduğu ve hukukun esasları ile biçimlenen devlet yapısı insanlık medeniyeti kurmak adına önemlidir/ önemsenmelidir.

İçerde ve dışarıda sadece kendi menfaatleri için sömürüyü, kaosu, zulmü, hesapsızca ve tutarsızca stratejiye çeviren ve siyaset üreten devlet anlayışında ve küresel ölçekte uzun süreçte sürdürebilir ve yönetebilir olmaktan yoksun taktiklere tanık olunur. Sonuçta da yönetilemez olan siyasi, ekonomik askeri vb. stratejilerin altında kalındığı görülür/ görülecektir. Buna seküler çizgide gelişen emperyalizmin (deccalizmin) tarihsel yürüyüşünde tanık olunacağı gibi kısa Türkiye Cumhuriyeti tarihinde uygulanan yanlış politikalarda da görmek mümkündür. Düşman üreterek veya besleyerek geliştirilecek her strateji, sonuçta farklı erk belirimleri söz konusu olduğunda sürdürebilir ve yönetilebilir olmaktan çıkar.  Erki olan ve stratejileri farklı olan yeni odakların görünüş bulması, saha ve alanların bunlarca da doldurulmaya çalışılması, sonuçta kaosun sürdürebilir ve yönetilebilir bir strateji olmadığını gösterir/ gösterecektir.

İslam adına söylemek gerekir ise ayette “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” denilir iken adalet ve rahmetin gözetildiğini unutmamak gerekir. Bu bağlamda sonuçta hayrı, rahmeti, adaleti gözetmeden yapılmış her tuzak, -kanaatim o ki- art niyetli tuzak kurucunun kendine tuzak kurmuş olarak bulacağıdır. “Kendi kurduğu tuzağa kendi düşmek” deyimi de bunu ifade etmenin en güzel örneklerindendir. İlahi adalet sonuçta, er ya da geç, hikmeti tezahür edeceği vakit tesis edilir/ edilecektir. Her tavır ve stratejiden kaçış olur ama ilahi adaletten kaçışın imkânı yoktur. Er ya da geç ilahi adalet, tevhidin gereği olarak her hangi durumda kul, devlet, melek vb. eli ile tesis edilir. Vicdan da öznel düzeyde tesis etmenin gereği olarak her insanın dünyada veya ukbada bulacağıdır.

Kamuya rağmen kamu için despotik olan kamuya devlet olmak değil, kamuya hizmet için kamunun devleti olması gereken İslam devlet anlayışından da bahsetmekte isek Fussilet suresinde geçen “iyilik kötülükle eşit değildir. Kötülüğü güzel olan ile sav. Bir de bakmışsın ki düşman olan sana candan dost olmuş” ayetten de anlaşılacağı üzere anarşiyi/ kaosu önceleyen stratejinin; rahmeti, iyiliği, hukuku, insanı önceleyen el uzatış ile önüne geçilebilir. İlişkilerde güven tazelenir ve tesis edilebilir.

Özellikle kişi ve grupların önceliklerini gözeten değil, kamunun yararını gözeten hukuk, anarşist olan kaosu önceleyen her taktiksel yönelime ve uygulamaların önüne geçilmesi içindir ki yerel ve küresel ölçekte ihtiyaç olandır. İnsanoğlunun dünyevi yaşamda ilişkilerinde güvenin tesis edilmesi ile sürekli ve sürdürebilir olan bir ortam inşa ederek selameti edinmesi için kurtarıcı olarak ihtiyaç duyduğu olgu hukuktur.

Bazı kimseler, “İslam’da şeriat var hukuk yok” demekteler. Şeriatı yukarıda bahsi geçen esasları ile değil, seküler oluşa ve devire göre değişen zamanın değer belirimlerini kıyas alarak değişken hukuk anlayışı ile değerlendirirler iken eksik görü ile olanı hikmetinde okumaktan yoksun olduklarını söyleyebiliriz. Ayrıca şeriatı sadece kısasa indirgenen yargı biçimi olarak görenler de bu yargıyı paylaşabilirler.

Yukarıda belirtilen İslam şeriatında esas olarak içerilen prensiplerin evrensel ve değişmez hukuk normları olduğunu unutmamak gerekir. Devirler, galip olan düşünce -zihniyet- ve değişen değer yargılarına göre değişkendir ama hukuk esasları itibarı ile değişmemesi gereken olarak evrensel/ zamansız olması gerekendir. Esasları itibarı ile hukuk evrensel dogmadır. Evrensel düzeyde sabit değerleri olmayan hukuk, hukuk olmaktan daha çok ya bir ideolojinin ya da kişi veya gurupların önceliklerini, imtiyazlarını güvence altına alan despotik kanunlardan ibarettir. İslam ise despotik olmaktan öte olarak çatı hukuk esasları ile insanlığın dini olduğunu görünüşe taşır.

Kısas içinde belirtmek gerekir ki günahın, kötülüğün, zulmün, meşru olmamasının; cezanın caydırıcı olmasının; hesabın ahirete cezası olan kefareti verildiği için bırakılmamasının; selamın tesis edilmesinin; toplumsal yaşamın sürekli ve sürdürebilir olmasının; geleceğe öngörülü bakılabilmesinin vb. gereği olarak İslam hukukunun ceza yargısında belirleyici hüküm esasıdır. Yukarıda belirtilen hukuk esasları ve insandan beklenen ilkesel olma prensipleri ise toplumsal yaşamda bütünlüğü koruyacak temel esaslardır.

İnsanoğlunun halen hukuka ihtiyacı olduğunu söylemekte isek tarihsel gelişim sürecinde daha yetişkin olmadığını da söylemiş olmaktayız. İslam yetişkinliğe davet eder. İnsandan istenen yetişkin olması ise öznel düzeyde vicdan genel anlamda da hukukun küresel ölçekte tesis edilmesi beklenir. Yıkıcı stratejilerin önüne de hukuk ile geçilebilir olunacağını da unutmamak gerekir.

Bulunduğumuz çağda tarafların hukuk esaslarını gözetmeden, terörü, anarşiyi, kaosu önceleyerek ürettikleri stratejiler, stratejinin temel mantık belirleyeni olan sibernetik düşünce biçiminde düşünülse dahi karşı taraftan kendiliğe dönen sonuçtan uzak düşünüldüğü için asimetrik (bakışımsız) ve doğrultusal olmaktan öte değildir. Doğrultusal analitik düşünce beliriminde de uzun sürüncemede bütün olasılıkların hesaba katılmadığı da düşünüldüğünde; sibernetiğin sonuca bağlı olarak nedenlerin belirli kılınması mantığından hareket ile strateji geliştirilmiş olunsa da stratejinin sürüncemede geri dönüşler ile neler ile karşı karşıya bırakacağı da hesaba katılmadığı görülmektedir.

Demek istediğim o ki sibernetik düşünce biçimini, her ne kadar sonuçların nedenleri belirli kıldığı döngüsel hareketi gerekli kılan olması ile anlamlı kılsak da erk odaklarına bağlı olarak görülen çoklu sibernetik ilişkilerde nasıl bir gerçek ile karşı karşıya kalınacağı hesaplanamamıştır. Unutmamak gerekir ki her stratejiye karşı dönüşler olmasının en büyük sebebi, tarihsel süreçten bakıldığında stratejik her yenilginin, eksiklerini görme ve yenilenme stratejileri ile karşılık görmesi sonucunda fırsata dönüştürülmesidir. Bu durumda stratejik her yenilgide pes etmek, teslim olmak değil, eksiklerini görmek, kendini tamamlamak ve yenilenmek stratejileri ile ilerlemeye fırsat edinilmesi gerektiğini unutmamak gerekir.

Umut, duyguda geleceğe tutunmak ise strateji de ussal düzeyde geleceğe uzanabilmenin ilmidir. Bu durumda geleceğe, yapıcı ve doğru stratejiler ile uzanıla bilineceğini hatırlatmak istedim. Tarih sayfaları, doğru ve yapıcı strateji uygulamayan kişi, gurup ve devletlerin mezarı oluşu ile okunduğunda da çıkarılacak ders; doğru ve yapıcı olan stratejinin, hukuk çizgisinde insanlığa rahmet olacak strateji olduğudur. Stratejide önemli olan, uzun süreçte geri dönüşlerin nasıl olacağını da kestirebilmek ise hukuk, sonuçların öngörüldüğü ilişkiler sağlamanın stratejisi olarak küresel ölçekte hayata geçirilmesi gerekendir.

Buna rağmen nefsi emmare sahibi insan için stratejik düşünmek kaçınılmazdır. Bunun içindir ki insanın çeşitlilikte yaratılmış olduğu ve değerlerde farklılıklar gösterdiği gerçeğini göz ardı etmeden, her stratejiye karşı yeni stratejiler gerçekleştirilmesi ihtimaline açık olmak gerekir. Bu bağlamda ilkeleri -gereklilikleri- yasa ile güvence altına almak olması gerekendir. Hukuk ile ilkeler güvence altına alınır iken yaşam öncelikli olarak hak ve had belirimlerine göre hakkaniyet ilkesi gereği insanı öncelemek gerektiğini unutmamak gerekir.

“Kötülüğü güzellikle sav” ki güvenebileceğin insanlar kazanabilesin. Stratejinde rahmeti gözet ki kamuyu kucaklayabilesin. Vicdanların sesi olduğunda da kamuyu arkanda bulabilesin. Böylece meşruiyetini halkta bulmuş olarak her stratejiye karşı birliğin gücünü kullanabilesin.

Ufak tefek yenilgiler dahi stratejinin bir parçası olsun, hem kendi eksiklerini görür tamamlaya çalışırsın hem de karşı tarafı okuma fırsatı bulur ona göre pozisyon alır ve yeni stratejiler geliştirirsin. Stratejide öncelikli olarak bilmen gereken ise herkesi kendin gibi bilmemektir. Müminlerin stratejide en zayıf oldukları nokta, herkesi kendi gibi bildikleri bir dünyadan bakmalarıdır. Ayrıca stratejik olarak ne düşünmekte isen karşıtının da sana göre stratejiler geliştirdiğini/ geliştirmekte olduğunu da unutma.

Strateji sürprizlere açık olmayı gerekli kılan bir ilimdir. Bütün planların altüst olduğu plan, olay veya olgular ile karşı karşıya kalabileceğini de unutma. Bu durumda kriz yönetiminde kendini bulabilirsin. En iyi kriz yönetimi, ussal olarak krizin dışına çıkarak, krizin nedenlerini görüp gerekli önlemler almak ve hızlı müdahalelerde bulunabilmekle mümkün olur. Her stratejinin B planı olarak kriz yönetimi stratejisi de olması gerekir. En büyük krizde dahi nefsi emmaren sebebi ile iç dünyada krize girmemen gerektiğini unutma! Sükûneti buldukça doğru okumalarda bulunur ve ilkende tutarlı olmanın sabrında olması gerekenleri yaptığında, kriz ortamında ki bölünmüşlükten/ parçalanmışlıktan toparlanışa/ bütünlüğü korumaya doğru ilerlersin. Bütünlüğü korumak, yeni krizlerin çıkmaması için stratejin olsun.

Ne durumda bulunursan bulun; hayrı gözetirsen, doğru olursan Allah’ı her daim yanında güzellikte bulursun. Allah ile güzellikte buluşmak ister isen stratejin hep bu doğrultuda biçim kazansın.

Sen dünyada kaybetsen de vicdanlarda kazanan ol. Arkan sıra gelecek olanlar, hak ve hakikat sancağını taşıyacak yürekler ise zafer senin benim değil, hak ve hakikatindir, bütün insanlığındır. Unutma ki ölümü dahi göze alan fedayı canları hesaba katmayan, insan ilişiklerinde uygulamaya konulan her strateji sonuçsuz kalır. Bedir’de Çanakkale’de, Kurtuluş savaşında, 15 Temmuz olayında vb. nicesinde hesaba katılmayan da budur. Ölmek bir strateji değildir ama sonuçta değerlerini yaşamaktan mahrum bırakacak, insan haysiyetini çiğneyecek nice stratejiyi de tarih sayfasına gömecek olduğunda, stratejik değeri olan ve batıl karşısında hak olanın görünüş bulması, gerçekleşmesi için doğru kullanıldığında stratejinin bir parçasıdır.

Aliya İzzetbegoviç’ in de dediği gibi “İslam, uğrunda ölmeye değer olanların dinidir.” Hukuk vicdanlarda öldürülmüş, yönetimlerde imtiyazların hukuku olarak çiğnenmekte ve insanlık can pazarına düşmüş ise İslam’ın/ barışın, vicdanın, insanlığın, Allah’ın sesi olmak, sonuçta ölüm varsa dahi insan olmanın şerefi için olması gerekendir. Zafer her daim salihlerindir. Ölümsüz yaşayan ruhlarındır.

****

Kelamda itikada dâhil olmayıp da gerçekliliği olan varsa, sorunsal olanın sorun olması ile karşı karşıya kalırız. Böylesi durumlar İslam’ın değil, zanda kalanların sorunu olmaktan öte değildir:

İslam’da kelam ehlinin genel kabullerinden bir tanesi de ruhların bedenlendiği dünya yaşamından ölüm ile ayrıldıktan sonra bir daha bedenlenmeyeceğidir. Tasavvufta devriye olarak ün kazanan bu konu kelamda tenasüh ve halk arasında reenkarnasyon olarak bilinen ruh göçü veya yeniden bedenlenme durumudur. Her ne kadar reenkarnasyon ve tenasüh arasında farklı görüşler olsa da yeniden bedenleniş/ doğuş iki görüşün temellendiği ana çizgiyi belirli kılar.

İbni Sina ile başlayan, yeniden doğuşa/ bedenlenişe itirazlar ve gerekçe sunumlar doğrultusunda genel kabul olarak kelamda olmadığına dair genel kabul ve etkisi yönünde halkta karşılığı olmayan yeniden bedenlenmek, tasavvufta ehil olan evliyada karşılığı olandır. Hindu, Budist, eski Mısır ve eski Mısırdan etkilenen Yunan düşünürlerin bazılarında, Nusayri, Dürzi vb. doğu inanışlarında kabul gören yeniden bedenlenmek, insanın doğum ve ölüm süreci dâhilinde yaşadıklarının mahşerde ve uzantısı olan süreçte karşılık göreceği doğrultusunda gelişen itikat çizgisine bağlı olarak kabul görmez. Batıl olan bir hurafe olması yönünde yargıda bulunulur. Yahudilikte gilgul terimi ile tam anlamı ile olmasa da karşılık gören ve Yuhanna İncilin ’de yeniden bedenlenmenin olduğuna dair ifadeler içerildiği düşünüldüğünde de Hıristiyanlıkta da yeniden bedenlenmenin olduğu, gizilde duran bir olgudur. İlkel kabileler dahi farklı görüşler barındırsalar da yeniden doğum fikrini içeren inanışlara haizdirler.

Yeniden bedenlenmeye inanan doğu inanışlarında ve ilkel kabilelerde yeniden bedenlenmek farklı görüşler içermesine rağmen, olduğuna dair kanı, ortak özellikleridir. Böylesi kadim olan bir görüşün farklı perspektiflerde görünüş buluyor olmasında, gerçekliliğine dair doğru olup olmadığının çabasında bulunmak dahi gerçek ile görüş sahibi olmak adına önemlidir.

Kelam bağlamında Hindu, Budist vb. inanışlardan etkilenmiş olunduğunun savı ve onlar gibi olmamak adına da yeniden bedenlenmeyi inkâr etmek anlaşılır bir gerekçe olsa da yeniden bedenlenmenin gerçek olduğu düşünüldüğünde gerçek olanın inkâr edilmiş olması İslam ile bağdaşmaz. Zaten yeniden bedenlenmeye inanmak Hindu, Budist vb. den olunduğu anlamını da taşımaz. Kadim olan ortak bir gerçekliliğin ifade edilmesi olur. Ayrıca yeniden bedenlenmenin ahret düzeyinde cezaya muhatap bırakacak ve imana zeval verecek bir yönü olmadığını düşünür isek insanlığın ortak bir inanışının doğruluğuna dair çanak tutmak kolaylaşır. Âdem’den Hatem’e olan İslam çizgisinden sapmış birçok din formasyonunda dahi aynı kaynaktan beslenilir olarak bir gerçeğin dile getirildiğine tanık olunur. Bu düzeyde gerçek, ortak gerçekliğimiz ise Allah’ın varlığına işaret eden bir ayet olması ile beraber yeniden bedenlenmeye de tanık olmamız gerekir.

İslam’da dine kaynak Kur’an ve hadis ifadelerinde de yeniden bedenlenmeye itiraz gerekçesi olacak kesin bir beyana rast gelinmez. Genelin ezici çoğunluğunun bu durumu kabul etmemesi de yeniden bedenlenmenin gerçek olmadığı anlamını taşımaz.

Ruhun -kendilik sahibi olan öznenin- yeniden bedenlenmesi söz konusu ise mahşerde ruh sahibi olanın birçok bedende hesap vereceği de doğrultusal düşünen mantık sahiplerine aykırı gelir. Nura haiz ruh için birçok bedeni Allah’ın tasarruf kıldığı alan veya alanlar içerisinde ayakta tutması ise şaşılacak olan değildir. Mahşerin yeniden bedenleniş yeri olduğu düşünüldüğünde, yeni bir bedende olarak yeniden bedenlenmiş olanın, geçmiş ruh göçlerinde yaşadıklarının hesabını tek tek vermesi de olasıdır.

Mahşerde, dünyadaki gibi karakteristik çizgileri ile aynı olan bir biçimde halk edileceğini düşünmek de sahih hadislerine referans alındığında gerçekçi değildir, zandan ibarettir. “Her kul öldüğü hâl üzeri diriltilir” ve mahşerde maymun, domuz vb. biçimlerde insanın yeniden bedenlendiğinin/ halk edileceğinin ifade edildiği hadislerin de olduğu düşünüldüğünde, mahşerde olanın dünyada iken olabileceği kanaatinin de oluşması gerekirdi.

Dünyada iken maymuna çevrilen insanların olduğuna Kur’an beyanı ile iman etmekteyiz. Üzeyir nebi ve eşeğinin ölümlerinden sonra yeniden yaratılışları, İsa’nın ölüleri diriltmesi vb. örneklerde geçen olguların tersitilmesi -geri döndürmek- gibi olağan üstü olaylara iman eder iken yeniden doğum olabileceğine itiraz edilmesi anlaşılır değildir. Bedenin başka bir formasyona çevrilmesi/ dönüştürülmesine, cehennemde derilerin yenilenmesine vb. iman eder iken yeniden doğmaya/ bedenlenmeye itiraz etmenin mantığı anlaşılır değildir. Ruhun bedenlenişine her doğum ile tanık olmanın yeniden bedenlene bilineceğine emsal teşkil ettiği ve imkân dâhilinde olduğunu da belirtmek gerekir. Böyle olmak ile beraber yeniden doğmanın/ bedenlenmenin olabileceği -imkân dairesinde olduğu- yönünde yukarıda belirtilen Üzeyir ve İsa örneklerinin, İbrahim için yeniden dirilişe örnek verilen kuşların canlandırılması vb. olayların geri döndürme olarak yeniden doğumun emsali ve ispatı olmadığını da belirtmek gerekir.

Bakara suresinde “Nasıl inkâr ediyorsunuz Allah’ı? Siz ölü idiniz sonra sizi diriltti. Sonra sizi öldürecek ve sonrasında da diriltecek. Sonunda Ona döndürüleceksiniz” ayetinde önce ölümün zikredilmesi ile diriltilmenin sonra kullanılması, ardından da öldürülme ve tekrar diriltilmenin olacağından bahsedilmesi, yeniden bedenleşin/ doğumun sürecinde döngüsel olarak olduğu gibi zikredilmesidir. Bu ayet, yeniden bedenlenmenin döngüsel olduğu anlamını içermesi adına da önemlidir. Zaten, Allah’ın kudret dairesinde imkân dâhilinde olan yeniden bedenlenmenin olabileceği, itikat düzeyinde kabul edilemese de mantıksal olarak itiraz edilmemesi gereken bir durumdur.

Kimilerince; ebedi olanın -ruhun- ölümlü olan bedende, yeniden doğum ile farklı kişileri barındırmasına imkân yoktur. Her bedenlenişte farklı şahıslar değil, ruhun -kendiliğin/ şahsın- farklı zaman, mekân, kültür ve medeniyet havzalarında farklı rollerde kişi oluşu söz konusu olandır. Kişi olarak farklı kişilerden bahsedilse de özde aynı şahsın farklı rollerde görünüşüne tanık olunur. Her geliş, hikmetine -amacına- bağlı olarak yeni bir rolde görünüş bulmaktır.

Kimilerince; Allah, Bedi esması gereği her daim benzersiz yaratımda iken yeniden bedenlenişin olmayacağı vurgulanır. Doğada görülen o ki türler düzeyinde benzerlik söz konusu iken benzersiz farklılıkları ile aynı olmaları söz konusu değildir. Dilden, DNA ya kadar, kar tanelerinden, insandaki benzemez yönlere kadar özgün yaratıma her alanda tanık olunabilir. Böyle olsa da her yeni bedenlenişte de ruha bağlı olarak ortak karakteristik özellikler bulunsa da beden yeni bir donanımda/ kıvamda halk edilmiş olarak vücud bulmaya nedendir. İnsan olmak, yeni bir devirde farklı koşul-ihtiyaç ve beklentiler doğrultusunda yeniden tecrübe etmek zorunda kalınandır. Doğadaki türde benzerlikler göz ardı edilerek benzersiz yaratımda bulunulduğunu gerekçe göstererek yeniden bedenlenişin olmadığını söylemek de ikna edici olmaktan yana yeterli değildir.

Kimilerince; -özellikle vahdeti vücud görüşünde olan sufilerde hâkim olan kanaate göre “gelen giden yok, her gelen giden de görünüş bulan Allah’tır” ifadesi sonucunda belirtilen o ki Bedi olanın yeniden bedenleniş ile tekrar bir tecrübede bulunmaya ihtiyacı yoktur. Birincisi; bu görüşte olanların Allah’ın zatından haberleri olmadığıdır. Zatında nur olanın beden olması değil, kulları üzerinden ilahi tavırlarında eylemlerde görünüşe gelmesi söz konu olandır. İkincisi; her yeni bedenlenişe ihtiyacı olan kuldur. Çünkü Bilinmeyi murat eden Allah’ı bilmek, hakkı gereği ile olması gerekenlerde yaşamak için bir değil, belki yüzlerce yaşama ihtiyaç vardır. Bilgide, ahlakta, varoluşta tekâmül, bir devrin ahkâmına, anlam dünyasına göre yeterli iken başka bir devir için bu yeterlilikten bahsedilemez. Zaten böylesi soruların neresinden tutulsa elde kalır. Yanlış her soru cevap vermekte de zorlanılan sorunsaldır.

Her devrin insanlık için bir evre belirimi olduğu da düşünüldüğünde Allah’ı bir devirde yaşamak ile sınırlı olmak, tekâmülde sonuç ilkeye -Allah’ı hakkı gereği bilmek ve halifesi olarak çeşitli biçimlerde istidat üzeri yaşamak gerektiğine- göre eksik kalmak anlamını taşır. Bu nedenden dolayıdır ki sahih rivayetlere göre nebilerin dahi Hazreti Muhammed Mustafa ümmetinden olmak için dua ettikleri belirtilir. Şehitlerin dahi, sonuçta mazhar oldukları nimetler sebebiyle yeniden bedenlenmek için dua ettikleri de rivayet edilir. Böyle olmak ile beraber rivayetler gerçeği görmemiz için yeterli değildir.

Kimilerince de Secde suresinde “Rabbimiz biz gördük ve işittik, salih amel yakin bulmak için bizleri geri çevir/ gönder. Salih amel yapalım. Artık biz yakinen inandık” ve “eğer dileseydik her nefse/ kişiye hidayetini verirdik. Fakat Benim, cehennemi mutlaka, cin ve insanlar ile dolduracağım sözü hak oldu” ayetlerinden yorum olarak çıkarılan sonuç “size bir daha dönüş yoktur” anlamı olmuştur. Ayette geçen “bizleri geri gönder” ifadesinden dolayı, sonraki ayetlerden geri dönülmeyeceği anlamının çıkarılamayacağı anlaşılmalıdır. Cenabı Allah’tan dünya yaşamına geri döndürülmesi isteği, yeniden bedenlenmenin imkân dairesinde olduğunun göstergesi ve delilidir. Ayette biz gördük ve işittik ifadesinde hem hakikati ilahiye tanık olduğu anlaşılacağı gibi yeniden bedenlene bilineceğini bilgisinin de olduğu anlaşılmaktadır. Zaten ardından “bizi geri gönder” demeleri de bunu anlamlı kılar.

Şura süresinde “geri dönmeye bir yol var mı?” sorusunun sorulması da “bizi geri gönder” isteğinde karşılık bulmaktadır. Şura suresinde “zalimler için devamlı bir azap vardır” ayeti ile devam edilmesi geri dönülmeyeceği anlamında değil, cehennem olarak yaşanacak olanda da yeniden bedenlenişin olacağına işaret eder.

Müminun suresinde “onların birine ölüm geldiği vakit ‘beni geri döndür, salih amel yapayım’ der. Hayır! Bu sadece onun söylediği bir sözden ibarettir. Tekrar edilecekleri güne kadar arkalarında bir berzah vardır.” Bu surede geçen ayetlerde ise ölüm ve hemen sonrasında -yeniden bedenlenmek değil-ölmeden önceki bedene geri dönüş -yeniden diriltilme- isteği dile getirilir. Buna karşılık olarak da hayır cevabı verilir. “Tekrar diriltilecekleri” güne kadar diye meal edilen ifade ile sadece kıyamet sonrası mahşerde diriltiliş anlaşılmamalı, yeniden bedenlenme de anlaşılmalıdır. Bu ayet dahi bu bağlamda yoruma açıktır.

Bakara suresinde “Nasıl inkâr ediyorsunuz Allah’ı? Siz ölü idiniz sonra sizi diriltti. Sonra sizi öldürecek ve sonrasında da diriltecek. Sonunda Ona döndürüleceksiniz” ayeti de anlam itibarı ile yeniden bedenlenişe yeterlidir. Bu ayet taşıdığı anlam itibarı ile Kur’an’ın kendisinde değilse de kelamcı geleneğin teorik olan çizgisinde oluşan zihniyetin yapı sökümü adına önemlidir.

Yukarıda ki birçok ayetin en temel ortak özelliğinin, sonuçta özgürleşmek için salih amel yapılması gerektiğinin de anlaşılması, gelecek adına hayatidir. Salih amelin sonuçta özgürleştirici olduğu bu vb. ayetler ile sabittir. Ayrıca ayetlerdeki hitap, muhatap ilişkisine bakıldığında ayette bahsi geçen kişilerin salihler değil de gazap edilecek ehilden oldukları görülür.

Kimilerince; tasavvufta seyri sefer tarikinde geçmişin kutupları kademinde/ mertebelerinde seyir edenlerin kendiliğini, seyir edilen mertebenin görünüşüne sebep kişi olarak buldukları olur. Bu durumda kendiliğini kimlik ve karakter düzeyinde geçmişte yaşamış olan kişi olarak bulmak sebebiyle yeniden bedenleniş olduğunu söyleyenlere karşı, bu durumun o oldukları değil, o mertebede seyir ettikleri anlamına geldiği ifade edilmiştir. Bu ifadedeki anlam gerekçe gösterilerek de yeniden bedenlenişin olmadığını beyan ederler olmuştur.

Elbette ki seyri seferde kendiliğini, seyir edilen mertebenin kutbunda fani olunması ile o kişinin kimliğinde ve karakter yapısında bulmak, gerçekliği söz konusu olan bir durumdur. Böylesi seyir de elbette ki geçmişte yaşamış olanın kendisi olunmamaktadır. O kişi ile tezahür eden mertebenin seyrinde bulunulmaktadır. Böyle olmak ile beraber böylesi bir durum yeniden bedenlenmenin/ doğumun olmayacağı anlamında gerekçe olarak gösterilemez. Her devir de Musa olmayan nice Musa, İsa olmayan nice İsa, Muhammed Mustafa olmayan nice Muhammed Mustafa, Ali olmayan nice Ali, Mevlana olmayan nice Mevlana vb. bulunur. Museviyet, İseviyet, Muhammediyet vb. mertebesinde olup da kendisini o mertebenin kişisi kimliğinde olduğunu sananlar da vardır. Bu kişilere tanık olduğum dahi olmuştur. Böyle olsa da bu durum Gerçekte Musa, İsa, Muhammed Mustafa, Ebu Sıdık, Ali olanın vb. yeniden dünyaya gelmeyecekleri anlamını taşımaz.

Mertebe seyirlerinde dikkat edilmesi gereken en önemli durumlardan bir tanesi de böylesi vakıalarda seyir mertebesinde takılı kalınmasıdır. Seyri seferde önemli olan böylesi mertebelerde takılı kalınması değil, Allah hedefinin/ kıblesinin gözetilerek Allah’a erilmesidir. Allah ile kendiliğini bulanlar için mertebe sahipleri ile hem hâl olmak, seyir sürecinde zaten olması gerekendir. Önemli olan Allah ile kendiliğin bulunması ve bulunmasına hizmet etmektir. Kendiliğini bir mertebede hapsetmek değil!

Kimileri de bütünlük ilkesi gereği yeniden bedenleniş olamaz savında bulunur. Bir ayna bütünlüğünde ayna oluşu bulur. Kırılan bir aynanın ne için olduğuna dair vazifesini yerine getirmesi beklenemez denir. Bu önerme ile beraber her yeniden doğuşun kişi düzeyinde parçalanmışlığa neden olacağı/ olması gerektiği savı ifade edilir. Sonuçta ve genelde -şizofren olan istisna vakalar hariç- kimlik, karakter ve kişilik belirimlerinde bütünlüğün korunmasından/ korunduğundan referans ile böyle bir durumun olmayacağı söylenir. Mantıksal gerekçesi ile bu sav doğru görünür.

Bu çıkarıma dikkat edilecek olursa eğer her yeniden doğumda geçmiş yaşam ile özde uyumlu olarak yeniden bir inşadan habersiz olunduğu görülmektedir. Her yeniden doğum ile beraber geliş nedenine bağlı olarak geçmiş yaşam ile de uyumlu ve nedenine bağlı olarak tutarlı bir geliş -yaratım- söz konusu olandır. Ayrıca geçmiş yaşamın unutulmuş/ unutturulmuş olması ve özde/ derinde olan asıl kendiliğe bağlı olarak yeni yaşamda bütünlüğün korunuyor olunmasından da habersiz oldukları görünmektedir.

Kimilerince; birçok yaşamda bulunmuş bir şahsın mahşerde hesabı nasıl vereceğinin muğlak oluşu ve her bir bedende hesap verilişin imkânı olmadığı dile getirilir. Bunun ile beraber, yeniden doğumun ahret inanışına muhalif olduğu belirtilir.

Mahşerde hesap vermek bir bedende olabileceği gibi birçok bedende olması da olasıdır. Bu durum mahşer yaşamına muhalif bir durumda oluşturmaz.

Keşfi bulgularım ve evliyadan tevatür bildiğim ve kanaatim olan odur ki özde aynılığını koruyan ruhun, farklı devirlerde kişiler olarak belirmesi sonucunda, bedenin ölümle bırakılması dâhilinde de nurani düzeyde vücud bulmasında çeşitlenmesi söz konusu olandır. Aynı ruhtan beslenen ve aynı ruhun belirimlerinde seyir edilir iken birbirlerini devir seyirlerinde tamamlayışları da söz konusu olur. Aynı ruhun nurda vücut buluşunda çeşitlenir iken kendinde tekâmül etmesi ile tamamlanması da önemlidir. Bir ruhun/ şahsın, birçok -dünyaya ait- bedenleniş üzerinden farklı görünüşlerde çeşitlenerek nurda vücuda gelişi söz konusu olandır.

Nesnel düzeyde görünüş biçimleri referans alındığında aynılığın olmadığı ama özde aynı, sıfat belirimlerinde bir olunan ve görünüş biçimlerinde farklılık görünse de bütünlük içinde olunan bir durumu anlamlı kılmaktayım. Bu ifadelerimden vahdeti vücudun, şahıs ile görünüş biçimleri olan âlemleri, öz ile görünüşü, biçim ile içeriğin vb. aynı kılındığı zandan ibaret görüşlerin anlaşılmaması yerinde olur. Kast ettiğim; dünya bedenlerinde vücud bulmak değil, dünyadaki bedenlenmeler üzerinden nurda vücud bulmaktır. Asıl olan, bedene ait değil, nura ait olarak vücuda geliştir. Her görünüş ise şahsın kendiliği -aynısı- değil, sadece belirimidir.

Özellikle belirteyim ki tinde vücud bulmaya dair çeşitlenmek hakkında beyan ettiğim yukarıdaki ifadeler, keşfi bulgulara dayanarak ifade ettiğim kanaatlerdir, gerçekliğinin tahkik edilmesi -deliller ile temellendirilmesi- gerekir. Aynı veriyi tahkik edecek/ etmiş olanlar olduğunda/ bulunduğunda, beyana dayalı bir önerme olmaktan farklı olarak gerçekliği ispat edilmiş olan olur. Zaten gerçek er ya da geç aşikâr olacak olandır. Gerçek olana doğru ilerleme ve gerçek olan ile yürür iken gelişim, insanlığın kaderi olarak bulduğudur.

Cennet ve cehennem için ise mükâfat ve ceza yönü ile sonuçta bulunacak olandır. Her yeniden bedenlenişte ruhun tekâmül etmesi, rahmet edilmesinden dolayı önemlidir. Uzak veya yakın bir geleceğe cennet ve cehennemin sıkıştırılmış olması da anlam daraltan sığ bir görüştür.

Her ölümden sonra cennet veya cehennem olgu ve olayları ile karşılaşılacağının beyan edildiği ayetler de vardır. Özellikle şehitler için Ali İmran suresinde belirtilen “onlara ölüdür demeyin, diridirler. Rableri katında rızıklanırlar” ayetinde rızıklanır ifadesine dikkat edilmesi gerekir. Bu iç dünyada cennetin hazır olduğu anlamını da taşır. Böyle olmak ile beraber dünya zamanları itibarı ile cennetin veya cehennemin olmadığını, kıyametten sonra halk edileceğini belirten zan sahibi sözde kelamcılara da rast gelinmektedir. Ayrıca ruhun her gelişle tekâmül etmesi, geçmiş yaşamın kefaretini vermesi vb. gibi durumlarda rahmetin gazaba baskın gelmesine tanık olunacağı gibi ahrette görülecek olan hesap, ceza ve mükâfatın olmayacağı anlamını da içermez.  Demem o ki, kıyamete kadar farklı devirlerde farklı yaşamlarda bulunmak kıyamet ve sonrasına muhalif bir durum oluşturmaz. Her yaşam bir sonraki yaşamı belirli kılan olay ve olgulara gebedir. Bu bağlamda ahret devrinde yeniden bedenlenişte bir önceki yaşamların genel sonuçları ile karşılaşacağımız da söz konusudur.

Mahşer için söylemek gerekir ise mahşerden sonra yeniden bedenlenmeye geri dönüşün olacağı söz konusu olmaya bilir ama dünya da iken her ölümün kişi düzeyinde kıyamet -Allah’ın hakikati ile karşı karşıya kalınacağı olay- olduğu düşünüldüğünde, tekrar diriltilmekten kastın, yeniden bedenlenmeyi de içeren bir anlama haiz olduğu görülecektir. Zaten kıyamet ölüm ile sonuçlanan ise ölüm, Kur’an’da belirtildiği anlamda hakikati ilahiye tanık olmanın ve dünya hayatı ve sonrası hakkında söylenenlerin teyit edildiği evreye geçiştir. Bu anlamlar ışığında Hazreti İsa’nın geleceğine dair rivayetler ile düşünüldüğünde; İsa’nın “doğduğum gün, öldüğüm gün, yeniden diriltileceğim gün selam benim üzerimedir” ayetinde geçen “yeniden diriltileceğim” gün anlamında meal edilenden, yeniden bedenleneceğinin de anlaşılması gerekir.

İsa nebi gelecek ise film sahnesi misali gökte belirgin bir biçimde görülen melekler ile yeryüzüne inecek de değildir. Sünnetullahta nasıl gelinmekte ise yani yeniden doğmak ile geleceği varsa veya gelmişse yeniden bedenlenmesi gerekir. Dini açıdan İsa nebinin gelişi ile alakadar olarak en ilginç görüşü ise İmamı Rabbani söyler. Rabbani: Hazreti Resul son nebi olduğu içindir ki İsa nebiden sonra gelmesinin gerektiği veya hak olduğu görüşünü söyler. Buna da gerekçe olarak “Benden sonra gelecek, Ahmet olan resulü müjdeleyen Allah’ın resulüyüm.” ayetini gösterir. Rabbani, tenasühü ret eden olsa da bu ifadesi ile yeniden doğumu tasdik etmekte olduğu görülmektedir. Hazreti Ömer’in dahi Hazreti Muhammed efendimizin dünya ölümünden sonra yaşananlarda, yeniden döndürüleceğine iman ettiğini ifade eden beyanda bulunduğu da tevatürden rivayet edilmektedir. Bu konular özelde bilinen bir konu iken umumiyette karşılık görmemiş, görmüşse de sığ bir bakış ile geçiştirilmiştir.

Bunları belirtmemdeki gaye, yeniden doğuş/ bedenleniş konusunun özelde birçok görüşü ve görüşlere bağlı olarak tartışmayı barındırdığıdır. Bu ifadelerden İsa veya Muhammed Mustafa efendimizin geleceğini beklemek gibi basitliklere düşmek anlaşılmamalıdır. Bekleyiş basitliğine düşenler günü ve kendiliğini yaşamaktan yana yitik kalırlar/ kalabilirler. Zaten yeniden doğum ile gelene kaç kişi iman eder? Bunun ile beraber insanların kandırılmasına/ dolandırılmasına olanak verecek ve zihniyeti bozuk olanların zulmüne sebep verecek durumlar ile karşılamamak için bu konuyu, kanaatim o ki sadece düşüncede görüş olarak bırakmakta yarar vardır.

Unutmamak gerekir ki Kur’an terminolojisinde kıyamet, mahşer, cennet, cehennem vb. ifadeler ile genel anlamda uzak veya yakın bir gelecekte olacaklar anlamlı kılınmaktan daha çok her nefsin/ kişinin ölümle beraber yaşayacakları da anlamlı kılınır. Bazı sözde âlimlerin dediği gibi mahşer, cennet, cehennem ve oralarda yaşanacak olanlar genel anlamda olacağın habercisidir ama özellikle cehennem ve cennet sonradan yaratılacak olan değil, hali hazırda karşılıkları olan yaratımlardır. Bu ifadeler ile her ölüm ve sonrasında karşı karşıya kalınacakların da anlamlı kılındığı unutulmamalıdır. Cennet veya cehennem denilen de hem asıllar/ melekût âleminde gökler ifadesi ile de karşılığı olmak ile beraber hem de yaşamsal sıfatlarına bağlı olarak dünyadaki ilişkilerde ve insan gönlünde duygu belirimleri ile öznel düzeyde yaşamsal karşılıkları olandır.

Mahşer için söylemek gerekirse: Kabir küçük mahşer yeridir. Kabir, dünyada sonuç olarak ne için olunduğuna dair yaşanması gerekenlerin, ferdi düzeyde kişi ile alakadar olması -bağlayıcı olması- sebebiyle hesaba çekildiği ilk duraktır. Bu durakta hak ve hakikate dair aidiyet ve mesuliyet sorgusunda bulunulur. Rivayet edildiği üzere Rabbin kim, nebin kim vb. sorular ile sorgulanan, kişinin aidiyet ve mesuliyet durumudur. Kabir de sorgunun esasında yatan ise yalan söylememek ve yalan yaşamış olmamaktır. Kabir; hakiki olarak hak olanın yaşanmış olup olmadığı ile insanın yüzleşeceği, değer olarak öncelediklerinin asılda ne olduğu ile karşılaşılacağı yerdir. Sorgudan sonra kabir, ya cehenneme ya da cennete uzanılacak olan berzahta kalınan yerdir. Bu berzahtan yeniden bedenlenmeye uzanan bir seyir ile de karşılaşılabilir.

Ruhsal düzeyde yaşanan kabir hayatının olduğunu beyan eden ayetler vardır.  Mümin suresinde Firavun ve ailesi için ifade edilen “sabah akşam ateşe arz olunurlar ve o saat geldiğinde, büyük azaba Firavun ailesi dâhil edilir” denir. Birçok hadisi şerifte de kabir azabının olduğu yönünde ifadeler vardır. “kabir ya cehennemde ya da cennetten bir yerdir”, “Onlar sizin beni duyduğunuzdan daha iyi duyarlar” vb. hadisi şerifler örnek gösterilebilir. İslam kaidesinde kabir yaşamı, itikadın şartlarındandır.

Asıl olan mahşer ise kabir mahşerinden farklı olarak dünyada yaşananların sonuçlarının, genele bağlı etkilerinin mesuliyetinin yüklenileceği ve hesabının görüleceği olan ayrıca dünyada yaşanacak olan insanlık ve değişmiş olan yeni dünya devridir. Kabirden öte mahşerde sorguda esas olan ise dünyada yaşanmış olanların etkileri/ sonuçlarıdır. Her yaşanan, etkileri itibarı ile kul hakkı olarak karşılık görmekte ise kul hakkı esasta sorgu konusu olandır. Bu devirden sonra geçmiş zamanda kalan eski dünyada yeniden bedenlenmek/ doğmak söz konusu değildir.

Mahşer ilke gereği vicdana işaret eder ve öznel olarak vicdanın uyandırılışında evrensel düzeyde yaşanmasında karşılığı olandır. Böylesi girift ve katmanlı tezahürleri olan kıyamet, mahşer, cehennem, cennet vb. olguları sadece uzak olan gelecek zamana aitmiş gibi görmek veya karşılıkları ile yokmuşlar da sonradan halk edileceklerine dair düşünmek, Kur’an çizgisinden uzaklaşmak olur. Evliyadan tevatür edilmesi ile de bilinmektedir ki her ölüm ve sonrası yaşanacak olanların, Kur’an’da ayet ve dünyada öznel karşılıklarının olduğudur.

Mutaffifin suresinde “Onlar tekrar diriltileceklerini zan etmiyorlar mı? Azim gün için… Âlemlerin Rabbi için insanların kıyam edeceği gün. Hayır! Muhakkak ki füccarın (günahta cüretkâr olanların) kitabı siccindedir.” Siccin belli bir vakte (Kur’an ifadesinde rakamlı/ sayısal kılınmış -bitimli olan- olarak geçer) kadar bitimli olan kefaret cehennemidir. Bir kısım veliyullahtan rivayet edildiği üzere bu kitabın doğaya ait olanda insanın sıkışıp kalması ile cehennemi yaşaması ifade edilir. Bu bağlamda insanın ceza hükmü ile yeniden bedenleneceğini dile getirilebilir.

Yasin suresinde “de ki: Onu öncesinde inşa eden canlandıracak olandır. Çünkü O her türlü halk etmeyi bilir” ayetinde de yeniden bedenlenişe de işaret edilir. Fatiha suresinin yedinci ayeti dahi yeniden bedenlenişin anlamını içeren dua niteliğindedir. “Nimet verdiklerinin yoluna, gazap duyulmuş delalette olanların değil” ayeti genel bir ayet olup, anlam itibarı ile tekâmül edişi barındırır iken yeniden bedenlenmeye de delildir. Bu ayeti ifade usulünün genel olması sebebiyle değil de bulunulan zamandaki yaşam için anlam taşıdığı kanısı ile delil olmadığını söyleyecekler de olabilir. Ayette tercih edilmesi gereken tekâmül süreci ifade edilir iken tekâmülün bir yaşam ile sınırlı olmayacağı/ olmadığı düşünüldüğünde, farklı yaşamlarda yeniden bedenleniş anlamını da taşıdığı söylenebilir.

Yapmak istediğim; Kur’an ayetlerini yeniden bedenlenişi gerekçelendirmek için eğip bükerek yorumlamaya, zorlamada bulunmaya, yapı bozum ile farklı bir açıdan anlamlı kılmaya çalışmak değil. Demek istediğim ise yeniden bedenlenişin Kur’an’da karşılığı olduğudur. Olmadığına dair oluşan sığ anlayışlı zihniyetin de yapı bozumunun yapılması gerektiğidir. Böylece iman edilmese de itiraz edilmeyen bir durum olduğunun kabulü ile yeniden doğum ele alınabilir. Bu durumda ahret yaşamının kısmen de olsa sonuçlarının ölüm sonrasında görüleceği ve yeniden bedenleniş aşamalarında dünya yaşamında tekâmülün adalet ve rahmet ilkelerinin galip gelmesi üzeri olacağı ön görülebilir.

Son araştırmaların gösterdiği üzere belirtmek isterim ki dünyada küresel ölçekte, daha önceki yaşamlarında neler yaşadıklarını dile getiren birçok insanın bulunduğudur. Bunda önemli olan, bu insanların yeniden bedenlendiklerini söylemelerinden daha çok, teyit edilen ortak anı gerçeğini dile getirmeleridir. Geçmişe dair yaşamlarda konuştukları dilde konuşanların gösterdiği ise ortak dil gerçeğidir. Bundan daha da ileri olan ise günümde tespit edilip edilmediğini bilmediğim, ortak karakter ve kişilik belirimlerine göre benzer eğilimlerinin, tutum ve davranışların gösterilmesidir. Ortak karakter ve benzer kişilik eğilimleri gösterilmesi de gitme ve gelmenin, yani yeniden bedenlenmenin olduğunun göstergesidir.

Bilimsel düzeyde yeniden bedenlenmenin kabul görmesi dâhilinde insan ve ruhu adına yeniden konuşmak, yeni şeyler söylemek gerektiği gerçeği ile yüzleşmek kaçınılmazdır. Bilim dahi isterse bu gerçeği bu gün itibarı ile kabullenmesin, sonuçta gerçek olan elbet görünüş bulacaktır. Gerçek olanı hakkı ile görünüş bulması, tanıtlanması ise bilimsel düzeyde yapılacak çalışmalar ile olması gerekendir. Kelama dair her söylev tanıtlama düzeyinde dahi olsa farklı referanslar ile karşı sav olarak itiraz edenler her devirde çıkabilir. Bu nedenle keşfe ait bulgular, kadim bilgelik tarihinde tevatür olarak süre gelen ortak anlam barındıran beyanlar ve sonuç veriler olarak görünüş bulan ortak anı, dil, karakter ve kişilik eğilimleri ile tanıtlanacak olunsa da yeniden bedenlenişe/ doğuma itiraz edenler olacaktır.

Ortak anı gerçeği, genetik olarak aktarılmış olmaktan uzak, ruhta -nurani kendilikte- muhafaza edilen gerçekliğe haizdir. Farklı kültür ve dillerde yaşam bulup da geçmiş yaşama ait dilin gayri iradi veya iradi olarak konuşulması ortak dil gerçeğidir. Ortak dil, ortak karakter ve ortak kişilik gerçekliği de ruhun sahip olduğu sıfatlara bağlı olarak kendiliğin belirimleridir. Her ne kadar biyolojik aktivitelerde kimyasal etkileşimler sonucunda kişilik eğilimleri görülüyor olsa da daha önceki yaşamda tecrübe edilenlerin izlerini her yeni yaşamda görme imkânı vardır. Nakşi ve Kadiri olan mürşidim, seyri seferde geçmiş yaşamlara da tanık olunması gerektiğini belirtirdi. Kendimin tanık olduğu yeni yaşam sahibi kişilerin sayısının çokluğunu dikkate alacak olursam, ortak karakter ve kişilik eğilimlerine de sıkça tanık olduğumu özellikle belirtirim.

Ortak anı, dil, karakter ve kişilik eğilimleri gibi ifadelerde bulunmamın nedeni, yeniden bedenlenmeye dikkat çekmek içindir. Aslında ise birçok yaşamda bulunan aynı kişiden bahsetmekteyizdir. O kişi ise ruhta kendiliğini bulandır. Farklı zaman, mekân, âlemler, mertebe ve makamlarda seyir eden gezginci ruh olma özelliğinde insan halk edilmiştir. Böyle olsa da bir önceki yaşamın kefareti olan cezayı ödemek için gelen olduğu gibi yeni bir varlık seyrinde yeni makam ve mertebelerde seyir etmek için gelenler de vardır. Yukarıda belirtilen ayetler içinde “geri gönder” diyenlere dikkat edilecek olunursa eğer salihlerden olmadıkları görülür. Salihlerin, özellikle şehitlerin, dini devrin ahkâmına göre güncel kılan, yenileyen âlimlerin birer defa daha gelme hakkı kazandıklarını da keşfi bilgi ile belirtmek isterim. Bu ilim umumiyeti bağlamasa da konuya meraklılar için önemlidir. Gavs ve benzeri kutupların da gelip gittiklerine tanık olanlara tanık olduğum gibi kendim de böylesi kişilere tanık olmuşumdur.

Bir önceki yaşamında yaşadığı günahların kefareti için gönderilenler olduğu gibi kendi seçimi, isteği kabul görmüş olan, Allah’ın dünya ve insanlık âlemindeki seyrini temaşa etmeye gelenler dahi vardır. İnsanoğlunun çıkmazları sebebiyle çağrıldığı veya vazifeli kılındığı için hizmete memur olarak gelenler olduğu gibi cennetten cennete geçiş mümkün olmadığı içindir ki bir üst cennete geçmek için o cenneti yaşayanın devrine gelenler ve gönle girmek ile o cennete girmeye hak kazananlar dahi vardır. Geliş ve gidiş sebepleri birkaç şıkta özetlenemeyecek kadar çoktur. Geliş sebebi ne olursa olsun, nasıl gelinirse gelinsin, birçok ihtilaflı ve tartışmalı olan görüş farklılıklarına rağmen, mahşere kadar farklı yaşamlarda yeniden bedenlenmenin gerçek olduğunu bilmekteyim ki bu benim itikat ettiğim bir düşünce olmaktan daha çok keşfi tahkik ile iman ettiğim -kesin olarak olduğundan emin olduğum- gerçekliği olandır.

Bu konuyu yazmamın sebebi ise bu gibi konulara takılı kalmadan, bu gün ne için ise onu yaşamanın gereğini yerine getirmenin olması gereken olduğunu beyan etmektir. Ayrıca bu gibi bir konun gerçek olduğunu bilmek, Allah’a imandan yana daha dikkat edilmesi gerektiği anlamını taşır. Çünkü bu gün zengin olan, başka bir yaşamda öncesinde hor gördüğü bir durumu yaşamak zorunda kalabilir. Adalet ve rahmetin hangi yaşamda nasıl bulunacağı muğlak olsa da sonuçta adalet ve rahmet, ilahi düzende tesis edilir. Adalet ve Rahmet her yeniden bedenlenişte öncelenen temel ilkelerdir.

Özellikle de belirteyim ki her geliş ve gidiş, Hintlilerde yaygın olan gelme gitme nedeni olarak bir sonraki yaşamın daha iyi olması için değil, ahiret yaşamının daha iyi olması içindir. Bu dünya için değil, Allah için ve ahret yaşamında daha yüksek bir şuura ermek için gelinir. Ayrıca yeniden doğum, Hint kültüründeki yaygın inanışa göre ucu açık sonsuza uzanan bir döngü olmaktan daha çok adalet ve rahmet ilkesi gereği bitimli süreçte gerçekleşir.

Daha birçok sebebiyle beraber gelmek gitmek/ yeniden bedenlenmek, ruhun daim diri olduğu görüşü üzerine inşa edilir. İslam inanışında da her dünya ölümü yani bedensel ölüm sonucunda ruhta ölümün olmadığı özellikle iman kaidesi olarak mevcuttur. Demek istediğim, yeniden doğum bu yönü ile de İslam itikadı ile tersleşmez.

Eğer farklı yaşamlarda yeniden bedenlenmek var ise neden herkes önceki yaşamları hatırlamamakta, denilecek olunursa: Bir önceki yaşamın hatırlanması demek yeniden bedenlenişte yeni yaşamı hakkı gereği yaşamamak olur. Yeni beden ve bulunulan devir ile uyumlu bir yaşam olacak ise geçmiş yaşamın unutturulması kaçınılmazdır. Ölüm veya seyri sefer ehlinin özel çabaları ile geçmiş yaşamlarını keşf ile bildikleri olmaktadır.

Ayrıca ortak anı, dil, karakter ve kişilik eğilimleri gösteren, yani geçmiş yaşamlarını hatırlayanların olması da bu durumun olduğunun delilidir. Unutmak, yeni olanı yaşamanın gereğidir. Unutmayanlarda ise geçmişi ile kendine varlık vermesinden tutunda uyum sağlayamamaya kadar birçok durum ile karşılaşılabilir. Önemli olan bu gün kim olunduğudur ve rahmetten bahşedilen yeni yaşamı hakkı ile değerlendirilmesidir. Yaşamlarını hakkı ile değerlendiremeyenlerin sonu olan siccinde bulunmaktansa bu günü hakkı ile değerlendirerek yarına taşınmaya doğru ilerlemek yerinde olur.

Daha önceki yaşamlarda kim olduğumuzdan daha çok bu gün kim olduğumuz önemlidir ve ne için olduğumuz önemlidir. Bulunulan devirde insan olmanın gereği ile karşı karşıya isek yeniden insan olmayı farklı bir biçimde bulmak ve insan olmak ayrıca Allah için Allah’ı hakkımız gereği ile ilişkilerimizde yaşamak önceliğimiz olmalıdır. Belki bir önceki yaşamda yakalayamadığımız birçok fırsatı, bugünkü yaşamımızda yeniden bulabiliriz. Her yeni yaşam kendi devrinde anlamlıdır. Bu doğrultuda bir sonraki yaşamda övünülecek veya yerilecek olan değildir. Önemli olan ise yarınlara miras bırakabilecek yeni bir yaşamda bulunduğumuzdur ve yeni yaşamı fırsat bilip değerinde hakkı gereği yaşamamızdır.

Yolumuzu kaybettik! Gerçekte ne için olunduğu bırakıp da geçmişte yaşananlarda takılı kaldık. Bu gün olması gerekenlere odaklanmak yerine, geçmiş ve geleceğe ahkâm kestik. “Katiyen böyledir” dediklerimiz yanlış çıktığında/ çıkacak olduğunda dahi nasıl bir dünya görüşüne sebep verdiğimiz ve son halimizin nasıl olacağını düşünemedik/ düşünmemekteyiz. Söz dünya görüşü oluşturur. Öyle ise her olgu ve olayı ötekilere, kişi ve gruplara göre değil, hak olduğu alan içerisinde hikmeti gereği ile olduğu gibi tanımlamak, anlamlı kılmak ve tanıtlamak gerekir.

****

Her hikâye, içerdiği gerçekten uzak ele alındığında tartışmaya açık konu olur. Yoruma açık olduğu içindir ki tartışmaya sebep olur:

Kur’an tefsir tarihinde en tartışmalı ayetlerden bir tanesi de “elestü birabbiküm (Rabbiniz değil miyim)”, “kalu bela (evet)” ayetidir. Bu ayet mealen “Kıyamet günü biz bundan gafildik demeyesiniz diye Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini çıkardığı zaman, onları nefsleri/ kendileri üzerine şahit tuttu. ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ ‘Evet, şahidiz’ dediler” olarak meal edilebilir. Ayrıca “hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden soylarını çıkarmış ve onları kendilerine şahit tutmuştu. ‘Ben sizin rabbiniz değil miyim?’ diye sorunca, onlar da ‘evet, Rabbimizsin, buna şahitlik ederiz’ dediler. O sizi böylece şahit tuttu ki kıyamet gününde ‘biz bundan habersizdik’ demeyesiniz” biçiminde de bu ayet meal edilebilir.

Bu ayetin tartışma konusu ise bu olayın hangi zamanda hangi mekânsal durumda ve nasıl gerçekleşmiş olacağına dairdir. Genel olarak halkta, tasavvuf ve birçok ekol tarafından benimsenen yaygın görüş, ruhlar âleminde, ayette geçen ahidleşmenin gerçekleştiğidir. Mutezile düşünürleri doğrultusunda etkilenenlerin ortak görüşü ise bu ayetin misal ayetlerinden olduğu, böyle bir olayın gerçekleşmediği, insandan beklenenin Allah’ın varlığına dünyada iken tanık olması gerektiğidir. Kendi içinde tutarsız olan bu görüş, gerekçe olarak da Fussilet suresinde geçen “sonra duman hâlinde bulunan göğe yöneldi; ona ve yere ‘isteyerek veya istemeyerek gelin’ dedi. İkisi de ‘biz isteyerek geldik’ dediler” ayetini gösterir. Bu ayetinde misal ayetlerinden olduğunu, aslında böyle bir olayın da gerçekleşemediği yönünde kanaat bildirirler.

Böylesi bir görüşte bulunanların Allah’ın varlık bilgisinden ve yaratımın hangi düzeylerde gerçekleştiğinden yoksun oldukları ifadelerinden anlaşılır. Allah vahit olarak yarattıklarından ayrı olmadığı içindir ki her yarattığı varlık bulduğu ortam içinde O’nun diriliği ile dirilik bulur. İstidadı ölçüsünde de Allah’ın kendiliğinden, ilminden, görüşünden, duyuşundan, kelam etmesinden, irade etmesinden, etkir oluşundan, oluşa getirmek ve kendiliğini gerçekleştirmesinden nasiplidir. Her yaratılmış olan, Allah’ın, sıfatlarının ve tavırlarının evrensel oluşu nedeni ile kendiliğinin/ varlığının gerçeğini Allah’ta bulmaktadır. Bu görüş tevhid çizgisinden bakıldığında Kur’an’ın verdiği anlayış biçimlerindendir.

Yer ve gökler, arasında varlık bulmuş olan mevcudat, ortak gerçeği olarak Allah’ı yaşar. Yaratılmış olanların türleri doğrultusunda hikmetleri gereği ümmet kılındıkları da bilinmektedir. Bunun ile beraber hadisi şeriflerde, cansız gördüklerimizin dahi canlı, şuurlu/ kendilik bilinci oldukları, kelam edebildikleri, irade gösterebildikleri vb. diğer Allah sıfatlarından nasipli oldukları beyan edilmiştir. Bu durum ayet ifadeleri ile de tersleşmez. Günümüzde pozitivist düşüncenin hâkim olduğu akademik alanda böylesi bir duruma yabancı kalınması anlaşılır olsa da söz de İslam tefsir düşünürlerinin bu gerçeği tevhid çizgisinde es geçmeleri, kabul görülemez/ görmemelidir.

İslam’da Allah, Âlemlerin Rabbi olan olması ile evrensel olarak mevcudatın ortak gerçeğidir. Sıfatları ise istidada bağlı olarak cüzi de olsa her varlığın varoluş gerçeğidir. Bu durumda yer ve göklere seslenilmiş, tercih sunulmuş olunması ve onların da tercihte bulunarak rableri olan Allah ile aralarında geçen konuşmalarının olayına dair sadece misal olarak böyle bir anlatıma başvurulduğunu beyan etmek, anlayışın sığlığındandır. Böylesi beyan etmelerde misal düzeyinde anlatımda bulunmak bir tarafa, misal olduğunu söylemek ayetin gerçekliğini itibarsızlaştırır. Öyle ki Allah’ı dahi gerçekçi olmaktan uzak olduğuna dair, insanı düşündürür.

Enbiya suresinde “Ey ateş! İbrahim’e soğuk ve selamet ol dedik”, Ahzab suresinde “Biz emaneti göklere, arza ve dağlara teklif ettik. Onu yüklenmekten çekindiler ve korktular…”, Fussilet suresinde yer ve göğün “isteyerek geldik” dedikleri vb. ayetlerin böylesi sığlıkta anlaşılması yerine böylesi gerçekleşen olayların nasıl gerçekleştiğine dair bilgilerinin olmadığını söylemeleri, daha imanlı bir tutum olur. Siyerde dahi cansız varlıkların canlı ve kendilik bilinçleri olduklarını işaret eden birçok yaşanmış örnek vardır.

Misal teorisini referans alarak ifadede bulunanlar, bildiklerini zannettikleri durumda dahi bilmediklerini bilmediklerinin idrakinde dahi olmayanlardır. Ayetlerde ifade edilenlerden yana bilmediğine/ anlamadığına dair gerekçe uydurmak, imanın eksikliğindendir. Böyle bir olayın nasıl gerçekleşmiş olduğu hakkında bilgi sahibi olunmasa da olayın gerçekleşmemiş olduğu yönünde kanaat getirmek, Allah’ı yalan söylemek ile de itham etmek olur. Ayeti itibarsızlaştırmak anlamını da içerir. Bu durumda Kur’an’ın gerçekliğine dair tartışmalarında oluşmasına neden olur.

Demek istediğim o ki ayetleri anlayabilmek veya anlamlı kılmak adına geliştirilen misal teorisi, Allah’ın varlık bilgisinden, yaratımın gerçeklerinden habersiz sığ bir görüştür. İman ve anlayış adına da cüzi dünyanın gerçeği ile külli olanın gerçeğini anlamaktan yana sorunludur. Bu bağlamda “kalu bela” ayetine misal ayetler teorisi ile yaklaşımda bulunmak da eksik ve yanlış bir tutumda bulunmak olur. Bir ayeti ilke bağlamlarına bağlı olarak farklı düzeylerde karşılık gördüğü durumlara göre anlam çeşitliği taşıması doğrultusunda yorumlamak/ tefsir etmek ile ayette ifade edileni yok sayarak, “temsili anlatımdır” kabulünde bulunmayı birbirine karıştırmamak gerekir.

Misal teorisi ile “kalu bela” ayetini anlamlı kılma çabasının uzantısında da bu ayetin cinsel ilişki sonucunda anne rahminde yaratılan ve ruh üflenen her âdemoğluna sorulan bir soru olduğu görüşünü de edinenler olmuştur. Bu görüş misal teorinden daha tutarlı olarak ayeti kendi bağlamlarında daha gerçekçi olarak ele almak olur.

Bu görüşe bir yönü ile katılmak ile beraber bu görüşün eksik tarafı ise ayette sorunun, çoğul sorulmasının es geçilmiş olunmasıdır. Ayrıca “mademki bu soru vardır. Neden hatırlamıyoruz” sorusu ile misal teorisine destekçi olan bir yaklaşım da görünüş bulur. Ayette, dünyaya gelmeden evvel gerçekleşen bir olay anlatılmaktadır. İster insanın anne karnında bedenlenmiş olarak ruhuna/ kendiliğine sorulmuş olsun isterse anne karnına düşmeden önce sorulmuş bir soru olsun vb. fark etmez. Böyle bir sorunun sorulduğu ayet ile gerçek olduğu kesin olarak ifade edilir iken böyle bir yaklaşımda bulunmak, misal görüşünü desteklemek için olsa da ayeti inkâr etmek olur.

Bu başlıkta, unutma sebeplerimizi saymayacağım. Bedene inildiğinde ve dünyaya gelindiğindeki aşamalarda sözü unutmak birçok nedenden dolayı gerçekleşmekte olabilir. Böyle olmak ile beraber unutmanın en önemli gerekçesi, yeni hayata uyum sağlamış olarak sonuçta insan olmaya doğru ilişkilerde yaşanmasıdır. Gelinen yerdeki gibi Allah’ı rabbimiz olarak hatırlıyor olsaydık, diyalektik ilişkilerde ve kimlik kazanımlarında çeşitlenmekten bahsetmiyor olurduk. İnsandan gaye, dünyadaki yaşamda Rabbini yaşar iken bulmak ise geçmişi unutmuş/ unutturulmuş olması kaçınılmaz gerçeği olarak bulduğu olur. Dünya yaşamına uyumlu olarak kendini bulması için bu gereklidir. Ayetten, kıyamet/ ölüm ile -ruhta varoluşa dönüldüğünde- geçmişin unutulan sayfalarının hatırlanacağına dair de gönderme vardır.

Zaten her nebi ve indirilen ilahi metinler ile hatırlatılan, bu sözün kendisi değil midir? Bu sözleşmenin dünyada da yenilenmesi değil midir? Özellikle “kalu bela” ayeti de bu sözün, ahidleşmenin hatırlatılışı değil midir? Unutulanın hatırlatılmış olmasından daha doğal ne olabilir ki? “Hatırlamış olmamız gerekmez miydi” sorusu, hatırlamamız gerektiği gerçeği ve hatırlatılıyor olmasının gerekli oluşundan referansla bakıldığında düz mantık çıkarımından, laf ebeliği yapmaktan ve yanlış soru sormaktan öte değildir.

İlk beyan ettiğimiz, ruhlar âlemi görüşünün sahipleri de “âdemoğullarının soylarını bellerinden çıkardığında” ayet bölümünü de genel de es geçerek sadece “Rabbiniz değil miyim” ve “evet, şahidiz” bölümünü kendilerine referans alırlar. Olayın geçtiği yerin de cennet veya Âdem nebinin dünyaya indirildiği yerde/ bulunduğu yerlerden birinde olduğunu ifade edenler de olmuştur. Genel olan yaygın görüşün beslendiği ve hadis olduğu söylenen bir ifade de Âdem nebi yaratıldıktan sonra belinden kıyamete kadar gelecek olan soyunun ruhlarının çıkarılarak kendilerine şahit kılındıkları söylenir. Şakilerin siyah ve saidlerin de beyaz nura haiz zerrecikler oldukları belirtilir.

Bu rivayetleri de tekil olarak sadece Âdem nebi zikredildiği içindir ki ayette geçen “âdemoğulları, zürriyetleri, şahidiz” ifadelerinde geçen çoğul ifade biçimini doğrulamadığından dolayı, görmezden gelmek veya ret etmek daha kolay gelmektedir. Böyle olsa da evliyadan tevatür edildiğine göre “Rabbiniz değil miyim” sorusu ve “evet, şahidiz” cevabı, ruhlara sorulan ve cevap alınan olması nedeni ile ruhlar âleminde gerçekleşmiştir.

Genel anlamda hangi ortamda ve geçmiş zamanda olay geçekleşmiş olsa da ruhun bulunduğu kendilik ortamı nurun olduğu ortamdır. Her varlık vücud bulduğu ortamda diğer âlemlerde de bulunma imkânı içindedir. Yani âdemoğullarından zürriyetlerinin ruh düzeyinde bellerinden çıkarılması ruhu bulunduğu âleme duyarsız kılmadığı gibi Allah’ın emri dâhilinde hitabına da mazhar olmalarına engel değildir.

Bu olayın nasıl ve nerede gerçekleştiği tartışma konusu olsa da geçmiş zamanda olduğu ve dünyaya gelmeden önce olduğu kesindir. Bunun ile beraber gelecek zaman ifadesi ile kıyamette âdemoğullarının sözlerine kendilerinin şahit kılınacağı düşünüldüğünde de olayın ne için gerçekleştiği/ gerçekleştirildiği açıkça ifade edilmektedir. Ayet ile zikri yapılmış olan ise gün itibarı ile sözün hatırlatılmasıdır.

Bu bağlamda ayet, üç zamanlı olarak ifade biçimi kazanmış olmak ile beraber bengiselliğe -görünüş bulduğu zaman aralığında zamansızlığa- haizdir. Ayetin bengi düzeyinde anlam bulması, ayetin yaşamsal olarak karşılığının insandan tezahür edilmesini de hak kılar. Yani ayet tahakkuk eden olarak dünyada da yaşanması gerekendir.

Zaten ruhlar âleminde böyle bir olay gerçekleşmiş ise batında olması sebebi ile zahirde de gerçekleşmesi hak olur. Bu durumda ayet ile hatırlatılan, söze sadakatin gösterilmiş olması ile beraber, insanın rabbi olan Allah’a ilm-el, ayn-el, hak-el yakin olma düzeylerinde esma tavırlarında ve sıfat belirimlerinde zatına tanık olması gerektiğidir. Böylece ahidleşmenin gereği olarak ahde riayet edilmiş olunur. Asıllar âleminde karşılığı oluşmuş olsa da asılların asılı olan nurlar âleminde gerçekleşen olayın dünyada da tahakkuk etmesi (gerçekleşmesi) söz konusu olur.

Evliyadan tevatür ile bilmekteyiz ki ruh varlık olarak verilen sözün insan olunduğunda da tutulması gerektir. Rivayet edilen; Beyazıt Bestami’nin “ben her an sözü duymaktayım”, Mevlana Celâleddin Rumi’nin “ne vakit sözü duyarsın, o vakit evet dersin, o an o andır” vb. ifadeler de bu bağlamda değerlendirilmelidir. Bu gibi ifadelerin/ beyanların sıklıkça velilerden tevatür edildiğini de göz ardı etmemek gerekir. Ayetin yaşamsal olarak pratikte deneyimlenmesi, gerçekleşmesi doğrultusunda -olup bitmiş olanın değil- olması gerekeni göstermesi adına önemlidir.

Kelamcılar içinde, ayetin bu doğrultuda, vahidiyeti üzeri Allah’a tanık olunması gerektiği anlamında yorumlayan düşünürlerde olmuştur. Böyle olsa da                 ayette geçen çoğul ifadeler sebebiyle Âdem nebiden referansla bu ayetin anlamlı kılınmaması gerektiğinde ısrar edilir -edenler olmaktadır-.

Kanaatim o ki bu ayet ile Âdem nebi değil, Âdem nebiden önce âdemoğullarının ruhlarının halk edilmiş olunması da ifade edilir. Her âdemoğlunun aslına ait olarak geldiği meşrep ve mizaç babası olarak bulduğu nebi ruhu kim ise zürriyet (soy) olarak o babanın takipçisi olan ümmetleri de anlamlı kılınır. Birçok velinin Âdem nebiden önce var olduklarına dair ifadeleri de kelamcılar tarafından dikkate alınmasa da kayda değerdir.

Âdem nebiden önce insan ruhlarının halk edildiği görüşünde olmak ile beraber, bu ayet ile ruhun ait olduğu ailesi uzantısında dünyaya indiği de anlamlı kılınmıştır. Olayın ruhta yaşandığı kabul edilirse eğer asılda yaşananın dünyada tezahür ettiği de anlamlı kılınmaktadır. Evliyadan tevatür edilen atmış altı ruh babası olan nebi olduğunun keşfi bilgisinden referansla düşünüldüğünde de bu çıkarımın doğruluğu teyit edilebilir. Ayette geçen “âdemoğullarının sırtlarından” ifadesinden de nebi babalar anlaşılabilir.

Bu doğrultuda ayet ile Âdem nebiden önce nurani düzeyde ruhta insan formuna haiz yaratımın olduğunun da anlaşılıyor olması gerekir. Ruh babalarının ümmetlerini, kendilik bilinci taşıyan anlam ve duyguya haiz ruhlar olarak üzerlerinde taşıdıkları da söz konusu olur. Hazreti Resul’ün “ben âdemoğullarının en temizlerinden taşınarak geldim” ifadesi referans alındığında, kendi gerçeği olarak ümmetini ruhta üzerinde etkileri ile beraber taşıyan nebi babaların olduğu da ihtimal dâhilinde olarak gerekçelendirilebilir.

Bu çıkarım umumiyeti bağlamaz olmak ile beraber ayette geçen âdemoğulları, sırtlarında, şahidiz vb. ifadeleri, ayette geçmiş zaman belirtilmiş olmak ile beraber olayın nerede ve hangi zamanda gerçekleştiğinin kesin bilgisi verilmemektedir. Bu görüş için önemli olan ise geçmiş zaman belirtilmiş olması ile beraber ayetin çıkmaz oluşturduğudur. Anne rahminde bu olayın gerçekleşmemiş olduğu ise ayette geçen çoğul tanık oluş ifadesinde anlam kazanmaktadır. Bu durumda olayın ruhlar âleminde geçmiş olduğu görüşü, doğru olması ihtimali ile daha kabul edilebilirdir.

Hangi düzeyde, geçmiş zamanda ve mekânda gerçekleşmiş olursa olsun bu ayet ile anlaşılması gereken, bu olayın gerçekleşmiş olduğu gerçeğidir ve sonuçta da insanı mesul bırakacak bir sözleşmenin olduğudur. Bu sözleşme sebebiyle yapılması gereken ise mesul kılınmış olunanın, dünyada da gerçekleşmesi ve yaşanmasıdır.

Olayın, “âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini çıkarmış” ifadesinden hareket ile anne rahminde veya dünyada gerçekleştiği iddiasında bulunmak, “onlarda, ‘evet, şahidiz’” çoğul ifadesi ile temelsiz kalır. Hatırlanmayan ve insanlık tarihi boyunca genelinde/ tamamında tanık olunmayan böylesi bir durumun dünyada gerçekleşmediği düşünüldüğünde, bu görüş gerçek olma anlamını kaybeder.

Anlaşılan o ki bu olay dünyada değil, asıların asılı olan nurlar âleminde gerçekleşmiştir. Âdem nebiden önce nurdan halk edilen zerreler düzeyinde ruhların olduğu ve genel anlamda sonuçta olacakları insan olmalarından hareket ile insan içeriği ile âdemoğulları olarak ifade edildiklerini belirtebiliriz. “Sırtlarından soylarını çıkardı” ifadesi ile kast edilenlerin ise nebi ruhları ve ümmetleri olduğudur. Nebi ruhlarının ilk insan görünüşleri olduğunu da hatırlatmak yerinde olur. Din söz konusu olduğunda, davete icabet eden ve etmeyen ümmet belirimleri ile her nebinin ümmeti kendisinden görünüş bulmuş olarak evvelde söz vermiş olandır. Sözün tutulması da dünyada istenendir. Kanaatim o ki evvelinde kimlerden görünüş bularak vücuda getirildiysek ve onlar ile ne yaşadıysak, dünyada da iz düşümleri ile yaşamaktayız. Birçok keşfi bulgum da bu yönde kanaatimi güçlendirmiştir.

Nurlar âleminde Âdem nebiden önce insanoğlunun ruh -kendilik şuuru- olması düzeyinde yaratılmış olması bu ayetin çoğullar ifadesi ile içerik bulmasını anlamlı kılar. Kastettiğim durumu, Âdem nebi halk edilmeden önce dünyada halk edilen âdemiler/ insansılar olduğu yönünde görüş bildiren olursa/ olmuşsa eğer bu olayın ruhlar düzeyinde yaşandığını hatırlatmak gerekir. Çünkü insansılar kast edilmiş olsaydı, ayetin muhatabı da biz olmazdık.

Rivayet edilir ki nefsi emmare, Cebrail vb. halk edildiğinde Hazreti Allah, “sen kimsin, ben kimim” şeklinde soru sormuştur. Bu ve benzer rivayetler hikâye/ mit olarak modern dönemde dikkate alınmasa da bu hikâyelerde yatan gerçeğin sorgulanması gerekir. “Kimsin” sorusu ile kim ile kendilik bilinci edindiğinin idrakinde olup olunmadığı ve “kimim” sorusu ile yaratıcı kendiliğe tanıklığın olup olmadığının -gerçekleşip gerçekleşemeyeceğinin- sorgulanışı gerçeğine tanık oluruz. “Kalu bela” ayetine dikkat edilecek olunursa, böylesi bir sorgulanışa tanık olunur. “Nefslerine/ kendilerine tanık kılmıştı”, “rabbiniz değil miyim” ve “evet, şahitlik ederiz” ayet ifadelerinden de böylesi bir ortak gerçeğin olduğunu görmekteyiz.

Demem o ki bu ayette geçen mitsel ifade, her yeni yaratılanın kendilik bilincinin ve tanık olma durumunun test edildiğini göstermektedir. Bu durum belki bütün yaratılmışlar için söz konusu olmasa da ruhani düzeyde gerçekleşen ve tevatürle olsa da bildiğimiz birçok hikâyede anlamlı kılınır. Bu ayet ile de böylesi hikâyelerin gerçeklik taşıyan yönlerinin ihmal edilmemesi gerektiği de anlam kazanır.

Bu ayet ve benzer hikâyelerden hareket ile görülmesi gereken ise kendilik bilinci test edilse de yaratıcı kendiliği onaylayacak/ tanık olacak kişilerin varoluşunun murad edildiğidir. Ayetin kıyamette -ölümün hak kılındığı zamanda- olacağa dair ifadede bulunulması ile genelinde belirtilen; bizden istenenin yaratıcı şahsa iman etmemiz ve tanık olmamız gerektiğidir. Zaten nebiler, ilahi metinler ve özellikle bu ayet ile bize hatırlatılan, insan olunduğunda Allah’a yeniden tanık olunması ve Allah’a, varlığının olduğuna dair, işlerinde hikmet üzeri olması ve yaşanacakların sonuçları ile karşılık göreceğinin gerçekleşeceğine iman edilmesi -güvenilmesi- gerektiğidir.

Bir daha söylemek yerinde olur: Bu ayette ifade edilen olay, hangi düzeyde, zamanda ve mekânda gerçekleşmiş olunursa olsun, unutan insana ne ile mesul kılınacağı hatırlatılmaktadır. Allah için var olan insana Allah’a tanık olması ve hak üzeri yaşaması gerektiği, geçmişin olayı ve gelecekte olacağın hatırlatılışı ile ifade edilir. Bu aynı zamanda şu demektir ki unutan insan, kendiliğine dair gerçekten sapmıştır ki kendilik bilincini Allah ile bulması gerektiği hatırlatılmaktadır.

Kur’an için “zikirdir” ifadesinin kullanıldığını da belirtmek ile beraber zikrin; olmuş bitmişin, olanın, olacak olanın, süregelen olup bitmekte olanın, olması gerekenin vb. hatırlatılışı olarak zamansallığı ve bengiselliği içeren usulde ifade edilmesi dikkate değerdir. Kur’an’da kullanılan dilin dehasına tanık olup da hayret etmeyecek ve dilin sahibi olan Allah’a hayran olmayacak kişinin, kalbi, akli ve vicdani sorunları olduğu kesindir. Bu ayeti bu doğrultuda ele almak var iken tefsir tarihi boyunca tartışma konusu olarak gündemde tutmak, düşünce/ düşünebilmek için anlaşılır olsa da iman adına düşünüldüğünde anlaşılır değildir.

Önemli olan, böylesi olay anlatımlarında; olayın nasıl olduğu, nerede ve ne zaman olduğu değil, mahiyeti/ içeriği itibarı ile ne için anlatıldığıdır. Kur’an’da ki diğer olay anlatımlarına da dikkat edilecek olunursa eğer anlatılan olayların, bizde karşılığı oluşması veya varsa karşılığı görülmesi adına daha çok ne için anlatılıyor olduğuna dikkat etmek gerekir.

Kehf suresinde ashabı kehfin kaç kişi olduklarına dair ihtimallerin ifade edildiği beyanlar için “gayba taş atmak” olduğuna dair ifadede bulunulur. Demem o ki “kalu belaya” dair olarak ne söylenirse söylensin -doğru dahi olsa- sonuçta ihtilafların olması sebebiyle tartışmanın bitmeyeceği düşünüldüğünde, “gayba taş atmak” yerine, anlatılanın ne için olduğuna dair fikir yürütmek daha doğru olur. Rahmetin kapıları, bilmediklerimizden daha çok bildiklerimizden hareket ile olması gereken doğrultuda yaptıklarımız/ gerçekleştirdiklerimiz üzerinden açılır.

Bu ayete farklı açıdan da bakmak adına belirtirim ki “kalu bela” ayeti ile görülmesi gereken bir gerçek de ruhun/ ruhların varoluşları gereği ile anlam, değer, yargı, tavrında bilinç ve karakter yapısallığına haiz olduğudur. İnsan için ruh, nurda yaratım sonucunda görünüş bulan öz kendiliğidir. Her ruhu belirli kılan ise anlam, duygu, değer belirimlerinde yüklendiği karakteridir. Eskiler esmayı has derlerdi. Ruh kendiliği, karakter belirimi yüklenmiş olarak bulur. Bu durum, Allah’ın öz zatında yüksüz şahıs/ kendilik -kendilikte ahad- oluşu ile karıştırılmamalıdır. Allah’ın ise halk ettikleri üzerinde öz kendiliğini korur iken karakter ve rabb belirimi olan tavırlarında kendiliğini görünüşe taşıdığını da unutmamak gerekir. Her ruh belirimi üzerinden iş görülür iken ruhun etkir olduğu doğrultularda melek olduğunu da hatırlamak gerekir. Bu da Allah’ın vahidiyeti gereği olması gerekendir.

Ayette yukarıda anlatılan doğrultuda bakıldığında, varlıksal olarak değil de tinsel düzeyde varoluşun ortak gerçeklilikte mümkün olduğuna, Fatiha ve diğer surelerde olduğu gibi bir daha tanık olmaktayız.

Bu ayette dikkat edilmesi gereken ise insan olmaya gelinmeden önce ruh düzeyinde kendiliğin anlam, duygu, değer, yargı belirimleri ile kendilik bilincinin -ben olmasının- olduğudur. Demem o ki varoluşçu felsefenin ve uzantısında görüş beyan edenlerin “ruh öncesinde olan değil, edimler sonrasında edinilendir” fikri zandan ibarettir. Kur’an bu ayeti ile buna en güzel cevabı vermektedir. Zaten “ruh Allah’ın emrindedir” ayeti de ruhun, sonradan edinilen değil, önceden olduğuna dair bir anlam taşır.

Bu bağlamlarda, yeryüzünde ruh olarak varlık bulmak için değil,   meleke ve dil zemininde insan olmak için bulunmakta olduğumuz sonucunu da çıkarırız. Eskilerin de dediği gibi “beşer gelmekteyiz, insan olmaktayız.” Ruh ile beşer gelinen yeryüzünde kendiliğin gerçekleştirildiği durumlar sonucunda insan olunduğunu unutmamak gerekir. İnsan formunda olmak demek -ne için olduğuna bağlı olarak kendiliğin gerçekleştirilmemesi sebebiyle- insan olunduğu anlamını da taşımaz.

Ruh kendilikten, bellek edinimi ile varsayılan kendiliğe geçişte geçmişini unutan insan için, dünyada yaşadıkları insan olabilmesinin koşullandırmasıdır. İnsanın öz kendiliğinde bulduğu karakter belirimine göre ahseni takvim olan fıtratı doğrultusunda bellek edinimi ile beraber anlam, değer dünyasında insan insanlığını bulmaktadır. Esmasına bağlı karakter belirimi ile Rabbi olan Allah’ı üzerinde oluşu doğrultusunda da karşılaştığı olay ve olguları okur iken her test edilişinde karakterini açık edecek tavırlarda görünüş bulmak ile karşı karşıya kalır. Her imtihan/ test etmek, kişinin karakterine göre bulduğu ve karşılık verdiği gerçeğidir. Kendiliği hakkı gereği ile gerçekleştirmek için kaçınılmaz olarak bulunandır.

Ayetten anlaşıldığı üzere insandan istenenin varsaydığı ve varoluş nesneleri olanlar üzerinden kendilik bilinci edinmesine aşkın olarak Rabbi olan Allah ile ortak gerçeklikte kendiliği bulması ve O’na tanık olması -onamasıdır-. Sonradan edindiklerinin takıları içinde insan kendine yitiktir. Kendine yitik olduğu nesneler dünyasının uykusundan rabbi olan Allah ile uyanması gerektiğidir. Sonuçta ölüm ile gelen her kıyamette gerçeğe uyanıldığında, gerekçe uydurulmayacak gerçek ile karşı karşıya kalınacağı ifade edilir. Her tanıklıkta onamak ise duygu ve değerinde yapılması istenendir.

Usta sadece ilmi olarak bilmek değil, yaşamda karşılıkları ile eyleminde/ tavırlarında görünüş bulan Allah’a tanık olmak, pratikte gerçekleştirilenler üzerinden de öznelde Allah’a tanık olmak olması gerekendir. Eskiler ilm-en, ayn-el, hak-el yakin demişler. Sadece ilim düzeyinde kabulde değil, âlemlerde gerçekleşenlerde ve öznelde karşılıkları ile Allah’a tanık olmak “kalu bela” ayeti ile dünyada insandan -sonuçta- istenenin/ murad edilenin açık edilmesidir.

Böyle olsa da ayetin “kıyamette ‘biz bundan gafildik’ demeyesiniz diye” bölümünden de anlamaktayız ki gaflet (hak ve hakikati göz ardı etmek, dikkate almamak) ve küfür (Allah’ın hakikatine örtülü olmak) insanın dünyada iken de bulacağıdır. Bu durum murad edilen değil, murad edilene varmanın, murad edilenin açık olmasının da gereğidir. İnsan murad edilene göre yaşar ise sonuçta hak ve hakikate tanıklığı ve ona göre yaşaması ile sözünü tutanlardan olur. Rahmet deryasında Allah ile kendisini bulur. Ayet insan için, sonrasında karşılaşacağı hakikat sebebiyle önceden “Allah ile kendini/ kendiliğini bul” anlamını da taşır.

****

Metin okumalarında; etimolojik, bilimsel, evrensel, tarihsel, öznel belirimlere göre yapılan her okuma biçiminde yaklaşım ve yorum biçimlerinin sorun olması ile karşılaşılır/ karşılaşılabilir.

Modern Kur’an okumalarında karşı karşıya kalınan bir sorun da farklı alanlar gözetilirken okumalarda bulunulması sebebiyle tartışma konusu olan yorum ve görüş farklılıklarına tanık olunmasıdır. Aynı metin üzerinde farklı alanlardan referans ile yapılacak her okumada farklı anlam çıkarımları ve değer yargı belirimleri görünüş bulur. Ayrıca okuma biçimlerinde görülen mantık formasyonlarına göre de farklı çıkarımlarda bulunarak okumalarda bulunmak kaçınılmazdır.

“Demiri gökten indirdik” ayetini örnek alırsak: Etimolojik olarak indi kavramı rahmet etmeyi, görünüşe taşımayı, ihsan etmeyi içeren ifade biçimi olarak kullanılır. Bilim verilerine göre yaklaşımda bulunanlar için ise bu ayet, gök taşı yağmuru ile demirin, dünyanın ilk evrelerinde gökten indirilmiş olduğu anlamını da barındırmaktadır. Bu ayet, evrenselci yaklaşımda olarak da varoluş için rahmet edilenin sonuçta hikmetini koruyor olarak her devirde görünüş bulduğu anlamında da anlamlı kılınır. Demirin insan tarihinde doğaya karşı ilerlemesi yönünde rahmet olmasından hareket ile düşünüldüğünde ise ayetin gerçekliğinin teyit edildiğini görürüz.

Öznel düzeyde zevki olarak ayete bakanlar için ise demir; misal düzeyinde erke, sağlamlığa, taşıyıcılığa işaret eder iken insanın halifeliğinin gerçekleşmesinin aracı olarak ihsan edilmiş olduğu yönünde yorumlanabilir. Demir cevherinin insan vücudunda nefesi rahmandan teneffüs etmesine yardımcı olan materyal olduğu da düşünüldüğünde ve demirin içerildiği alınan gıdalarda ağızdan indirilen ihsan olduğunu da unutmamak gerekir. İnsan vücudu yeri ve göğü temsil eden ve tezahürlerinin mahalî olması kıvamında halk edildiği içindir ki böylesi bir anlamı tasavvuf zevkinde olanların ifade ettiğine de şaşırmamak gerekir.

Cifir ile uğraşanlar için ise bu ayetten hareket ile demirin izotop numarasından tutunda şahıs mahiyetinde birine işaret eden anlam içeriği taşımasına kadar anlamlı kılacak bir alan genişliğinden bahsedebiliriz. Havas ehli için ise zikri yapılacak olan dua mahiyetinde bu ayet; karakterin sağlam olması, erk sahibi olunması vb. içerikte yüklenen anlamlara göre insana indirilecek olan ayet hükmü taşır. Bu ayetin insana inişi ile demir ile kast edilen de insanda görünüş bulacaktır.

Havas ilminin mantığı, Allah ve kul ortak gerçekliğinde hitap muhatap ilişkisinde duygu yüküyle beraber anlam ve değer yükleminde bulunulmasına göre karşılık görüldüğü gerçeğine dayanır. Ayetlerin bu yönde kullanılması ve sonuç alınması da kadim bilgelik -velilik- tarihinde tecrübeler ile kanıtlanmıştır. Hazreti Resul’ün hicret ettiği gece Yasin suresinin ilk on iki ayetini okuyarak düşman saffından görünmeden geçip gitmesi ve ayetlerin şifaya dair kullanılması örnekleri de bunu kanıtlar. Özellikle Fatiha suresinin bütünleyici yönü düşünüldüğünde şifa suresi olarak da ehli tarafından okunduğunu bilmekteyiz. Himmet ayeti olarak Ayet-el Kürsi’nin sonuçlar verdiğine de tanık olunmuştur. Yeter ki karşılık görüleceğinin imanı ile ayetler okunmuş olunsun. Ayrıca ayet veya surelerin hakiki olarak duygusunda anlam ve değer yüklemi ile hangi niyet için okunduğu da önemlidir. İmanın -inancın- kuvvet ve etkir olarak karşılık -iş- görmesi gerçeği, tarihsel olarak tecrübe edilmiş bir gerçektir. Modern tıpta dahi karşılıklarının olduğunu unutmamak gerekir.

İzafi açılardan okuma yapmaya bir örnek daha verir isek: “O, birinin suyu lezzetli ve tatlı, diğerininki tuzlu ve acı olan iki denizi salıverip aralarında görünmez bir perde ve karışmalarını önleyici bir engel koyandır” ayetini de gösterebiliriz. Bu ayette geçen iki denizi, tatlı su akıntılarının deniz ile birleştiği yerler olarak anlamlı kılanlar olacağı gibi, madde ve mana âlemi ile de anlamlı kılanlar olmuştur. İnsanlar ve cinler âlemin de anlamlı kılındığını belirtenler olmuştur. Bilimsel olarak da içeriğine göre farklı yoğunluklarda ve yüklerde olan suların karışmayacağı anlamlı kılınmaktadır denilebilir. Bu ayet bir havas ehli tarafından ayrılıklar için, farklılıkları görünür kılmak veya buğza neden olunsun diye de ayet hükmü ile zikrinde kullandığı olabilir. Ehil olan tasavvuf ehli için bu ayet, tarikte karşılaşılacak zorluklar ve rahmetten edinilecek muhabbete de işaret eder. İç dünyasında muhabbeti bulan salik için dış dünya, kendisine zindan edilen hasret yurdu ve acılar ile dolu olan mevcudat deryasıdır. Her iki derya da birbirine karışmadan salikin içinde bulunduğu duyguda ayrışmış olarak tarikin değişmez iki durumudur. Bu ayeti, deryalar ayrı durdukları beraberlikte her daim Allah’ın varlığının göstergesi oldukları içindir ki bir delil olarak da okuyan evrenselci yaklaşımda olanlara da tanık olunabilir.

Bu ve benzer okumalar; Kur’an okuma tarihinde, kendi alanlarına sadık kalarak doğru sonuç alınmakta veya doğru anlam bulmalar ile ayetlerin anlamlı kılınmasına hizmet ettiği değerde hüsnü zan ile kabul görebilir.  Böyle olsa da bir ayete dâhi bu kadar farklı alanlardan referans ile mantık belirimlerine göre çeşitlilikte okuma yapılmakta ise Kur’an okumalarının genelinde birbirine indirgemekte zorlanacağımız okuma biçimlerine tanık oluruz. Bu bağlamda Kur’an okumalarında kafa karışıklığına neden olunabilir. Kafa karışıklığı, insanı anlamsızlığa veya her hangi bir alan ve mantık belirimine göre çıkarımda ve seçimde bulunulan bir anlamda da bırakabilir.

Böyle olsa iyidir de kafa karışıklığı, kendi mantık yöntemine göre çıkarımda bulunan anlamlar ile alanının sınırları dâhilinde anlamlı kılanlar için bitmiş olsa da diğer okuma biçimleri tartışma ve itiraz konusu olarak bilincin önünde dururlar. Kafa karışıklığını, hüsnü zannını koruyarak her alanda gerçekliği deneyimlenmiş veya mantıksal tutarlılıkta kabul görmüş olan anlamlar ile zengin anlam çeşitliliğinde görüş sahibi olarak da aşanlar olabilir. Böyle olsa da kafa karışıklığına neden olunması ile yorumda sorunsallık, görünen gerçektir. Kafa karışıklığına neden olan okuma alanları ve mantık biçimlerinden referansla bulunan her anlam, tartışmaya neden vermekte oluşu ile de daha doğru olanı görmek için olması gerekendir.

Bu durumda anlam zenginliği ve daha doğru olanın görünüşü gerçekleşse de sorunsal olana aşkın okumada bulunmak için, okunan metinin bağlayıcı ilkelerine başvurmak kaçınılmazdır. Metinin yazıldığı mantık formasyonları ve bağlayıcı ilkeleri ile metin, daha anlaşılır olur. Diğer okuma biçimleri de metnin ilkesi/ ilkelerine bağlı olarak revize edilmesi gereken yaklaşımlar olarak dikkat edilmesi gerekendir.

Kur’an Mucizesi kitap serisi ve daha sonrasında gerçekleşen çalışmalarda da teklif ettiğim budur. Kur’an ve surelerini, ilkeleri (değerler, ahlak, karakter ve kimlik belirimleri, tevhid vb.) bağlamında okumak ve düz, diyalektik, sibernetik, sibernetik spekülatif, diyalektik spekülatif, tümden gelimci, sonuç ilkeden ve üç zamanlı belirimlerden hareket ile anlatım dilinin yapısal kılındığı vb. mantık formasyon belirimlerinde anlamaya çalışmak kaçınılmaz olur. Bu durumda başkası ile değil de Kur’an’ı Kur’an ile -metni kendi iç bağlamlarında- anlama zevkini edinebiliriz. Okuma biçimlerinde görülen yorumlar da Kur’an ilkeleri ile ne kadar örtüşmekte ise o kadar kabule değerdir, ne kadar örtüşmemekte ise revize edilmesi gerekli olandır. Kur’an’ı bütünün de anlamak ve kafa karışıklıklarının önüne geçmek için de bu gereklidir.

Böyle olduğunda herkesin kendi alanına ve mantık belirimine göre okunan bir Kur’an değil, içerdiği mantık formasyonları ve ilke bağlamlarında Kur’an’a göre Kur’an, hükümleri bağlamında evrensel olmaktan daha çok ilkesi bağlamında evrensel oluşu ile okunmuş olunur. Sorun Kur’an’a göre Kur’an’ın ilkeleri bağlamında okunmuyor olmasıdır. Sorunsal olan ise böyle okunmadığı içindir ki yorumda tezat anlam çıkarımları ile karşı karşıya kalınması, ayrıca anlam zenginliği içinde de kafa karışıklığının oluşmasıdır. Çözüm: Kur’an’ı Kur’an’a göre ilkeleri referansı ile okuyabilmektir. Bu durumda Allah’ı daha doğru bir biçimde anlama olanağı edinilmiş olunur.

Böylesi bir okuma yapılabilirse eğer ontolojik düzeyde, epistemolojik düzlemde, etimolojik belirimlere, tarihsel veri ve deneyimlenmiş olunması gerçeğine göre bilimsel veriler ışığında, bilimsel tutumu koruyarak evrensel belirimleri olan veya değişen ahkâmlara göre ifade edilen ayet ve sureleri, bütünlüğünde daha doğru anlama olanağı buluruz. İlkelerine ve mantık formasyon belirimlerine sadık kalarak da birçok alan ve değer dizgesinde görünüş bulan okuma biçimlerinin yorumlarından da istifade edebiliriz.

Kur’an okumalarında yapmaya çalıştığımız da bundan ibarettir. Kur’an okumalarında Allah’ı anlamak için, ilkeleri bağlamında mantık belirimlerine göre her alanın kendi görüş biçimine aşkın olarak girift ve katmanlı düşünmeyi edinmek şarttır. Özellikle tevhitsel görü için tevhidi doğru anlamak da gerekir. Unutmamak gerekir ki Kur’an dili tevhid dilidir. Tevhidi bilmemekte isek Kur’an’ı anlamakta zorluk çekebiliriz. Kur’an’ın mertebelere göre hitap ve muhatap usulünde konuşma içeriği ile görünüş bulduğuna da dikkat etmek yerinde olur. Ayrıca her Kuran kavramının kendi iç bütünlüğünde hangi içeriğe haiz olarak kullanıldığına da dikkat etmek gerekir.

Önemli olan Kur’an’ın insana genel anlamda verdiği mesajdır. Sadece bir alana bağlı olarak okumak ile anlam ve yorum zenginliği edinilse de Kur’an’ı kendi içeriği bütünlüğünde anlamak/ anlamaya çalışmak her devirde ihtiyaçtır.

Böyle olması gerekirken kendi alanına bağlı olarak okumalar yapanların diğer alan referansıyla okumalarda bulunanlar ile tezat görüşler ifade etmesine her devirde tanık olmaktayız. Bu durum bağıntılılıktan (izafiyetten yoksun) olarak okuma biçiminde bulunulmasından dolayıdır. Kur’an, sure ve ayet bağlamında ilkesi gereği ile izafi düzeylerde anlam içerme özelliğinde olarak geneli kapsayıcı ifade biçimine sahiptir. Yani her bir ayet, sure veya bütünü ile Kur’an’ı olgu olarak kabul ettiğimizde, sadece bir doğruyu barındırmadığı ile karşı karşıya kalınır. Alan ve mertebe farklılığına göre birçok anlamda olgunun sadece bir doğruyu izafi belirimleri sebebiyle barındırmadığı ve izafi bakışımlar sebebiyle de sadece bir doğru yükleminde anlamlı kılınmayacağı tarihsel yorum sürecinde görünüş bulmuştur.

Bu kabul edildiğinde; Kur’an’ı hangi alan ve mertebe farklılığına göre yorumladığımız ile karşı karşıyayızdır. Kur’an’ı, tasavvuf ehli gibi insan merkezli ve marifetullah referansı ile okumak mümkündür. Filozof gibi metni bütününde görmeye olanak veren ilkeleri doğrultusunda ayrışım ve bağlamlarında da okumak mümkündür.

Bu okuma biçiminde, Kur’an’ı evrensel oluşu yönüyle okumak söz konusu olandır. Burada dikkat edilmesi gereken ise evrenselcilikten kastımın ilkeleri bağlamında değişmezleri ile Kur’an’ın okunmasıdır. Hükümleri bağlamında Kur’an, muhatabının seçimlerine bağlı olarak yaşamda uygulanır veya uygulanmaz olunması doğrultusunda evrensel oluşunu kaybedebilir. Evrenselcilikten kastım; Kur’an’ın yaşamsal olan ve önsel neden belirimi olan hükümlerinin yaşamsal olarak evrensel oluşu değil, ilkeleri bağlamında evrensel oluşudur.

Hükümleri bağlamında Kur’an ayet veya sureleri, tarihsel süregelişte değişen galip düşünce biçimleri ve değer yargıları nedeni ile uygulanmamakta olunabilir. Farklı zamanlarda değişmiş dünya görüşü ve değer yargıları ile Kur’an’ın ilk nüzul edildiği zamanı kritik etmeye çalışmak da anakronik olarak sakıncalıdır. Kimileri de buna tarihselcilik demiş olsa da değişen yaşam biçimi, dünya görüşü ve değer yargıları ile Kur’an okumasını, ilk geldiği devrin gerçekleri ile bağdaştırarak/ örtüştürerek okumalarda bulunmak, ayet ve sureleri ilk devrine hapsetmek olur. Bu tarihselcilik değil, Kur’an’ı tarihsel olgu olarak izafi anlam belirimlerinden de yoksunlaştıran bir tutumun görünüş bulması olmaktan öte değildir.

Gerekçe olarak kölelik, cariyelik, uyarıcı düzeyde kadının dövülmesi hakkının kocaya tanınması, hırsızların elinin kesilmesi vb. örnekler verilir. Bu örneklere dikkat edildiğinde İslam’da köleliğin değil de azat etmenin öncelendiğini vurgulamak yerinde olur. Zaten kölesi olan kişi egosunu kölesi ile bulan olmakta ise kölesi ile imtihan edilmeyi bulmuştur. Köle ile imtihan edilmekten ise imtihan edilmemeyi tercih etmek öncelenmesi gerekendir. Kadının dövülmesi de Kur’an’da geçmektedir. Gerekçesine bağlı olarak kadının dövülmesi hak kılınmış ise bunu sadece ayetin indirildiği ilk devrin yaşam biçimi, dünya görüşü ve değer yargısına indirgemek sığlık olur. Hırsızın elinin kesilmesi ise cezanın caydırıcı olması adına ise olması gerekendir. Bir hırsızın elinin kesilmesi, hırsızlık işinden el çekilmesi anlamında okunsa da şeriatın hükmü olarak geçerliliği olandır. Her suçlu, cezası belli olduğu hâlde suç işlemekte ise kendi hükmünü kendi vermektedir. Bu bağlamda Kur’an dar anlamda okunamaz.

Bu ayet örneklerinde dikkat edilmesi gereken ise kölelik, kadın dövmek, hırsızlık vb. hükme bağlanmışların sonuçları itibarı ile gerekçelendirilmiş olmasıdır. Değişen değer yargıları veya ceza hukukuna göre uygulamaları olmasa da hüküm olarak gerçekliliklerini korurlar. Sorun: Bu durumda tarihselcilik adı altında ayeti indiği devre indirgeyerek mi okuyacağız; yoksa Allah’ın hükümleri olarak kabul edip her devirde uygulamaya açık hükümler olarak mı okuyacağız? Bunlar Allah’ın ayetleridir ve her devirde gerekçesi olduğu takdirde uygulamalarına tanık olunabilir. Böyle olsa da İslam adına fazilette öncelikli olanın tercih edilmesi her müslim olandan beklenendir. Köle edinmek değil, insanı özgürleştirmek; kadın dövmek bir yana insana insanca muamelede bulunmak; hırsızın elini kesmekten daha çok, hırsızlığa iten nedenleri ortadan kaldırmak olması gerekendir. İslam ahlakında da insandan beklenen budur.

Bu vb. ayetleri tek başına usun konusu yapmak ve ilkesinden, gerekçelerinden yoksun olarak çıkarımlarda bulunmak anlam daraltmasında olarak okumada bulunmaktan öte değildir. Kur’an’a bu biçimde tarihselcilik adı altında yaklaşmak, tarihselci bakışımdan uzak bir tutumdur. Kur’an’ı tarihsel bir olgu olarak ele alırsak eğer; olgu olarak ayetlerinin doğruluklarının test edildiği tarihsel süregelişte gerçekliliğine dair sonuç almakta -ayetlerin doğruluğunu/ gerçekliğini görmekte- isek bu doğrultuda tarihsel olduğuna da tanık olmaktayız.

Bu bağlamda Kur’an’ı sonuç ilkeden hareket ile ifade biçimi kazanmış olması yönü ile okuduğumuzda ve sonuç verilerinin gerçekliği ile karşı karşıya kalındığında, tarihsel çizgide bilimsel olduğuna da tanık olunur.  Demek istediğim o ki Kur’an’ın bu düzeyde tarihsel olması, bilimsel yönü ile okunması olur. Bilimsellikten kastım; bilimsel veriler ile Kur’an ayetlerinin örtüştürülmesi doğrultusunda bilimsel olunduğu değildir. Böylesi düzeyde örtüştürmelerde bulunmak bilimsel olmaktan daha çok -doğru dahi olsa- kanaatlerin dile getirilmesinden öte değildir.

Kast ettiğim bilimsellik, sonuç ilkesinden hareket ile ayetlerin tarihsel -toplumsal-, öznel karşılıkları ile yaşamsal olarak tecrübe edilmesidir. Bu durumda Kur’an hem daha gerçekçi bir yaklaşımla okunmuş olur hem de tarihsel bütünlüğünde okunduğunda, toplumsal ve öznel düzeylerde neresinde olduğumuzu görmemize açık olan bir fihrist olma özelliği taşır.

Kur’an bilimsel niteliğe haiz olgusallığı barındırır iken köle ve cariye edinmek, hırsızların elinin kesilmesi, kadın dövmeyi serbest bırakması, gılmandan kastın hizmet edenler olması dışında sapkınlıkta yorumlanması gibi birçok örneğe ilk nüzul nedenleri ile takılı kalınması anlaşılır değildir. Ayrıca belirteyim ki Kur’an hükümlerinde, gerekçelendirilmiş hüküm olarak teklif söz konusudur. Teklif kabul görmekte ise uygulamasında, gerekçesine bağlı olarak yapılması şartı aranır. Gerekçelerine uygun olmayan her uygulamada sonuç itibarı ile mesul kılınmak ve ceza hükmü ile karşı karşıya kalmak, ilahi adalet gereği kaçınılmaz sonuçtur.

Bir daha söylemek gerekir ise hangi koşul, ihtiyaç ve beklenti durumları ile karşı karşıya kalınırsa kalınsın, insandan -müminden- beklenen, muhsin olarak en güzel olan faziletli tutum ve davranışta bulunmasıdır. Hak kılınmış demek; yapılacaktır anlamını taşımaz. Köle/ cariye edinmek, çok eşli olmak, hırsızların elinin kesilmesi (suç işlemesine sebep olan gerekçeyi ortan kaldırmadan ceza vermek haksızlık olabileceği gibi ceza vermek, caydırıcı olan hüküm olarak da uygulanabilir)                   vb. hükümler hak kılınmış hükümlerdir. Hak kılınmış hükümleri karşı karşıya kalınan durumlar sonucunda yaşanan gerçekliğe bağlı olarak uygulamak/ gerçekleştirmek tercih meselesidir.

Bunu net olarak anlayabilmek için Kur’an’da hak kılınmış olan değil de haram olarak yasak edilmiş -hak kılınmamış- olan hükümler doğrultusunda kritik yapmak gerekir. Şirk koşmak, kan içmek, domuz eti yemek, cinsi sapıklıklar vb. durumlar ayet hükümleri ile yasak kılınmış olanlardır. Bu ve benzeri yasak kılınmış olanlar, müslim olmanın gereklerinden olmakla beraber sonuçları itibarı ile sadece müslimleri değil, bütün insanlığı bağlar. Her günah, sonuçları ile karşı karşıya kalınacak olması ile bütün insanlık için günah olandır.

Demem o ki yasak olanları yapmak veya yasak ayetlerinin sadece müslimler için geçerli olduğunun kanaatinde bulunmak, ayet hükümlerinin evrensel olmadığı anlamını taşımaz. Bilakis, her günah, sonuçları itibarı ile bütün insanlığa haram kılınmış olduğundan dolayıdır ki yasak ayetleri dahi evrensel olma özelliğindedir. Böyle olsa da uygulamada sadece müslimlerin riayet etmesi gereken hükümler olarak görünüş bulurlar. Sadece müslimlere yasak getirilmesi, yasak edilenlerin sonuçları ile sadece müslimlerin karşı karşıya kalacağı anlamını taşımaz. Cehennem ifadesi ile de genel vurguda bu zaten kast edilir. Ayrıca yasak edilen günahları işleyenlerin, sonuçta öznel düzeyde karşılıkları olan ruh hâllerinde görülmeleri de bunun kanıtıdır. Sonuçta ilahi adaletten kaçışın olmadığı, Kur’an’da kati olarak belirtilir.

Hak kılınmış olanlarda en doğru biçimde faziletli olmanın gereğini yerine getirmek ve yasak kılınmış olanlardan sonuçları itibarı ile kaçınmak, insanın ahlaki olarak tekâmül etmesinin de gereğidir. Hak kılınmış olan ve yasak kılınmış olan hükümleri neye göre değerlendirmemiz gerektiğini, bu bağlamda ele almak gerekir. Sadece nüzul edilme gerekçelerine bağlı olarak bir devre sıkıştırılmış olarak ayetleri anlamlı kılmaya çalışmak yetersiz ve dar görüşten bakışımda olarak değerlendirmede bulunmaya neden olur/ olabilir. Kur’an’ı kavramsal beliriminden yoksun okumaya da neden olur.

Kur’an’ı, yukarıda belirtildiği gibi bilimsel niteliği ve evrensel belirimleri ile de okumak mümkündür. Ayrıca tipolojik düzeyde karakter ve kimlik belirimleri doğrultusunda da arketip belirimleri ile de okumak mümkündür. Ahlak düzeyinde de Allah’ın ahlakı, fıtri ahlak, yaşanması gereken ve yaşanmaması gerekenleri sonuçları itibarı ile belirli kılmasında seçime bağlı olarak görünüş bulan ahlak vb. ahlak açılımlarda da okumak mümkündür. Etimolojik düzeyde kavramsal bağlamları ile de okumak mümkündür.

Bilim adamı, filozof, arif, vaiz, havas ehli, tarihçi, dil bilimci, hukukçu, sanatçı, sosyolog vb. birçok alan sahibi gözünde Kur’an, kendilerine göre değil de bulundukları alanların ilkesi/ ilkelerine bağlı olarak farklı biçimlerde okunabilir. Bu yanlış olmamak ile beraber izafi olarak birçok gerçeği kendinde barındıran olgusallıkta Kur’an’ın daha net anlaşılması için farklı görüşlerin ortaya çıkması adına önemlidir. Farklı görüşlerde ayrılıklar olacağı gibi bağlamları kurulanlar ile daha doğru anlam bütünlüklerinde buluşulabilir. Bu olurken de Kur’an’ın bütünlüğünde kendinde barındırdığı mantık biçimlerinden, ilkelerinden, üç zamanlı oluşunda yatan kapsayıcı anlatımından referansla daha kolay anlaşılacağını da unutmamak gerekir. Önemli olan, bu bağlamlarda doğru zeminden hareket ile tartışabilmek, diyalog kurabilmektir.

Her şeyden önce, Kur’an’ın olgusal oluşu ile birçok doğruyu/ gerçeği kendinde barındırdığını kabul etmek gerekir ki Kur’an okumalarında gereksiz iddialar ile vakit kaybedilmesin. Bu durumda her doğru okuma ile beraber muhatabın öznel gerçeklik dünyasında anlam, duygu, değer, inanç/ iman, yargı edinimleri sonucunda eylemde gerçekleştirecekleri ile Kur’an’ı tahakkuk ettirmesi söz konusu olur.

İman eden bir insan için Kur’an, sadece ifadesinde okunan olmaktan daha çok değer dünyası ile beraber yaşam biçimini de belirleyici olandır. Öznel ve toplumsal düzeyde karşılık bulduğu ayet belirimleri doğrultusunda yaşanması ile de görünüşe getirilmesi gerekendir.

Kur’an ile alakası olmayan veya yanlış yorumlar sonucunda kültürlerde anane olarak görülen eksikliklerin veya yanlışların da Kur’an’ı/ İslam’ı bağlamadığını da her us ve vicdan ehlinin görmesi gerekir. Özelikle Afganistan ve çevresinde görülen bacha bazi sapkınlığı; zinaya meyilli gençleri korumak için gerekçesi olan muta nikâhının İran’da genele yaygın kılınması, takiyenin ahlak edinilmesi, Arabistan vb. yerlerde İslami olmayan şekilci zihniyetin galip düşünce biçimi olması ve despotik yönetim uygulamalarında bulunulması vb. birçok örnek gösterilebilir.

Kültürlerde ve yönetimlerde görülen sapkınlıklar(amaçtan uzaklaşmış olmak), İslam’a mal edilemez/ edilmemelidir. Doğru Kur’an okumaları sonucunda da yaşam biçimi, dünya görüşü ve değer yargılarının gözden geçirilmesi, asli amacına bağlı olarak yenilenmesi şarttır. Özellikle gelenekçi okuma tarzlarının da Kur’an ilkeleri ve ilahi amaç doğrultusunda revize edilmesi gereklidir.

Kur’an okumalarında önemli olan; Allah’ı anlayabilmek ve ilahi murada bağlı olarak, erek olan amaçtan uzaklaşmadan sonuca nasıl erileceği/ erilmesi gerektiğidir. Dünyevi yaşamda ilahi murada göre yaşamak ve ahrete taşınmak müslim olan her müminin vazifesidir. Böyle iken dünya metası adına haz, arzu ve menfaatlere aldanarak nefsi emmarenin kölesi olmak kabul edilemez. Nefsi emmare için hak kılınmış -helal- olanlar dışında, zorlayıcı olmak ile Kur’an’dan gerekçe çıkarmak/ çıkarmaya çalışmak, üç pahaya ayetleri satmaktan öte değildir.

Sadece dünyaya odaklı olarak veya sadece ahrete odaklı olarak yaşamak, İslam’da teklif edilen değildir. İslam ile insana en sade biçimde teklif edilen, her türlü olanakta ve koşul karşısında kabiliyete/ istidada göre ilahi amacı ereğinde yaşamasıdır. İnsanın kendiliğini, hak ve had belirimlere göre meşru kılınmış çizgide yaşamasıdır. Tarihsel süreçte farklı okuma biçimleri ve anlamlı kılma çabaları sonucunda görülen parçalanmışlıkta hangi İslam denilecek olunursa eğer Kur’an’a göre böylesi yaşanması gereken İslam’a dikkat çekmek istedim.

****

İslam sonuçta edinilmesi gerekeni işaret eden kavramdır. Ereğinde yaşandığında, hak edilmiş olandır:

İslam, Kur’an’ın yaşanmasıdır.

İnsan denilen gerçeğin

Kendiliğini yaşamasıdır.

Gökler, yerde görünüş bulur

İnsan! Kur’an olduğunda

Görünüşe gelen Allah olur.

Gökler ve yer,

İnsan kendiliğine doğru yürürken

Kutsi basamakları olur.

Nerede İnsan!

Kan döken,

Günahta fütursuzca yaşayan

Aşağılara sürüklendikçe

Parçalanmış insan!

Döktüğü kanın içinde,

Fütursuzca yaşadığı günahta

En büyük günahı,

Kendine ihanet etmekte bulur.

Acılar durak, dertler fırsat olduğunda

Kendine yabancı, kendini arar.

Sorguladıkça,

Geçmişin günahları cehenneme odun,

Vicdan, cehenneme açılan ilk kapı olur.

Cehennemin dibi görünmez,

Acılar bitmez.

Pişmanlık insanı kavurduğunda

Yanmak değil, pişmek

İnsanın uğrağı olduğunda

Yanıp da kül olacak değil,

Yok olacak da değil,

Vicdan ocağında pişen

Kendine dokunduğundan da habersiz

Hüsran durağı olur.

Aşk, hasret, hüzün

Nur deryasına gark edecek ateşler olur.

Ateşe tutundukça,

Zor olanı yaptıkça,

Sonuç senindir.

İslam, sonuçta edindiğindir.

Edineceğin dindir.

Kolay mı İslam olmak?

Zor olanda Allah’ı bulmak?

Var olduğunun tadına varmak?

Kolay mı insan olmak?

İslam olduğunda kendini bulmak?

Ey İslam’ım diyen!

Soruların cevabını bulacak olan sensin.

İslam’ı yaşarken kendini bulması gereken sensin.

Nesnelerinde değil,

Kendiliğinde bütün

Kendiliğini bulması gereken de sensin.

**

Vicdanda günahlar seni kovalarken

Vicdan günahların kovalandığı yerken

Ruhun iyilikler ile doyması gerekirken

Kendini gerçek olanda bulması gereken de sensin.

**

Kendiliğini şiir gibi okuması gereken

Duygusunda İslam olması gereken

Hakiki insan olması gereken de sensin.

**

Düşündükçe yol almalı,

Olması gerekenler yapılmalı,

Hazine kendilikte bulunmalı,

Yaşandıkça, halife olması gereken de sensin.

****

Kur’an okumalarında kendi alanına ve durduğu yerden okumalarda bulunmak, Kur’an ve ayetlerini kişinin kendi nefsine veya kişilere indirgeyerek okumasına neden olmamalıdır:

Kur’an’ın tarihsel süreçte beliren okumalarına dikkat edildiğinde genel anlamda tefsir ve tevil çalışmalarının dışında ayetleri kişi, belli bir grup veya olaylar üzerinden okuma biçimine de tanık olunur. Tarih içinde şu ayet benim içindir, filanca kişi veya gurup içindir diyenler olmuştur.

Böylesi Kur’an okumaları zanna dayalı olduğu gibi keşfi ve zevki yorumlar da olmaktadır. Kur’an böyle okunduğunda bütün insanlığa hitap eder olmaktan daha çok kişi ve gurupların Kur’an’ı olur. Böylesi bir durumda da Kur’an’ın insanlığı kucaklayıcı mesajından herkesin nasiplenmesi beklenemez. Böylesi okumalarda görülen başka bir tehlike de öyle zannedilen ayet yorumlarına göre değer yargısında dünya görüşü olanların, kendilerini kişi veya guruplar ile sınırlı kılınmış bir yaşama mahkûm kılmalarıdır.

Bilmek, salih amelde bulunmak, hak olan üzeri yaşamak, öz değerleri önceler iken kucaklayıcı olabilmeyi edinmek vb. birçok belirimi ile Kur’an’da insan muhatap alınır iken aklı, vicdanı, iradesi, eylemlerinde sorumluluk sahibi olan özgür insan olarak muhatap alınır. Özgürleştirmek yerine uzantısı olanların gölgelerinde kalmak, kendiliği Kur’an çizgisinde hakkı ile gerçekleştirememek söz konusu ise böylesi okumaların yanlış olduğunu beyan etmekte yarar vardır.

Gurup, cemaat veya tarikler içinde motivasyon aracı olarak böylesi okumalarda bulunulsa da kişilerin gölgesi altında iken insanın öz varlığına hakkı ile uyanması, kendiliğinin bilgisi ile aydınlanması da söz konusu olamaz. Bu bağlamda böylesi okuma biçimlerinden uzaklaşmak yerinde olur. Ayetlerin kişiye, kişilere veya kişilere bağlı olarak yaşanan olaylara indirgendiği her okuma biçiminde insanın kendini Allah ile bulmasından daha çok kişiler ile bulmaya çalışması da kaçınılmazdır. Elbette ki insan insana aynadır ve insan insanda Allah’ı bulmalıdır ama kişiye indirgenmiş bir Allah’ta insanın rabbi olan Allah ile kendisini bulmasında da zorluk yaşanır.

Allah, herkesin üzerinde Âlemlerin Rabbi olan Allah oluşu ile vahidiyette seyir eder iken Kur’an referans alınarak kişileri olmadıkları yerlerde konumlandırmak da anlaşılır değildir. Farz edelim ki öyle olsun yani filanca kişi veya grup, Kur’an ayet tefsirinde kendini bulsun… Böyle olsa da bu, Kur’an’ın genel ifade biçiminde ayetlerin kendiliğe ayna oluşundandır ve Kur’an’ın kişi veya grup ile sınırlandırılması söz konusu olmaması gerekendir. Bu durumda kişiye indirgenen Kur’an’dan, diğer insanların da ayet hükmü ile kendine anlam çıkarmasının yolunu keyfi düzeyde açmak bir yana diğer insanların Kur’an’dan nasibi olmadıkları kanaati de oluşabilir.

Demek istediğim o ki Kur’an okumalarında kişi veya guruplar bir ayetin görünüşü ile müşerref olsalar da bu onları bağlar ve genelde karşılığı beklenmemelidir. Ayrıca bu gibi okuma biçimlerinde yaklaşım olarak ayetin indirgendiği kişilere methiyede kalınması sebebiyle çocuklukta kalan okuyuculardan, yetişkinliklerine dair beklenenin, kendi okuyuşlarında ayetlerin kendiliğe ayna olmasıdır. Yani sadece bir kişi veya guruplara indirgenerek Kur’an okuması yapmak, Kur’an’ın herkes için olduğundan yoksun okumalarda bulunmaktır. Kur’an herkes için ise her muhatap, Kur’an’ı kendine ayna oluşu ile okumalıdır. Eskiler “kendine iniyor gibi oku” derlerdi. Her muhatap kendine iniyor olarak okumalıdır ki Kur’an evrensel yönü ile genelde karşılık bulmuş olsun. Ruhu, belli kişi veya gurupların kendiliğinde hapsedilmiş olarak öldürülmüş olmasın.

Var olan her kişi kendinden sorumludur. İstenen kendisi iken başkası olmaya çalışmak da böylesi okumaların sonucunda görülen bir tehlikedir.

Allah der iken Âlemlerin Rabbi olan Allah kast edilmekte ise sadece kişi, gurup, cemaat veya tariklere indirgenmiş bir Allah’ın olmadığını bilmek gerekir. Bu bağlamda her Kur’an okumasında dikkat edilmesi gereken ise ortak gerçeğimiz olan Allah ile insanlığın kendiliğini bulmasıdır. Ayetlerin hitap, muhatap ilişkisinde her insan için evrensel görünüşlerinin olabileceğidir. Bu bağlamda her Kur’an okumasında dikkat edilmesi gereken ise kişi, gurup, cemaat, tarik tekelinde okumalarda bulunmaktan daha çok ilkeli okumalarda bulunulmasıdır. Böylece her okuyucu, kendine ait bir şey görerek aynalaştığı kadarı ile duygusunda bulduğu hakiki oluşta Allah ile yakinlik edinebilir.

Unutmamak gerekir ki kelam varlık aynasıdır. Kur’an kelam sıfatının görünüşü olarak kelam sahibi ile yakinlik bulmanın da aracıdır. “Allah ile konuşmak isteyen Kur’an okusun”, “Kur’an ile insan ikiz kardeştir” hadisi şeriflerinden hareket ile de görmek gerekir ki Kur’an ve ayetleri; filanca kişi, gurup, cemaat, tariklerin tekelinde okunacak olan değil, her iman ehlinin aklı ve vicdanı ile kendisine iniyor olarak okuması gerekendir.

İnsan çocuk olmayı sever. Çocuksuluk güzelliktendir de çocukça çocuk olmakta kalış iğrenti getirir. Her çocuklukta yaşanan ise gölgesi altında olunanı yaşamaktan öte değildir. İnsandan beklenen ise kendiliğini yetişkinlikte bulması ve gerçekleştirmesidir. Yani özgün ve özgür bir insan olarak olması gerekenlerin sorumluluk bilincinde yaşamasıdır. Böylesi olduğunda insan, gölgelerden sıyrılmış olması ile geleceğe miras bırakacak yeterlilikte insanlığa katkısı da olması gerekendir.

Bu bağlamda Kur’an, yarına ne miras bırakmamız gerektiğinin de aklını verir iken bizler miras bırakacak olmaktan daha çok geçmişin bıraktıkları ile miras yiyenlerden isek kendimizi, nerede kaldık diye sorgulamamız gerekir. Elbette ki miras bırakılana sahip çıkacağız ama geliştirilmeyen ve ileriye taşımaya da engel olabilen her miras, değişen devirlerde elde kalmış yitik değeri ile başa beladır. Tefsir tarihimiz boyunca da edinilecek bir ders var ise o da öncelenmesi gerekenin kendi zamanımızdan daha çok yarınki kuşaklara miras olarak ne bırakmamız gerektiğidir.

Her devrin oluşları/ gerçekleri ile yüzleşmek, cevaplar beyan etmek elbette ki olması gerekendir ama yaptıklarımız ve ürettiklerimizin etkileri de düşünüldüğünde yarın geleceklerden de mesul olunduğunu da unutmamak gerekir. Bu durumda güne cevap vereyim der iken geleceği de unutmamak gerekir. Emin olmadığımız yerde kanaatimizi beyan ettiğimizi de söylemek gerekir. Ayrıca ilkeli olmak gerektiği ile yaşadığımız devir veya geçmiş devirler ile insanlığı tinsel yürüyüşünde sınırlandıracak ifadelerde bulunmaktan da kaçınmak gerekir.

Kur’an okumalarında, öğrenim ve eğitim biçimi ayrıca alan belirimlerine göre farklı ilke ve alanlardan hareketle farklı okuma biçimlerine, anlam çıkarımlarına rast gelinebilir. Önemli olan her çıkarımda anlam olarak insanın kendi nefsine göre değil, ilke ve alanına bağlı olarak insanlığa rahmet olacak yönde kapsayıcı anlamlara ulaşması ve yorumlarda bulunmasıdır. Böylece Kur’an’ı farklı perspektiflerde nasıl görülebileceğinin fikrini edinmek ile beraber daha doğru çıkarımlara doğru anlam arayışında olmaya devam edilebilir.

Önemli olan ise katkıda bulunmak ve kendi devrinde katkıda bulunan her düşünürü, bulunduğu devrin gerçekleri ile hesaplaşıyor olduğu gerçeğiyle de yerindeliğinde anlamaya çalışmaktır. Böyle olduğunda, haksızca eleştirel olmaktan uzak olarak yapıcı düzeyde katkılar ile daha doğru anlamlara ulaşılabilir ve Kur’an değer olarak önümüzde duran gerçeğimiz olmaya devam eder. Bu da yarınlara miras olarak Kur’an’ı bırakmak istiyor isek olması gerekendir.

Elbette ki eleştirel olacağız ama ilkesinden uzak kişilere takılı yapılan her eleştirinin dedikodudan ibaret olduğunu da unutmamak gerekir. Öyle ise Kur’an demekteysek; kişilere değil de ilke ve ayet görünüş biçimlerine dikkat etmemiz gerekir. Söylediğimiz gerçeğe dair ise gerçek olanın görünüş bulmasının arkasında duran tutumda gerçeği öncelememiz gerektiğine de dikkat etmek gerekir. Gerçek öncelenmesi gereken değer ise kişiler ve durdukları yer/ konum üzerinden değil de gerçeğe bağlı okumalarda bulunmak, en doğru Kur’an okuma yöntemidir.

Kur’an adına bir daha söylemek gerekirse; tevhid, değerler, ahlak, karakter belirimleri, hüviyet belirimleri, ilişkilerde hak olanın öncelenmesi vb. ilkeler ile okunması gereken kitaptır. Kişilerden daha çok insanlığa hediye edilmiş olan Allah kitabıdır. Kendi ilkesi dışında okunan her kitap gibi barındırdığı ilkeler dışında okunmaya çalışılması, bütünlüğünde anlam bulmaya dair sonuçsuz kalır. Barındırdığı ilkeler dışında beklentilerde olmak ve barındırdığı ilkeler dışında farklı düzeylerde yorumlamaya çalışmak da Kur’an’a haksızlık olur. Kur’an dahi eleştirilecek ise ilkelerinin gözetilmesi ile haksızca eleştirilmekten yana uzak durulması gerekir. Bin dört yüz küsur seneden beri, tarihsel oluşundaki meydan okuyuşunda halen gerçekliliğini korumakta ise Allah’ın kitabı olarak ona yaklaşır iken daha dikkatli olmak gerekir.

Dünyevi olmakta, Allah’ı hakikatinin hak belirimler üzeri görünüşe gelişine basiretsiz kaldık ve varlık deryasında yolumuzu kaybettik ise başka bir şeyin değil de Allah’ın ve insan olmanın kitabı olan Kur’an’a uğramak gerekir. Geçmişe, güne, geleceğe dair de yolumuz kaybettik ise değerler ile öncelenmesi gereken yaşamı önceleyen Kur’an’a yeniden uğramamız gerekir.

Kur’an ile anlaşılması gereken ise sıradanlığın içinde hak ilkeler üzeri tezahür eden Allah’ın hakikatine tanık olmak gerektiğidir. Bunun içindir ki her şeyden önce düşüncenin Allah’a yakin kılan,  alanına uğramak gerekir. Düşüncesiz yol bulmaya çalışmak ahmakların işidir. Yolu yeniden bulacak isek düşünmemiz gerekir. Düşünecek isek her olguyu kendi ilkesi/ ilkeleri bağlamında anlamaya çalışmak ve değer olarak yaşama katmak için yollar bulmak gerekir.

Kur’an’ı da ilkeleri bağlamında anlamak, değer olarak yaşamak, yaşamın her alanında gösterdiği tevhid çizgisinde görüş sahibi olmak ve yeniden yaşama geçirmenin/ indirebilmenin yollarını aramak gerekir. Kur’an’ın sanatsal yönü ile gösterdiği o ki sanat ile gönüllere dokunmanın, sözü gönüllere indirmenin yolu, zaten gösterilmiş. Öyle ise öncelik sanatın olsa da felsefi düzeyde de Kur’an’ı anlamak ve akıllara indirmenin yolunu da göstermek gerekir. Yaptığımız bütün çalışmalarda da bu yolları kullanmak gerektiğini göstermeye çalıştım.

****

Her kişi gönül dünyasının gerçeğinde, ortak yaşadığı nesnel dünyanın gerçeklerine aşkın yaşar iken anlamda görüşü, değer yargısında bakışı ve duygu ikilimde buldukları ile farklı dünyalarda yaşar:

“Günümüz İslami kesimin düşman olarak addettiği ve Kur’an’da geçen “ahret sizin için daha hayırlıdır” ayeti doğrultusunda bakıldığında dünyevileşmek, dünyaya hiç bulaşmadan yaşama gayretinde olmak mıdır? Dünya,  düşmek zorunda bırakıldığımız bir cehennem midir? Ya da insandan murat edilen günah ile düştüğü dünyadan günahsız dönüş/ yükseliş midir?”

Bu ve benzer sorular, İslam tarihinde sıkça görülen sorulardır. Yaşamın zorlu, zorlayıcı, acı, çile vb. yönleri ile karşı karşıya kalındığında, özellikle tasavvuf ile ilgilenen yol ehlinin bilindik sorularındandır.

Derler ki Allah, dünyayı yarattıktan sonra dünyaya küsmüştür. Dünya değil, sadece ahret için çalışmak gerekir. Yukarıdaki soruların temel kaynağında da böylesi bir gerekçenin tarihsel kökeni olsa da yaşamın zorlayıcı şartları altında us ve iman ehli olan insanın, sormak gereğini hissettiği bir soru olarak sıkça karşılaşılır.

Yeryüzü bağlamında dünyayı ele alırsak; dünyaya, yaratım sonuç ilkesinden bakıldığında, olanakları dâhilinde yaratımın -nerede ise- sınırsız olan formasyonlarda her daim gerçekleştiği düşünüldüğünde, küsme durumunun olmadığı görülür. Zaten dünyada olup bitmekte olanların ayet olduğu da düşünüldüğünde amaç ilkeden bakılmış olarak da küslüğün olmadığına tanık olmak gerekir.

İnsanın dünya ve diğer insanlar ile olan ilişkilerinde her türlü zorlayıcı, aşağılayıcı (haz, arzu, menfaat düzeyinde öznel olarak nesnelliğe indirgeyici) vb. olan gerçekler ile karşı karşıya kaldığında ise dünya bir cehennem olmaktan daha çok kendinde olanı gerçekleştirmesinin olanaklarını sunan yer olma özelliği gösterir. Kendiliğin gerçekleştirilmesinden bahsetmekteysek; dünya, yaratımdaki çeşitlilikte kendiliğini gerçekleştirmenin nesnelerini edinmekten yana zengin bir ortamdır.

Dünyevileşmekten bahsetmekteysek; insanın ruha dayalı öznel olan yönü değilse de doğa zemininde nesnellikte kendini bulduğu yönü itibarı ile zaten dünyevi olduğunu evvela görmek gerekir. İnsan biyolojik sebep gerekçeleri ile yaşama tutunmak zorunda kendini bulduğunda da değer edinmek/ üretmek zorunda kalması sonucunda dünyeviliği yaşamın bir gerçeği olarak bulur.

Böyle olsa da değer üretirken inanç dünyası da biçimlendiğinden inanç varlığı olarak kendini bulur ve değer nesnelerinin olgusal nesnelliğine aşkın olarak metafizik oluşta bulunur. İnsan, yeryüzünü dünyası olarak bulmaktadır ve yer küre zemininde dünyevidir ve dünyevi olmak zorunda kalır. Bu bağlamda dünyayı, yeryüzünde olup bitmekte olanlara aşkın olarak kendilik bilincinin, anlam ve değerler alanında/ öznellikte inşa edilişin gerçeği olması anlamında ele almakta isek insanın varoluşunun gerçek nedeni olan Allah için olmasından, ferdi düzeyde değer ve amaç edinimi belirimlerinde seçimleri sonucunda -zımnen dahi olsa- uzaklaşılması nedeni ile küslüğün mümkün olabileceğine tanık olunur. Küslük, darılmak anlamını içerse de unutmaya yüz tutmak, ilişkiyi kesmek anlamına gelir.

Bu bağlamda -rivayet doğru ise eğer- “dünyaya küsmek” ifadesinden yeryüzüne değil de Allah’ın kendisinden, bilincinden uzaklaşan insana Allah’ın rahim nazarı ile bakmadığı anlaşılabilir. Tövbe suresi altmış yedinci ayette “… Onlar Allah’ı unuttu ve Allah’ta onları unuttu” ifadesinden de bunun anlaşılması gerekir. Kur’an terminolojisinde unutmak; geride bırakmak, rahmetin rahmaniyet olan genel ikramlarından değil de rahim düzeyindeki hususi yakinlik ihsanından mahrum bırakılmak anlamında anlaşılacağı gibi sonuçta Allah’ın gazap sıfatı ile karşı karşıya kalınacağı anlamını da taşır.

İnsan dünyevi bir varlıktır. Dünyevi olmayı da anlam ve değer dünyasında bulur. Bu nedenledir ki anlam, duygu, amaç, değer, inanç/ iman, yargı, eylem vb. sürecinde her insan iç dünyasında kendilik bilincinde çeşitlenir; karakter, kişilik ve kimlik belirimleri ile de görünüş bulur iken kendi içinde girift ve katmanlı olan öznel bir yapısallıkta farklı dünyalarda kendiliğini yaşamakta bulunur. Önemli olan ise anlam, değer, inanç, yargı, eylem belirimlerinde yaşanan duygularda kendilik dünyası yaşanır iken edinilen dünyanın ne ile biçimlendiğidir. Nefsi emmareye göre biçimlenmiş bir dünyada mı Allah’a göre biçimlenmiş bir dünyada mı yaşadığımız bu sorunun cevabı için bilinmesi gerekendir.

Bu anlatımlardan da anlaşılacağı üzere dünyeviyete bulaşmadan insan olunacağından bahsedemeyeceğimiz kesindir. Zorunluluklar sonucunda gerekli olanlar karşısında dünyevi olmayı öznel yaratılışı gereği cebren bulan insan için dünyaya düşman olması da saçma olur. Bu bağlamda sorulması gereken; nasıl bir dünyada yaşamamız gerektiğidir. İslam isek Muhammedi düzeyde İslam olmakta sadece nefsi emmare ile gerekçelenen, sadece ahret odaklı veya iç dünya odaklı bir dünyada yaşamamamız gerektiğini siyerde görmekteyiz. “Hiç ölmeyecek gibi dünya için, her an ölecekmiş gibi de ahret için çalışınız” hadisi şerifi de bunun göstergesidir.

Soruda geçen “ahret sizin için daha hayırlıdır” ayeti de önceliğin sonuç ilke olarak ahret olması gerektiğinin beyanıdır. Böyle olmakla beraber; ahreti kazanmak için dünya olarak bulduğumuzu kullanmamız gerektiğini de unutmamak gerekir. Dünya ahretin ekin yeri, kazanım yeri ise dünyaya bulaşmadan ahretin kazanılmayacağını da bilmek gerekir. Önemli olan ise dünya olarak bulduğumuzu ahretin kazancına çevirebilmektir. Dünyevileşmemek kavramını da bu içerikte anlamak yerinde olur. Eskilerin de dediği gibi “elinin altında olsun ama kalbinde olmasın.” Kalp Allah’ın dünyası iken meta değerler ile kirletilmeyecek kadar kutsaldır, kutsal oluşunu da bozmamak gerekir.

Tasavvuf geleneğinde dua, zikir, muhabbet, sohbet, riyazet, züht, halvet, celvet, salih amel, takva vb. ile de Allah’a ermenin öncelenmesi, nefsi emmarenin zapturapt altına alınarak terbiye edilmesinden de anlaşılmaktadır ki fani olan dünyeviyete bulaşılmasından neden ile arınma çabasında bulunulmaktadır. Böylece, hazırda olan kalpte Allah’a ermek, rabbi olarak Allah’ı galip erk belirimlerinde sıfat ve esma görünüşlerinde bulmak, istenen sonuçtur. Bu durum hususi olmak ile beraber umumiyeti bağlayıcı değildir.

Ayrıca toplum içi ilişkilerde Allah ile oluşu bulmak da tasavvufun bağlayıcı bir unsurudur. Doğada ve toplum içi ilişkilerde nedenleri ile görünüş bulan nesnel olgusal olana aşkın olarak tevhid gereği ile öznel edimsel olan pratikte Allah’ı bulmak ve istidat gereği yaşamak da tasavvufun olması gerekenidir. Böylece tasavvufta, ortak dünya zemininde yaşar iken ortak dünyaya aşkın olarak iç dünyada ulvi iklime haiz farklı bir dünyada -Allah’ın dünyasında- yaşamak söz konusu olandır. Allah’ın dünyasında Allah ile olmak, İslam olmanın gereğindendir.

Böyle olsa da diyalektik yaşamın gerçeği, insanı dış dünya anlamında dünyevi yaşama doğru zorlar. Bu da insan için dış dünyadan kaçışın olmadığını gösterir. Bu durumda önemli olan ise hak kılınmış ve hak edilmişler üzerinden dış dünya olay ve olguları karşısında yaşamaktır. Her türlü düşünce ve üretim alanlarını ise tevhidin gereği olarak Allah’ın sıfat ve esma tavrında görünüş bulduğunun idraki ile okumak ve boş bırakmamak da tasavvufta beklenendir/ beklenmesi gerekendir.

Dünya anlamında, yaşadığımız doğa ortamını anlamakta isek sadece ahret için yaşar iken onu tanımaktan uzaklaşılması sebebiyle doğaya dair düşünce alanlarının boş bırakılması sonucunda görülmesi gereken ise geri kalmışlıktır. Bir alanı boş bırakır iken Allah’ın o alanda tezahür eden esma tavırlarından da mahrum kalındığı düşünüldüğünde, İslam olarak Allah için oluşun ne kadar gerçekleştirildiği sorunsaldır.

Allah’ın dini O’nu bilmek, tanımak, hak sıfatları üzeri hakiki olarak eylem ve üretimler sonucunda yaşamak içeriğine haiz iken bir alanı dahi boş bırakma gafletinde bulunmak kabul edilemez. Böyle olduğunda da dinine hizmet edecek olan, boş bırakılmış alanları dolduran nesil ve milletlerle karşı karşıya kalınır. İslam olduklarını söylemeseler de İslam’dan murat edileni gerçekleştirmeleri, İslam olduğunu söyleyip de alanı/ alanları boş bırakanlar için, utanç olarak yeterlidir. İslam olmanın duygusundan ve kimliğinden mahrum olunduğu hâlde İslam’dan murat edileni gerçekleştirilmesi bir ders olarak neyin eksik bırakıldığını görmek adına da önemlidir.

Dünyeviyete bulaşmadan dinin hakkı gereği ile yaşanacağından bahsedemeyiz. Bu nedenledir ki dünyevi olmayı hangi anlam ve değer düzeyinde yaşamamız gerektiği önemlidir. Anlam dünyasında hakikate göre ve değer dünyasında hak kılınmış olanlara göre yaşamak İslam olmanın gereğidir. Bu durumda öncelenen ise Allah’ın esma tavırlarının hakiki olarak duygusunda yaşanmasıdır. Ahlakı gereği Allah’ı hakiki olarak asli tecellide edim ve üretimlerde yaşamak ise doğa nesneleri üzerinden mümkündür. Bu bağlamda dünya denilen Allah’ın öncelenmesi ile nesneleri üzerinden yaşanması gerekendir. İlahi ahlak üzeri isek dış ve iç dünya olarak bulduğumuz, kendilik bilincinde ben olmanın bütünlüğünü bozmadan yaşıyor olduğumuzdur. İslam ile sonuçta gerçekleşmesi istenen de budur.

Anlatılanlar sonucunda belirtmek gerekir ki öncesinde ve günümüzde dünyevileşmenin yadsınması ise hiç olmadığı kadar dünyevi olan insan için anlaşılır değildir. Böyle olmak ile beraber fani olan varsaydığımız değer edinimlerinden, baki olan Allah’a yönelmek gerektiği doğrultusunda düşünüldüğünde, dünyevi olmaktan kaçılmayacağı içindir ki dünyeviyette önceliğin Allah olmasından hareket ile yaşanması gerektiği sonucuna varılması gerekir. Mekânsal olarak dış ve iç dünyada bulunulduğu da düşünüldüğünde önceliğimizin ne olması gerektiğine dikkat etmek gerekir. Bu durumda dış dünyanın gerçeklerini ve tevhid gereği hiçbir alanın boş bırakılmaması/ bırakılmayacağı gereğini ihmal etmeden, önceliğin Allah olduğu bir dünyada yaşamamızın dinen istendiği gerçeğini de unutmamak gerekir. Bu durumda dünya, insan için Allah ile kutsiyetin kazandığı yaşamsal alandır. Doğa zemininde nesnel olgusal olana Allah ile aşkın oluşta insanlığın ereğinde yetişkin olarak bulunması da gerekir.

İnsanın kendinde olanı gerçekleştirmesi/ dışsallaştırması ve ilişkilerinde hak, had belirimleri ile ahlaki düzeyde terbiye bulması sonucunda eğitim varlığı olduğu düşünüldüğünde, sonuçta kendisinden beklenenin, elinin altındakiler ile bulduğu dünyada, Allah için olduğu iç dünyasının gereğinde -iman ile- yaşamasıdır. Bu durumda dünya, cehennem olmaktan daha çok Allah ile kutsiyetin, selamın, kendilikten yana mutmain olmanın bulunacağı yerdir.

İnsanın âdemiyet olarak göklerden indirilişi, insan olarak kendini gerçekleştirmesinin gereği ise dünya dipsiz kuyu anlamında cehennem olmaktan daha çok kendiliğini dış dünya zemininde dış dünya olgularına aşkın olarak iç dünyada yeniden halk etmenin yeridir. Dünya cehennem değil, Kur’an’da “ikinci halk etmeyi bilmezsiniz” denilen ikinci doğum olarak yeniden doğumun olduğu yerdir. Her doğum sürecinde yaşanılan sıkıntıları cehennem olarak görmek ise hikmeti ile gerçekleşene, yaşamın zor koşulları içinde dar anlamda bakmak olur. Cehennem, cennet denilen eylemlerimizin, sebep olduklarımızın sonuçları ile karşı karşıya kalacağımız yerler ise dünya olarak cehenneme düşmediğimiz kesindir.

Soruda geçen günah bahsi için de belirteyim ki günah, insan için murad edilen değildir. Günah, ilahi muradı fark etmek, gerçekleştirmek için insanın uğrağı olan ilinek/ arazi bir durumdur. Günah asıllardan uzaklaşarak gölgelere doğru insanın sürüklenişidir. Varoluşu, birçok nedenden dolayı olsa da tecrübe kazanmak, hak ve hakikate dair olması gerekenin idrakini edinmek, vicdanda kendiliğe dokunmak ile dış dünya değer belirimlerine aşkın olarak kendiliğe dönüşün gerçekleşmesini sağlamak vb. durumlar için gerekli kılınmış olandır. Bu durumda günah; ilahi murad değil, ilahi muradın gerçekleşmesinin, görünüş bulmasının nesnelerindendir.

Soruda geçen günahtan arınarak dönmek/ yükselmek ise -dünyalık değil- dünya ediniminde olması gerekendir. Böyle olmak ile beraber insan, çeşitlilikte girift ve katmanlı yapısallıkta halk edilmişken/ edilirken sadece günah ve arınması için olmaktan daha fazla olarak ne için olduğunu, zengin bir yelpazede bulur. Hak olana dönmek tarihsel varoluş sürecinde insanın zorunlu olarak bulduğu iken insanın hakikate yükselmesi ise isteğine bağlı olarak iman etmek ile terbiye sürecinde -öğrenim değil de- eğitim ile bulacağıdır. Hak olana her dönüş ise eylem ve üretim alanlarında gerçekleştiğinde hakikate yükselmenin gereğidir. Sadece günah ve sonuçları, hak ve hakikate dönüşün/ yükselmenin gereği olmaktan yana eksik kalır.

Dünya, alan ve saha/ mekânsal belirimleri ile varoluşsal zenginlik içerir. Sadece cehennem ve günahlarımızdan arınacağımız yer olarak anlamlı kılındığında, eksik ifade edilmiş olunur.

Genel anlamda cevap verir isek; Dünyevileşmeden yani dünyayı belirli kılan anlam ve değer nesnelerine kendiliği indirgemeden hak ve hakikate göre dünya edinmek için olması gereken, yaşanması gereken ne ise nasıl yaşamamız gerekmekte isek dünya dediğimiz alan veya sahada karşı karşıya kalmamız kaçınılmazdır. Bu durumda soru, içeriği itibarı ile ahlak, terbiye/ eğitim anlamlarını cevap olarak kendinde saklı tutmaktadır. Bunun ile beraber hak ve hakikatin sonuçta görünüş bulması, yaşanması için olması gerekenler ne ise olacağının da kesinliğini ifade etmektedir. Bu bağlamlarda doğru bir soru olmak ile beraber kendi iç bağlamlarında ifadesinde eksik/ yetersizdir.

Ayrıca belirteyim ki anlam, duygu, değer ve yargı beliriminde içinde var olunan dünyanın olgu ve olay belirimlerinin yük olması, zorluk ve sıkıntı oluşturması onu cehennem olarak hissettirmekte ise dış belirimleri ile nesnelliğinde cehennem olmasa da öznel olan iç karşılığında cehennem olarak görülen olur/ olabilir ve cehennem olarak yaşanır/ yaşanabilir. Bu durumda önemli olan ise cehennemin gerekçesi olan ceza ve terbiye oluşta insanın hak ve had belirimlerinde kendini gerçekleştirmesiyse rahmetten olduğunun da görülmesidir. Bu durumda Zul Celali vel İkram ilahi ismi gereği ile sonucu rahmet olan gazapta bulunulmaktadır. Önemli olan, sonucunun rahmet olduğunu bilerek zor olarak yaşananları rahmete çevirebilmektir.

“İnsan inandığını yaşar” derler. Dünyanın cehennem olduğuna inanarak ve hissederek yaşamakta isek -gerçek cehennemin ne olduğundan habersiz- ortak dünyayı değilse de kendi dünyamızı cehenneme çevirdiğimiz gerçeği ile karşı karşıyayızdır.

Müminler için de “dünya müminin cehennemidir” hadisi şerifi buyrulmuştur. Bundan kastın ilahi amacın gerçekleşmesinin bir aracı olarak ceza ve terbiye oluşu, mümin olanın yeryüzünde iken bulmasıdır. Bu durum dünyayı cehennem kılmaz ama mümin için yeryüzü olarak bulduğu dünyada ve insani ilişkilerde yaşadığı zor olaylar karşısında cehennemi gönlünde tecrübe edişi olur.

Mümin Allah’a ermek hasreti ile yanan ise dünya ayağına vurulmuş pranga olarak hissedilen cehennemi olur. Mümin için başlangıçta böyle olsa da zor olarak bulduğu yaşadıklarını, olması gerekeni yapmanın fırsatı bilerek, Allah’a ermenin araçları kılması ve sonuçta da Allah’a ermesi ile zorluğa aşkın yaşaması, dünya cehenneminden çıkışı ile sonuçlanır. Bu durumda cehennem olarak yaşanan dünya Allah’a ermek ile sonuçlandığında Allah’ın esma tavırları ve sıfat belirimleri ile görünüş bulduğu mekânı -katlarından bir kat- olur. Bu durumda dünya, iç dünya karşılıkları ile gönül de cennet olarak yaşanmakta ise Allah ile muhabbet edilen bahçesi misali insanın farklı bir veçheden izlediği olur.

Genel anlamda demek istediğim o ki dünya, iniş, cennet, cehennem, dönüş, yükseliş, gazap, rahmet vb. kavramlardan yana öznel ve nesnel düzeylerde ne anladığımıza dair anlam dünyamız o kadar farklı ve zengin bir görüştedir ki böylesi sorulara cevap vermek için nereden başlasak, nesnel veya öznel karşılıkları ile farklı düzeylerde cevap vermelerde bulunmak kaçınılmaz olmakta. Bu durum, dilin doğru ve yerinde kullanılması gerektiği gerçeğine bizleri bir daha tanık kılmaktadır.

Unutmamak gerekir ki öznel karşılığı olan her gerçeğin nesneleri üzerinden görünüş bulmasının gerekleri oluştuğunda, duygusunda yaşanması, sezgisinde hissedilmesi, öyle olduğuna dair inanılması ile de bulunması, insan yaşamının bir gerçeğidir. İnandıklarımız ve ürettiklerimizin/ yarattıklarımızın gerçek olduğuna dair değer yargısı oluşturmakta ve duygusunda bulmakta isek inandığımız ve yarattığımız öznel gerçeklikte yaşadığımız gerçeğimiz olur. Nesnel dünyada karşılığı olmasa da öznelde gerçek olarak hissettiğimiz, iç dünyada karşılığı olandır. Bunun içindir ki neye veya kime inandığımız/ iman ettiğimiz önemlidir.

Baki olan Allah durur iken sonuçta hüsran bulmamıza neden olacak sanal gerçekliliklerde, varsaydığımız değerlerden yana hak kılınmış olanlar çerçevesinde nasıl yaşamamız gerektiğine de dikkat etmek gerekir. Değer hakkı şişirilmiş olarak yaşanan her ne ise sonuçta putu elinde kırılanın yaşadığından farklı olmayacaktır. Bunun içindir ki dünyevi olmanın nesnelerini hakkı gereği ile yaşamak önemlidir. Hakkı dışında yaşanan için dünyevileşmek denilmekte ise buna dikkat etmek gerekir. Hakkı gereği yaşanan için dünyevi denilmekte ise dünyevi olmanın hak kılınmışlar ve hak edilmişler üzerinden hakikati yaşamanın gereği olduğunu da unutmamak gerekir.

Dil ve dilin kullanış biçiminin, içerik yüklerinin dünya görüşünü belirli kıldığı gerçeği doğrultusunda dinde edinilmesi gereken -oluşturulmak istenen- dünyanın, tevhid dili ile biçimlenmesi gerekir. Tevhid dili, nesnel olgusal olana aşkın olarak öznelliğin ifade edildiği ve öznel belirimlere tanık kılan dil yapısallığına haizdir. Nedenler ile nesnel olgusal olana tanık kılmaktan farklı olarak tavırlarda görünüş bulan mutlak özneye edimlerinde ve yaratım ürünleri üzerinden tanık olmayı gerekli kılar. Tevhid dilinde yağmur, yağmur değil rahmettir. Ölüm, ölüm değil kavuşmaktır. Hastalık, zahmet değil Şafi olan Allah’ın görünüş bulmasının gereğidir. Her olguda içerilmiş olunan esma olay belirimlerinde gerçekleşir iken görünüşe gelen Allah’a esma ile tanık olur. Tevhid dili vicdanda karşılık bulduğunda, esmanın duygusu edinildiğinde yaşamsal olarak da insanı, ilkeleri/ esmaları yaşamaya doğru da yönlendiricidir.

Kur’an tevhid diline haizdir. Din, tevhidin dili ile biçim kazanmıştır. Tevhid dili asli olarak değer ediniminde görünüş bulur. Böyle olmak ile beraber yaşadıklarımız da ise tevhid dilinden yoksun, nedenlere bağlı nesnel olgusal dünyada sıkışmamıza sebep dil belirimlerinde bir dünyada isek böylesi dünyeviyette dikkat etmemiz gereken ilk şey dildir.

Nesnesine tanık kılan dil, nesnesini de öznel alana taşımaya nedendir. Böyle olması dış dünya ile bağlantı kurmak, tanımak, tanımlamak, kullanmak yeniden üretmek için vb. gerekli olsa da tevhid dilinde gerekli olan hak belirimleri üzerinden Allah’a tanık olmak ve tanık kılmaktır. Tevhid dili Allah’ı, yaşamın her alanında tavırlarında müşahede etmenin gereğidir.

Her kişi gönül dünyasının gerçeğinde, ortak yaşadığı nesnel dünyanın gerçeklerine aşkın yaşar iken anlamda görüşü, değer yargısında bakışı ve duygu ikilimde buldukları ile farklı dünyalarda yaşar. Her insan, karakter ve kişilik belirimleri sonucunda belirli kılınan yaşam biçimi ile de yaşadığı dünyayı görünüşe taşır.

Ortak dünya zemininde iç dünyada milyarlarca dünyayı yaşayan insanlık âleminde kendi dünyasını aşikâr eden, kendiliğini görünüşe taşıyan ise Allah’tır. Farklı ve benzemez dünyalarda, Allah’ın hakikatine dair yaşadığı gerçeğe yabancı olmak da insan olmanın başlangıçta gerçeğidir. Sonuçta ise yabancılığın bittiği/ bitirileceği gönül dünyasında buluşmak, ortak gerçeklilikte muhabbet ve selam bulmak, olması gerekendir. Bunun için gerekli olan ise tevhid dilidir.

****

Hakikate varım, hak olanın gerçekleşmesi ve sonuçta hakikat hak olanın gerçekleşmesi üzeri görünüş bulacak ise mücadele etmek gerektiğini düşünmeden, sadece ölmeyi istemek küfürden sayılır, şehid olmayı istemek ise gaflettendir:

Dinde insanlardan istenen, hak ve had belirimler üzerinden duygusunda hakiki olarak hakikatin görünüşe taşınması/ yaşanmasıdır. Yaşamın ağır koşulları altında acziyete düşmeler, insanın kendiliğini ileriye taşıyarak gerçekleştirmesi için fırsattır. Acılar ise birçok hikmeti ile beraber hakikati hak tavır belirimlerinde duygusunda hakiki olarak yaşamanın gereğidir.

Her acziyete düşmek, değişen koşul ve düzeylerde yeniden kendiliğini gerçekleştirmenin/ bulmanın tarihsel gerçeğidir. Acılarda yalınlığını koruyan her insanda da duygusunda hakiki oluşu yakalayışı, her insanın tanık olabileceğidir.

Böyle olsa da acziyet ve acılar içinde dipsiz kuyu -cehennem- misali yaşadıklarına takılan her insanın hak ve hakikaten mahrum tutum ve davranışlarda bulunduğuna tanık olunur. Bu imanın eksikliğinden olduğu gibi dini bilincin hakkı gereği ile edinilmemesindendir.

Önemli olan erekte olanı hakkı gereği yaşamak iken yaşadıklarına takılı kalmak, olması gerekenden uzaklaşmak olur. Sonuçta ise insan, hakkı gereği ile yaşadığı eylemlerinde kendiliğini tatmanın ve ürettiklerinde bulduğu/ bulacağı kendine yetmenin, mutmain olmanın ve huzur bulmanın duygusundan yoksun olur. Kalbin sükûnet bulmasından yoksundur.

İnsan, ufak tefek şeyler peşinde koşarken ve varsaydığı sözde değerleri takınırken aslına kördür. Körlük ise haz, arzu ve menfaatler peşinde koşanın, dipsiz kuyu misali aşağılara düşmesine nedendir. Takılı kalınıp düşmeye neden olan her ne ise sürüklerken peşinden, sonuçta acı ve acziyete düşmek, insanın kaçınılmaz sonudur.

Ne için yaratıldığından gafil, imandan yoksun ve olması gerekenin gerçekleştirilmesinden ve sorumluluğundan kaçmak insanı, kendini tüketeceği sona doğru kaçışıdır. Böylesi sonda acziyet ve acılar “keşke” demenin pişmanlık duygusunda karşılık görür. Kendini olmadıklarında tüketmeden, keşke de demeden önce geriye çekilmek, sonuçları öngörerek yaşamak gerektiğinin idrakini edinmek insanın gelecek adına kurtuluşunun ilk durağıdır. Hak ve hakikate göre olması gerekeni, bedel vermek gerekse de gerçekleştirmek, sonuçta dipsiz kuyudan kurtuluşun ikinci durağıdır.

Bilim sonuç ilke ise hak olanın kendini yaşatmaya zorladığına, hukuk sonuç ilke ise hak üzeri hakikatin kendini yaşamaya zorladığına tarihsel süregelişinde tanık olunur. Dinde ise gönüllülük esastır. Hak ve hakikat, gönüllü olarak yaşanması istenendir. Hakiki insan olmak gönüllü oluşta da görünmesi gerekendir. Bunun için gerekli olan ise imandır; doğru olandan şaşmadan edim ve üretimlerde bulunmaktır; olması gerekeni, amacı gerçekleştirmenin şevkidir (motivasyon); ne olursa olsun, neler yaşanırsa yaşansın mücadele ruhunu/ duygusunu da kaybetmemektir.

Din değerler alanıdır. Her değerler alanı gibi inancın, iman edilenin alanı olma özeliğini gösterir. Değerler amaca/ ereğe bağlı olarak yaşamda görünüş bulur iken ödevler ve sorumlulukların üstlenildiği ve yapılmasının gerekli kılındığı doğrultuda kendi alan belirimine göre öncelikler olmaları ile kategorize de edilmesi gerekenlerdir. Dinde gönüllülük esas iken öncelik hak ve hakikatin gerçekleştirilmesidir/ ereğinde hakiki olarak yaşanmasıdır.

Değerler alanı amaçta farklılıkları açık ettiğinde, menfaatler gözetilirken çatışkılı diyalektik görünüş bulduğunda savaş insanın kaçınılmazıdır. Savaşlarda çatışan insan olsa da değerlerin çatıştığı sahne kurulmuştur. İnsan düşman olarak görüldüğünde de saflar sıklaştırılmak zorundadır. İnsanın insana bakışı insanca olmaktan çıkar, gazap bakışları sahnenin kana boyanması ile doyar.

Savaş dahi olsa insanı insan kılan anlam ve değer ruhunu yitirmemek gerekir. Böyle olsa da şerr, zulüm, küfür, batıl ile hak ve hakikate karşı durulmakta, savaş kapıya dayanmakta ise kaçmak çözüm değildir. Mümin olan için müslim olmanın en çetin sınavı ile karşı karşıya kalınmıştır. Öncelikler sınanır; ölüm kaçınılmaz son olarak önünde dururken şehid olmak beklenendir.

Hak ve hakikate bağlı edinilen her değer, şehid olmanın ruhunda bütünlenir. Tüyler, değerlerini hakkı ile yaşamanın, hakiki insan olmanın ruhu üflenirken titrer. İnsan, nefisi emmaresine aşkın, fedakârlığın son durağında Allah’a/ nura kavuşur. Fedai can olmak ile ebedi nimete ulaşır.

Kim istemez böylesi nimeti, böylesi yükselişi? Ahmaklar cehenneme yürürken, şehitler cennetten bakarken kim istemez böyle ihsanı? Amaçta hak ve hakikati ereğinde göstermek, yaşamak söz konusu ise şehid olmayı istemek gaflettendir. Karınca misali yürürken sonuca doğru; ölmek değil, şehid olmak varsa kaderde, büyük nimettir. Bundan daha büyük nimet ise hak ve hakikati ereğinde görünüşe taşımaktır, yaşamaktır. Sonuçta ilahi muradı hakkı gereği ile görünüşe taşımak, batılı zayi kılmak, insan eli ile olacak ise bin defa şehid olmaktan efdaldir.

“Âlimlerin mürekkebi şehitlerin kanından efdaldir” hadisi şerifi de bu gerçeğe ışık tutmaktadır. Sadece âlim olmak değil, çetin mücadelelerde hak ve hakikatin görünüş bulması için hakiki olarak ne yapılmakta ise Hakk yolunda ölmek ile eş değerdir. Şehid olmayı ister iken ilahi muradı da gözden kaçırmamak gerekir.

Önemli olan efdaller içinde önceliğin, hak ve hakikatin görünüş bulmasına, batıl ile kendi nefsine zalim olanın önünde durmaya ve sonuç almaya ait olduğunu bilmektir. İnsani ilişkilerde efdaller içinde önceliği, hakkaniyet ilkesi ile fedakârlığa ait kılmak da müslim olmanın gereğidir. Allah söz konusu olduğunda ise değil şehid olmak, cennet kapıları açılsa da melekler önünde saf tutsa da takılı kalmadan aşk ile ermek olması gerekendir.

****

Ümmet, kendi öz değerleri -Hakk- ile ayakta duran ve halkın da öz değerleri ile bütünlüğünü bulması ile edinilendir. Ortak, akıl, değer, duygu, amaç, eylem sahibi olanlar idealinde olması gerekeni yaşamak için ümmet olanlardır:

Ümmet kavramı, an basit anlamı ile halk, topluluk demektir. Ümm kökünden hareket ile bir şeyin başlangıcına, varoluşuna dair toparlayıcı olanın değer karşılığı olması sonucunda üstyapı oluşu ile beraber amaca bağlı toparlanışla halk, topluluk olmak anlamını içerir.

Ümmet, amaç ve değer birliğinde ortak ilişkilerde eylem birliğinde ortak gerçekliliği olan topluluktur. Ortak gerçeklilikte, kendi gerçeğini öteki ile bulmaktan daha çok ortak özelliklerinde ve değer birliğinde bulur. Varoluşuna dair dayanak olarak bulduğu ise ortak değerleri ve amaca bağlı motivasyondur. Amaca bağlı ortak eylemlerde bütünlük bulunduğunda ve sonuçlar alındığında ümmet olmanın duygusu edinilmesi ile beraber bir topluluk ümmet olur. Ümmet anlamını halk kavramı değil de topluluk kavramı karşılamaktan yana yetersizdir. Bir topluluk, topluluk olmalarının ortak nedeni doğrultusunda ortak değer belirimleri ile bir amaçta bütünlenmekte iseler ümmet olma özelliği gösterirler.

Ümmet, ortak değerlerde tarihsel geçmişi olan ise kültür ediniminde, kültürde doğuş ile ortak karakter ve kimlik ediniminde aidiyet hissiyatında yabancılığın olmadığı halktır. Halk olarak ümmet, aidiyette yakinliğin olduğu ve ödevlerle mesuliyetin yüklenildiği olması ile ilişkilerde ve duyguda amaca bağlı tamamlandıklarıyla bütünlüğün bulunduğu birlikteliğe haizdir.

Kur’an’da İbrahim nebi için tek başına ümmetti tabiri kullanılır. Bundan kast edilen ise dayanağını kendinde bulan ve amaca bağlı olarak aidiyet hissiyatında ve mesuliyet yüklenmiş olarak iş gören insan olmasıdır. Genel anlamda idealist, kendini vakfetmiş insan anlamında, tek başına ümmet olmak anlam kazanır. Tek başına ümmet olan için, değerler insanı olmak kaçınılmazdır. İbrahim nebi için amaçta aidiyet hissiyatı ile bütünlenmek, ilkenin ve eylemlerinin sorumluluğunu almak ve amaca/ ereğe bağlı olarak kendini vakfettikleri -bıraktıkları ve bağışladıkları- ile gerçekleştirmek, idealinde insan olmayı bulmasıdır.

İbrahim nebinin tek başına ümmetliğinde olan bir durum da âlemlere cami olan insanın yaratılışı ve Allah için oluşun da amaç bulur iken neden ve erek belirimlerinde ilişkilerinde uyumlu ve eylemlerinde tutarlı olması sonucunda bütünlük bulmasıdır. Âlemleri kendiliğinde insan kimliğinde toparlarken ve idealinde görünüşe taşırken öz kendiliği ile kendini bulması sonucunda İbrahim hem tek başına bir ümmet hem de Allah’a ümmet olmuştur. Eş deyişle İbrahim nebi Allah’ın kendisi için halk ettiği halkı olma durumunda bulunur. Âdem nebide görülen o ki âlemlerin toparlanışı olarak halk edilmiş olmasıdır. İbrahim nebi ise insaniyetten murad edilenin gerçekleşmesi olarak tek başına halk olmuştur.

Bu durum Muhammed Mustafa efendimiz ile kıyas edilecek olunursa eğer efendimiz; tek başına ümmette gerçekleşen Allah’a -ortak gerçeklilikte, kul ile Hakk varoluş gerçeğinde-ümmet/ halk olmak ile beraber ümmetine ümmet olmuştur. Ümmeti de kendisine ümmet olmuştur. Ümmetinin kendisine ümmet olması “nebiye Allah ve melekleri salat getirmekte, sizde ona salat getiriniz” ayetinde belirtilir. Ümmetine ümmet oluşu ise “içinizden öyle bir nebi gönderdik ki sizlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir.” Ümmetin ümmet oluşu, o merkeziyetçi olarak onun kült (kurucu öz değer) olan kültür değeri olmasında görünüş bulur. Onun ümmetine ümmet oluşu ise ümmetine karşı duyarlılığında “ya rabbi ümmetim” ifadesinde görünüş bulmuştur.

İbrahim nebi öznelde ferdiyet düzeyinde ümmet oluşu bulur iken Muhammed Mustafa efendimiz ümmeti ile aidiyet, sorumluluk ve duyarlılık bağı kuruşunda ümmet olma özelliği kazanır. İbrahim nebi ile Âdem nebiden itibaren süregelen Allah dini, hanif din olma özelliği kazanır iken Allah dini, toplumsal yaşamda irfan ve ahlak düzeyinde İslam olarak sonuçta görünüş bulur. Âdem’den Hatem’e süregelen İslam, böylece toplumsal yaşamda ortak kimlik olarak ümmet olmaya nedendir.

Ümmet olmak aidiyet hissinde, sorumluluk duygusunda ortak değerlerde duyarlılıkların oluşması ile eylemde ve ilişkide edinilen ortak gerçeklilikte varoluş bulmaktır. İbrahim ile Allah, Muhammed Mustafa ile Allah ve takipçileri arasında oluşan aidiyet, sorumluluk ve duyarlılıkta duygudaşlık, sonuçta da yakinlik bulmak olması gerekendir.

İnsan, her bir melekesi ile Allah’a yakinlik bulma vasıtalarını kendinde taşır. Sezgide anlayışla eylemlerinde Allah’a tanık olmak/ yakin bulmak, ilkelerin duygularda karşılığı ile duyguda hem hâl (duygudaş) olarak birliği bulmak, usta tevhid gereği ile ilmen Allah’ı yakin bulmak, hayal gücünde Allah’ın huzuruna varma ihsanına ermek, vicdanda eylemlerde hak olana bağlı olarak esmanın gerçekleştirilmesinde yakinlik bulmak vb. düzey ve formasyonlarda yakinlik ile tek başına ümmet olunması ile Hakk’ın halkı (ümmeti) olma mertebesi kazanılır.

Nebiye ümmet olmak ise başlangıçta ona olan muhabbet ile onu yakini olarak bulmak ile gerçekleşir. Aynı duyguda ve değerlerde İslam kimliğinde onun karakterinin canlı kılınması sürecinde ümmet olunur. Sonuçta ise o kendisini Hakk ile nasıl bulduysa, yani ahvalini -gerçeği yaşama duygusunu- gerçeği olarak bulmak, onu kendiliğinde bulmak ile ona hakiki düzeyde ümmet olunur. Ona ümmet olmak demek; onu hakkı gereği ile yaşamak demektir. Bu bağlamda onun Allah ile bulduğu yakinlik ve ümmetine olan duyarlılığı ile görünüş bulan kendisini ümmetine vakfetmesi düzeylerinde yaşamak ümmeti has olarak vücud bulmaktır.

Böyle olsa da genel anlamda ümmet olmak; onun nebiliğini kabul etmek ve ona tabi olmak ile anlam kazanmıştır. İnsanlığın geneline gelen nebi olması sebebiyle de davetine icabet eden ümmeti ve davetine icabet etmeyen ümmeti olarak da bütün insanlığı ümmet olarak kucaklamıştır. “Ben bütün insanlığa gönderildim” ifadesinden hareket ile ümmetinin âlimleri böylesi bir çıkarımda bulunmuşlardır. Bu kanaat ile beraber olması gereken ümmet ise ona has kılınan Allah nuru ile nurlanmış olan ve onun ahvali üzeri yaşayan Muhammedîlerdir.

Demek istediğim o ki İslam kimliği altında öznelde tek başına ümmet olarak ne kadar hanif olduğumuz özeleştiriye açıkken, parçalanmış fırkalarda Muhammedî olarak ümmetiz demekte iken ne kadar İslam olduğumuz tartışılması gereken bir durumdur.

Kültürde değer olarak sahiplendiğimiz ve takipçisi olduğumuz efendimize muhabbette ne kadar hakikiyiz ve ahvali üzeri Allah’a, ilkelerine, insanlığa rahmette olarak ne kadar duyarlıyız? Kendimizden daha çok ümmette kardeşimiz olanlara ne kadar önem vermekteyiz? Onlar için kendimizden fedakârlık yaparak neler yapmaktayız? Yaşadığımız devirde ümmete uzanan Muhammed Mustafa eli ne kadar olabilmekteyiz? Herkes bir kurtarıcı bekler iken bizler hak ve hakikate dair tevhid görüşü ile kurtarmak ve rahmet etmek için uzanan el olduğumuzda onu hakiki olarak kendine yakin bulacak ve yaşamında göstermiş olarak hakiki ümmet olmuş olacağızdır.

Ümmet olmak, tarihsel süregelişte takipçisi olmaya indirgenmeyecek kadar önemli bir konudur. Günümüzde görülen o ki sözde takipçisi olmak, fırkalara ayrılmış ve düşmanlığı beslemekte iken ümmet olmak için yeterli değildir. Bu nedenledir ki tevhide dayalı dünya görüşünü edinmedikçe ve ahlakı ile ahlaklanmadıkça, tenezzül etmekte olarak da rahmette iş görmedikçe ayrıca sonuçta iman, ahlak ve tevhid görüşünde ereğe bağlı olarak ortak eylemlerde buluşmadıkça ümmet/ halk olmanın gereklerini bulduğumuz söylenemez.

“Mümin müminin kardeşidir”, “Mümin kardeşi ile üç gün küs duran bizden değildir”, “komşusu açken tok yatan bizden değildir”, “kendisi için istediğini mümin kardeşi için de istemeyen bizden değildir”, “ümmetim yalan söylemez” vb. derken de yalan söyleyen bizden değildir demiş olan bir nebinin ne kadar ümmeti olduğumuza gözümüzü açmamız gerekir. Ümmet olmak, ortak değerlerde duygudaş olarak aynı amaçta buluşmak ve fedakârlığı önceler iken amacı gerçekleştirmeyi gerekli kılar. Öznelde hanif olmakta ümmet oluşu bulmak ve sonuçta da İslam kimliği altında toplumsal düzeyde ümmet/ halk olmanın gerçeğinde, gereklerinde hak ve hakikati öncelediğimiz ilişkilerde ümmet olmayı bulmak olması gerekendir. Sadece Allah’ın huzuruna çıktığımız ibadetlerde ümmet olmak değil, ilişkilerimizde hak ve hakikate dair ortak gerçeklilikte ötekinin öncelendiği anlayış ile ümmet olmak bizden istenendir.

Görülen o ki ümmet olmakta da yolumuzu kaybettik. Tek akılda buluşamazsak da ortak değer ve duygularda tek yürek olmayı bulmak ile ümmet olmanın kapısını aralamış olacağız. Yüreklerimiz birbirine bakar iken geleceğimizin birbirimizde olduğunun gerçeği ile belki tanışacağız. Gelecek birbirimizde yatan gerçeğimizdir. Biz Hakk’tan ayrı, amaçtan uzak, birbirimize buğz eder iken ortak gelecekten kopmuş, günü kurtarma derdinde iken ümmet olarak bulamadıklarımızın eli ile ümmet olmayı yitirdiğimizin hatırlatılışına tanık olmaktayız. Tamamladıklarımız ile ümmet olmak, ortak geleceğe selametle yürümek, fahri kâinattan ders olarak bulduğumuzdur.

Ortak aklımızı tevhitte yapısal kılmak, tarihsel köklerimizden hareket ile ortak duygularda duygudaş olarak birbirimize ayna olmak, ortak değerlerde aynı çizgiyi paylaştığımızı görmek, hak ve hakikate dair ortak amaçta ortak eylemlerde bulunur iken bütünlenmek, ümmet olmanın gereğidir. Ümmet olmak; aynı zihniyeti paylaşır iken eleştirel olmamak anlamına gelmez. Eleştirdiklerimiz doğrultusunda, daha doğru olanı yapmak ile geleceğe doğru, bütünlüğü bozmadan yürümeyi de gerekli kılar. Ümmet olmak, aynı kökten beslenir iken kurucu değer olan nedenlerine bağlı olarak dallanıp budaklansak da ortak amaçta yeniden buluşabilmektir. Ortak değer olan nedenlerimizde biz olmayı bulduğumuz kadarı ile ortak amaçta da organize olmak ve ortak eylemlerde bulunmayı hak kılar.

Kurucu ortak değerlerimizden, kültürel düzeyde dallanıp budaklanır iken her ne kadar ayrışsak da aynı ağacın köklerinden beslendiğimizi unutmamak gerekir. Aynı Allah’a iman etmek, ahlakta ortak ilkeler göstermek, aynı çizgide buluştuğumuz ortak değerler alanımız iken ayrıştırıcı olarak kişiler üzerinden siyasi ve kültürel değerler edinimi nedeni ile nifakta kalmak, ümmet olmaktan yana hasta olduğumuzun belirtisidir. Bizler halen, ortak değerlere sahip olmamıza, aynı kaynaktan hareketle var olmamıza rağmen ötekileştirdiklerimizden beslenerek saf tutmakta isek El Şafi esmasına ihtiyaç duymaktayız demektir. Bütünlüğü -şafiyi- yitirdik ise bütünlüğü bozan hastalık belirtilerini, tedavi etmek gerektiğini de bilmemiz gerekir.

Hastayız ama hastalığı kabul etmemekteyiz. Böyle olduğunda da hastalığa cevap verecek ortak alan, proje ve eylemlerden de uzak birbirimize yabancıyızdır. Lafa geldiğinde herkes ümmet, ama ilişkilere geldiğinde ümmet olmaktan uzak tavırlarda bulunmaktaysak, eleştirel olarak kendimize dönüp olması gerekenler ışığında öz eleştirimizi yapmamız gerekir.

Yetmez! Ortak alanlardan hareket ile ortak projeler, eylemler ve ifadelerde buluşmak gerekir. Yetmez! Kişiler ve olaylar üzerinden tarih okumaları yapmak yerine kişi ve olaylara aşkın olgular üzerinden tarih okumalarında bulunarak ilkesel olanı görünür kılmak gerekir. Yetmez! İlkeyi ortak değer olarak görüp, ortak duygularda buluşmak gerekir. Yetmez! Ortak duyguları canlı tutacak eylemlerde kültür oluşturmak gerekir. Yetmez! Ortak kültürden hareket ile ortak değerlerin vücud bulacağı, zihniyetin yapısal kılınacağı siyasi hareketler ile medeniyet kurmaya doğru edim ve üretimlerde bulunmamız gerekir. Yetmez! Medeniyet yapısı içinde, kültür çizgisinde, ortak değerleri miras bırakmak gerekir ki yarında ümmet olabilelim.

Böyle olması gerekir ama anlam ve değerler alanında bu kadar dallanıp budaklanan ve yapısal olarak da kurgulanan zihniyetlerin, değişmekten yana kaygılarını aşması gerekir. Değişmemek için birçok nedeni olanların değişmek için nedenleri ümmet olmadıkça, değişeceklerini beklemek de yanlış olur. Zaten amaç ve değerler çeşitliliği sonucunda çatışkılı diyalektikte saf tutanların, tarihsel düzeyde miras bıraktıkları nifak olduğunda tek düzeyde ümmet olmanın mümkün olunmadığı görülür.

Ortak duygu, değer, düşünce, eylem vb. düzeylerde ümmet olmayı biz olmak düzeyinde bulmasak da hukuk zemininde hukuk normlarının çatısı altında beraber yaşamayı öğrenebiliriz. Aynı kökten vücud bulan ağacın dallarıysak eğer bunu köklerimize borçlu olduğumuzu da hatırlamak yerinde olur. Ahde vefa diyorsak, tevhid itikadında buluşmaktaysak, ağaçta bütünlüğü korumamız gerektiğini de unutmamak gerekir. Bunu yapmaz isek ahrette hesabı altında kalınacağını da unutmamak gerekir. Her ağacın budanacağı bir vaktinin de olduğunu bilmek gerekir. Ayrışmakta inat etmekte, hoş görüden uzak tavırlarda bulunmakta, birbirimize yabancı bakmakta, güvenilmez görmekte, tedbirli yaklaşmakta isek ne kadar İslam olduğumuzu da sorgulamak gerekir.

Dikkat edilecek olunursa; kişi, mezhep, cemaat, tarik ismi vermeden ifadelerde bulunmaktayım. Çünkü anlattıklarım hepimizin ortak gerçeği… Bunun ile yüzleşmekten kaçındıkça da İslam olmaktan ve hakkı ile yaşamaktan, uzaklaşmaktayız.

Birbirimize rahmet olmak var iken nefret kusmak nedendir. Birbirimize el uzatacak iken uzanan elleri dahi kesmek nedendir. Konuşup anlaşmak tavsiye edilmişken, beraber yaşamak mümkünken, ortak akılda buluşup yarına yürümek gerekirken ayrılıklarda durmak, inatta ısrar etmek, ümmet olmadığımız/ olamadığımızın da göstergelerindendir.

Bireysel olarak her birimiz, ümmet olma özelliklerini gösterebiliriz, kültürel olarak toplumsal düzeyde ümmet olma özelliklerini kısmen dahi göstermekte olsak da İslam âlemine küresel ölçekte bakıldığında, ortak noktalardan yana o kadar uzaklaşılmış olunduğundan dolayı, ümmet olmayı başaramadığımızı görmek gerekir.

Böyle olsa da ümmet olmanın kurucu değerlerini, İslam olma kimliğinde halen muhafaza etmekte isek biz olamasak da beraber yaşamaya dair bir umut olduğunu belirtmek isterim. Biz olacağız diye bir kaide yok ama beraber yaşayabilmemiz gerektiğine dair -tarihsel tecrübeler de göstermektedir ki- bir kaide vardır. O kaide de tevhid ilkesidir. İlişkilerde adaletin, edimlerde rızanın, amaçta şafinin, ortak değerlerde buluşmanın gerektiğinin gözetilmesi, ümmet olabilmeyi muhafaza edebilmek için gereklidir.

****

“Sanırdım ki her doğan güneş ayrı güneşmiş, Bilmezdim ki her doğan güneş aynı güneşmiş.” Güneş battı der iken battığı yerden doğarken buldum:

Güneş yükselirken şehirler anası üzerinde,

Heyecan ile beklenen, neşeyle kucaklanacak

Âlemlere güneş Mustafa doğmakta

Annesinin korkusu, masum bir bebeğin geleceğine duyulan kaygı,

Kaygının karanlık bakışlarına karşı,

Meleklerin nurlu bakışı;

Kaygıdan doğan, kaygıya doğan Muhammed Mustafa,

Masumiyetin en güzel örneği,

Annesinin kucağında kaygıyı gideren, şefkat ile kucaklanan

Allah’ın nurlu bakışında nura boyanan,

**

Azrail sevgi dolu bakar iken ruhuna dokunduğunda

Ruhu derin uykuya daldı da

Geldiği yeri, unuttu asıl vatanını.

Gözlerini ilk açtığında, rüya misali derin uykuda

İlk gördüğü annesiydi.

Gariplik her dünyaya gelenin gözlerini açtığı anda bulduğuydu.

Tanımadığına bakmanın ilk duygusuydu.

**

Garip Mustafa, devler ülkesinde gözlerini açmakta

İnsanın kutsiyetini saflığında sunmaktaydı.

Ve sevgi, devleri secdeye zorlayandı.

Garip olan, sevgi ile yakinlik edinendi.

Sevgi annesini anne kıldı, dedesini dede kıldı.

Yetim Mustafa alıştığı dünyada sevdiklerini yitirmenin acısı ile de garip kaldı.

Rivayet edilir ki hep garipti.

Kendini ait hissetmediği dünyada, kendine ait hissettiklerini de yitirdikçe, gariplik artmaktaydı.

İnsan garip geldiği için olsa gerek ki

Garibi olduğu, garip kaldığına sebep her ne ise kendi gibi kılmaya çalışarak garipliği aşmaktaydı.

Kendi gibi sevenler gözden kayboldukça, gariplik ağlamasındaydı.

Sevgi yakin kılar iken garipliği bitirmekteydi

Ama

Ayrılıklar hüzünlüydü

Acılar içinde de acziyet, garip kılmaktaydı.

**

Gençlik, haz, arzu ve yer edinmenin gereğinde yaşamaktı.

Haz, arzu ve yer edinmek, ahlakta terbiye edilmekteydi.

Vicdan terbiyenin gereğiydi.

Vicdanında terbiye eden Rabbi olan Allah’tı.

Emin, ahlakı gereği kazandığı sıfat ismiydi.

Kavminin içinde güvenilen genç delikanlı

Gençliğinin baharında garipliği unutmuştu.

Kavminin kızları, aşkı duygusunda yaşamanın duraklarıydı.

Her aşk ulaşılmaz olunca, hasret körüklenen ateşti.

Uzaklar kaçmak için fırsattı,

Tacir olmak dünya ufkunu açtı.

Kavmin ananeleri ayağına bağ, kalbine ıstıraptı.

Her kaçış kalbinde neşeye sebep,

Dünyaya açılan penceresiydi.

Her kaçışın son durağı, eşi ile yuvanın kurulmasıydı.

Korku ile karışık heyecan, geleceğe adım atmanın sınırlarıydı.

Atılması gereken adım, kendi hayrına olandı.

Evlilik, kaçınılmaz duraktı.

Sevgi, eşi ile bütün kılan yuvayı kurmanın harcıydı.

**

Seneler içinde sadece tacir değil,

Olan biteni sorgulayan düşünürdü.

Atası İbrahim’i muhabbetinde buldu.

Düşündükçe kendini İsa’ya yakin gördü.

Musa’ya saygı duydu.

Garip hissettikçe, Kâbe’yi sığınak bildi.

Zemzem içmek zevk,

Kâbe’nin önünde oturmak huzurdu.

Düşündükçe, kendine garip

Olan bitene garip bakmaktaydı.

Gariplik düşüncede karşılık gördüğünde

Derin uykudan uyanmanın ilk basamağıydı.

Düşündükçe kaçtı,

Kendi mağarası, kendi dünyasına açılan kapıydı.

İbrahim’den değer, İsa’dan söz ile miras kalan iman,

Allah’ı aradığının kanıtıydı.

Mağarası kendisine yuva oldu.

O yuvada acziyet ve hüzün göklere uzanan elleri oldu.

**

Elleri tutan Allah’tı.

Uzandığında, “Oku” emri ile görünüş bulan Cebrail oldu.

Yüce Mevla’m, kendine uzanan hangi eli mahrum kılmış ki

Onunda elini boş çevirmiş olsun.

Korku yeniden durak olmuştu.

Beklenen gelmişti ama beklediği gibi değildi.

Gecenin kör karanlığı aydınlık gün gibiydi.

Düşüneni kucaklayan, düşüncenin meleğiydi.

Adı Cebrail olsa da okumanın durağıydı.

Karanlıkta olana, korku uyandıran olsa da

Gerçeğe açılan kapıydı.

Örtüler içinde uykuda olana, uyanmak için uzanan eldi.

Korku, hakikate ulaştıkça, hak olanı yaşadıkça aşılası olandı.

Aşıldıkça da yerini muhabbete bırakandı.

**

Gençliğin aşk duraklarında muhabbete duyarlılık kazanan

Şekilsiz olana âşıktı.

İlahi aşk dedikleri, nurdan ateşti.

Kalp bu ateşte kutsiyete ulaştı.

Nefsi emmarenin yandığı,

Rabbi olan Allah ile terbiye bulduğu

İlahi aşk, Mustafa’yı da yaktı.

Evvela düştüğü yeri yaktı.

Ardından da ardı sıra yürüyenleri yaktı.

Nebilik ateşi halka uzanmıştı.

Ardın sıra gelenler aşk ile hakikate açtı.

**

Hakikati öğrenmek sorun değil ama

Hak üzeri yaşamak sorun olarak görünüş buldu.

Hakikate dair her söz kalplere inerken üflenen ruhtu.

Ruhları hakikate dair ruhlandıkça

Nurlananların ismi mümin oldu.

Hak üzeri yaşamak ile de müslim olundu.

**

Mümin olmak kalpte olduğu için olsa gerek ki sorun sayılmazdı.

Müslim olmak ise hak üzeri olduğu içindir ki

Hadsiz muhaliflerine sorundu.

Sorun, yok etmek ile çözülecek olan olduğunda

Çekilen çilenin sınırları yoktu.

Rivayet edilir ki her duygunun dahi meleği vardır.

“Sabır meleği dahi sabrı onlardan öğrendi” diyen pek çoktu.

**

Hüzün senesiydi:

Sevenler, hamiler tek tek

Tutulamayan, önüne geçilmeyen gerçekte

Varlık sahnesini terk etmekteydi.

Allah’a olan hasret, gözyaşlarında görülmekteydi.

Sevenleri de gözyaşlarında yürümekteydi.

Bu yürüyüş ıraklara gitmenin değil,

Umut ve aşk ile hasreti çekilene yakin gelmenin yürüyüşüydü.

Acziyet, hüzün, gariplik meleklerin muhabbet bakışını

Çaresiz bakışlara çevirmişti.

**

Allah’ın “gel” haberini Cebrail ulaştırmıştı.

Sözün indiği kalbin misali Mescidi haramdan

Asıllara yükselmenin mabedi,

Bedene misal mescidi aksaya

Hüzün meleği Burak ile gitti.

Geçmişin nebilerine imam olan o oldu.

Her gök katında, melek diye gördüğü melekelerine tanık oldu.

Gördüğü her nebiyi aşmak şerefi ile aslına rücu eden de o oldu.

Hasrette amaç Allah ise

Gördüğü şahikalar da kendisine engel olmadı.

Allah’ın huzuruna vardığında

Hiç birine takılmadı.

Geçmişin, geleceğin bilgisi ile o an kendindeydi.

Arasız yakinliğin sırrını bulmuştu.

Döndüğünde Allah ile bakmaktaydı.

Her işinde Zatı ilahiyi bulmaktaydı.

Yakinliğin sırrını kendiliğinde bulmaktaydı.

Beşer olmak, “bedene ait olmak” derler.

İnsan olmak, “ruhta mana ile vücuda gelmek” derler.

Beşer olmaya aşkın insan olarak vücud bulmuştu.

İnsanlığını, insanı Allah ile bulan, insanı kâmil olmuştu.

Allah’a zatında ermenin kapısı onunla aralanır olmuştu.

Kendisinden sonra her daim tartışılan miraç,

Yolunu yol edinenlerin de uğradığı mirasları olmuştu.

**

Her inişin bir sebebi vardır.

Onun inişi ise âlemlere rahmet olmaktı.

İç dünyada hakikati bulmak,

Dış dünyada hakikati yaşamak,

Kevseri dilinde içer iken gözyaşlarına boğulmak,

İlahi aşk ile hasret ateşinde yanmak kaçınılmaz sondu.

Sidret-ül münteha varlık aynası olan kelam ağacıydı.

Kelamında görünüşe gelen, Âlemlerin Rabbi olan Allah’tı.

Buna tanık olan her bir yoldaşı

Musa’nın Tur’u Sina’da yaşadığını Onda yaşadı.

Sohbette kendiliğini Allah ile buldu.

Sohbet kendiliğe giden yol oldu.

Allah’ı arayanlara Tur’da yanan ateş oldu.

“Ben olan Ben”, o ateş gibi görünen nurda bulundu.

Kendiliğe giden, ümmete miras olan yol, sohbet oldu.

Beşer inen, insan ile insan olmayı

Sohbetin göründüğü insan ocağında bulacaktı.

İnsan, insan ile bu ocakta halk olacaktı.

Resul ocağında binlerce güneş doğmuştu,

Binlercesi de doğacaktı.

Dost cemalinde, sohbeti ile Allah her devirde bulunan oldu.

Beden nurun parlayacağı ocaktı,

Nur ile varlık bulacak olan insan ocaktı, beytullahtı.

**

İnsan eser olarak göründüğünde

Halifelik muradı yerini buldu.

Böyle olsa da toplumda karşılığı olmalıydı.

Amaç sadece iç dünyaya taşımak değildi.

Dünyayı yeni bir dünyaya çevirmekti.

İnsanın insanca yaşayacağı yeni bir dünya kurmaktı.

İnsan ile aslına sevk edilecek bir dünyanın kapısı aralanmaktaydı.

Batıl olanın bir hikmeti de olması gerekene sevk etmekti.

**

Öyle de oldu.

Batılın içinde barınamadı hak olan.

Yurdunda yurtsuz kalmak,

İçinde geldikleri ile düşman olmak

Hakikatin görünüşüne alan açmak için bahane oldu.

Hakikat yurtsuz olan iman ehline yurttur ama

Yurtsuz, hakkı gereği ile yaşamaktan da uzaktır.

Musa’ya vaat edilen topraklar,

Hakikati yaşamanın yurduydu.

Bir toprak parçası olmaktan da öte,

İnsanın hakikat ile biçimleyeceği büyük yuvasıydı.

Hak üzeri haddi gereği, üzerinde hakikati yaşayacağı ana kucağıydı.

Hicret, hak ile batılın ayrışmasının da gereğiydi.

Hak, batıl olana sonuçta galip gelecek ise

Hicret kaçınılmaz olandı.

Acziyete düşmek, hüzün ile gariplik

Mümine böylece miras kaldı.

Allah’a olan hasret ise hüzün ve garipliğe baskın aşkta unutulandı.

**

Mekke, ilk ana kucağıydı

Yesrib hasret ocağının ilimle canlı tutulduğu Medine oldu.

Hakikatin hak ve hadler üzeri yaşandığı hukukun adresi oldu.

İkinci ana kucağıydı.

Onların çaresizliğini gören bir göz olsaydı.

Bağrı kan kusar ağlardı.

Ana kucağında ümmet olmak kardeşlere farz kılınmıştı.

Kalplere inen hakikate dair söz, hak üzeri yaşanmaya memur kılmıştı.

Selamet ve huzur müminleri kucaklayan Allah’ın rahmet suyuydu.

İlk ana kucağından ayrılışın hüznüne, hasretine dair ateş sönmeye mahkûm oldu.

Çaresiz bakışlar umut ile canlanıyordu.

Allah’ın desteği yeni kardeşleri oldu.

Vatan olacak yeni topraklar oldu.

**

Unutmadım nebiyi anlatmayı,

Her nebi Allah ile varoluşuna tanık iken

Ümmeti ile kendini bulması gerekendir.

Ümmetini anlatır iken

İki kat acı da kendini bulan,

Acılar katmanlı bir biçimde yumak olduğunda

Gözyaşlarına boğulan

Muhammed Mustafa’yı anlatmaktayım.

Onlar acı çeker iken kendi acılarını unutan,

Dava kardeşlerinin acıları ile acı duyanı anlatmaktayım.

O acılar içinde!

Mevla’ya dair ana kucağı olanı anlatmaktayım.

Ümmetinin sığındığı, gözlerinden esirgedikleri

Canlarına can olan

Sevgiliyi anlatmaktayım.

Habibim diyen Allah’ın

Kullarından habibine bakışını,

Kucaklayışını anlatmaktayım.

Vazgeçmeyenlerin yolunu

Sonuç aldıkları ile yaşadıklarını anlatmaktayım.

Ümmetini anlamadan onu anlamanın da ne kadar zor olduğunu anlatmaktayım.

**

Selam onlaradır, huzur yüreklerinde bulduklarıdır.

İbrahim’in ateşi misali,

Acılar içinde Allah ile selamı, huzuru, muhabbeti bulan da onlardır

Ama

Resul ile huzurda bulunmayı, muhabbete ermeyi, selamda yaşamayı öğrenen, daim kılan, mirası taşıyanlar da onlardır.

Onlar ayrı fertler olarak görünseler de

Aynı amaçta, ortak hareketi ve duygudaşlığı yakalamış olan canlardır.

**

Can deyip de geçme,

Allah’ın her nefes verişinde

Allah’ı hakkı ile yaşayıp hadleri gereği duran canlardır.

Acıların ateşini rahmete çeviren canlardır.

Olması gerekeni çekinmeden yapan canlardır.

Sen onları beşer bilsen de

Onlar insan olmayı Allah ile bulmuş canlardır.

Canlarına nefes Resul’den, onlara miras kalan

Canlar canı Allah ile insan olmayı bulmaktır.

**

Sen Resul deyip de geçme,

Allah’ı hak üzeri yaşadıkları ile görünüşe taşıyan muhabbet ocağıdır Resul,

O ocakta, nasıl insan olunur tecrübe edilmiştir.

Allah ile insan olmayanların sonları da gösterilmiştir.

Onu anlayacak isen sadece onu bilmek yetmez.

Duygusunda hakiki,

Etkiledikleri ile edindiği ortak gerçeklilikte, ortak ruhta biz oldukları ile tanımak

Onu gerçekten tanımanın kapısını aralar.

Sana ondan sayfalarca konuşsam da eksik kalır.

Onu o yapan Allah’tır ama

Ümmeti üzerinden onda kendini görünüşe taşıyan Allah’ı

Rububiyeti gereği tevhitte bildiğinde

Onu, ümmeti dışında anlayamayacağını da bildiğinde

Ümmet olmayı anladığında,

Kalplerine inenin

Sözden önce, muhabbet olduğunu göreceksindir.

İnsanın kalbine inerse muhabbet

Rububiyet, tevhidin gereği olarak görünüş bulur.

O insan, Allah’ın resulü ise

Muhabbet Allah’ın evi kılar

İnsan, insan ile insanlaşır, olgunlaşır.

İnsan aslına uzanmanın yolu olur.

**

İşte! Onlar birbirleri ile insanlıklarını bulan ve inşa edenlerdir.

Mümin kardeşinin ihtiyacını kendi nefsine tercih edenlerdir.

Gerektiğinde birbirlerine can olmuşlardır.

Gerekirse canlarını Allah için, Resulü için, mümin kardeşleri için feda etmişlerdir.

Onlar imanın iki çıtası olan

Fedayı can ve fedayı nefste, insan olmayı bulmuşlardır.

Sen nasıl olurda, onları es geçersin.

Onlar ayrı bedenlerde ortak ruh edinmeleri ile can bulmuş

Âlemlerin kutuplarıdır.

Aynı sofrada birbirlerinden nefes almış,

İnsan olmayı insan ile bulmuş, ölümsüz ruhlardır.

**

Nebi haber verendi.

Hakikat ve hak gönüllere inendi.

Yaşadıkça Resul kılınandı.

İşte Mustafa’nın hikâyesi!

Resul ile resul olmayı, insan olmayı bulan canların hikâyesi.

Birinin kim olduğu kendisini bağlar ama

Sonuçta aşağıların aşağısı da denilen şu dünyada

Söz ile yeni bir dünyaya taşımakta

Ortak değerler alanı oluşturarak yeni bir dünya kurmakta,

Geleceğe kapı aralamakta ise

O sadece kendisi ile okunacak olmaktan öte,

Etkileri ile de okunması gerekendir.

Etkileri onu yakinen tanımak

Daha geniş bir açıdan ona bakabilmektir.

**

Dikkat et!

Ortak hikâyemizi anlatmaktayım.

Dün olanı değil,

Hak ve hakikati değer edinip de yaşayanların

Ortak hikâyesini anlatmaktayım.

Böylesi, uzaklar yakin kılındığında,

Kişiler görünmez olduğunda,

Olaylara aşkın gerçeğe tanık olunduğunda

Ortak anlamda, değerde, duyguda, erekte, eylemde

Gerçeği yaşamanın zevkini anlatmaktayım.

Gerçek böylesi ayna olduğunda

Ruhun yaşadığı zevk olur.

Zevkin duygusunda gerçek

Sadece usa indirgenmeyecek kadar öznel olur.

Gerçek dedikleri böylesi yaşandığında

İnkâr edilmeyecek tanık olunan olur.

**

İşte bu hikâye,

Kur’an’ı yaşar iken anlayanların,

Anlar iken yaşamaya çalışanların,

İlahi sözü değerinde yaşayanların,

Ortak değerde kültür edinenlerin,

Medeniyete uzanırken,

Yeni bir dünya kuranların hikâyesidir.

Bir kişinin değil,

Çoklu gerçeklilikte,

Ortak değerlerde,

Ortak ruh edinen canların hikâyesidir.

Bedir’de imana tanık kılan onlardır.

Uhud ’ta canlarını dişine takıp

Can pazarı olan savaş meydanında bulunan onlardır.

İmtihan edilmenin şiddetine tanık kılan da onlardır.

Hendekte, aç bitap

İlmin şehrini,

İlimle, fedakârlık ile korunacağına tanık kılan da onlardır.

Hak ile batılın savaşında

Hudeybiye’de geri adım atıldığında

İman ile karşı duran da onlardı.

Batılın zayi kılınacağını öngörmemiş olsalar da

İman dolu gözler ile bakanlar da onlardı.

Alan kazanmak için,

Kendilik kontrolü için,

Yeniden toparlanmak için,

Zaman kazanmak için,

Öngörülü bir dünyaya bakabilmek için

Geri adım atamak da gerekirdi.

Barışın arkasında gelecek zaferi görmemiş olsalar da

İmanlarından taviz vermeyen olan da onlardı.

Ortak ruhta, görüşlerde çeşitlenmeyi ilk gösterenler de onlardı.

**

Nasıl okuduğuna dikkat et!

Senin yanlış diye okuduğunda

Sonuç gereği ile açık olacak gerçekler/ hikmetler vardır.

Hikmet müminin kayıp hazinesi ise

Tevhitsel görü, hüsnü zan, hizmet, fakr, tenezzül,

Her şeyi hakkı gereği yaşamak, adalet, sevgi, davayı hakka bürünmek

Ve daha nicesi

Resulden sana düşen,

Ashab ile sana uzanan mirastır.

**

Her iş başlangıcına döndürülür denir.

Mekke’den acılar için de ihanete uğramış,

Zulüm edilmiş olarak çıkanlar

Fetih ile geri döndüklerinde

Yusuf’tan da farkları yoktu.

Hak olan her daim batıl önünde galip gelecek olandı.

**

Sen deme ki Batıl önünde durulmaz.

Hakikat güneşi görünüş bulacak ise hak olan ile

Batıl olan yok olmaya mahkûm kılınmış olandır.

Nebilik son bulsa da insanlık son bulmayacaktır,

Davayı hak uğruna şahadet şerbetini içen,

Hakikati, hak yaşadıklarında görünüşe taşıyan Resuller,

Her daim var olacaktır.

Bunu da bil!

Senden sana giden yolda yalnız olmadığını da bil!

Sonuç hak olanın ise

Taraf olmak, kaçınılmaz sondur, bunu da bil!

Süreçte acıyı bal yapmak, zahmeti rahmet bilmek, yokuşu düz kılmak,

Zorlukları, kendini gerçekleştirmenin fırsatı bilmek,

“Derdini derman etmek” değil midir?

İbrahim’in atıldığı ateşte, yeni bir dünyada doğmaktır, bunu da bil!

Derler ki atadan mirastır, miras olanı yaşamak.

Âdem’den Hatem’e ne yaşandıysa miras olarak bulacağındır, bunu da bil!

Bak! Mirasına talip olduğun nebiye,

Geçmişin yaşadıklarını farklı durumlarda yaşamış,

Karşılaştığı her durumda, nebileri yaşar iken kendini bulmuş,

Kendini Allah ile bulduğunda ise

Nebiliğe, nebilere aşkın resul oluşunda kendini bulmuş.

Allah’ın kullarına uzanan eli, konuştuğunda görünüşe geldiği dili olan resul olmuş.

Tavırlarında görünen Allah’ın aynası olmuş.

**

Mekke, Medine ve fütuhat sürecinde

Hazreti Resul de görmen gereken ise

Bir kişiden daha çok,

Hak olanın gelmesi ile batıl olanın zayi olmasıdır.

Batıl üzerinden hak olan ile kendini görünüşe getiren Allah’tır.

Sonuçta da nimete eren kullarıdır.

Bu hikâye bir kişinin değil,

Sonuçları itibarı ile her yaşayanın ortak hikâyesidir.

Bu hikâyede tanık olacağın ortak gerçekliliktir.

Ortak değerlerde biz olmayı yakalayabilmektir.

Duygudaş olduğunda biz olduğunu görebilmektir.

Ortak hedefte kenetlenerek, gelecek idealinde buluşabilmektir.

Birbiri için olanların birbirlerini tamamlarken

Vicdan da birbirlerine tutunurken

Duyguda birbirleriyle bütünlenirken

Geleceğe doğru yürümeleridir.

**

Vicdan beraber kılar,

Duygular ayna olur,

Akıl, Allah’a hak ve hakikatine tanık kılar,

Yolunu kaybetmemenin de rehberi olur.

Ortak amaç ise

Ayrılmaz bütünlükte, yek vücud olduklarının göstergesidir.

Böyle olduğunda,

Hak olan ile vücud bulanlara tanık olursun,

Kişilere değil, ilkenin vücuda nasıl geldiğine tanık olursun,

Ortak eylemlerde ilke görünüş bulur iken

Kendini görünüşe getiren Allah’a, tavırlarında tanık olursun.

Çıkaracağın ders ise

Hak olanın her daim galip geleceğidir.

Geçmişin dedikodusunu değil,

Yukarıda anlatıldığı gibi

Kişilerin hayat hikâyesini okumaya aşkın

Kendini bulacağın

Ortak gerçekte nasıl yaşaman gerektiğidir.

Ümmet olmanın nasıl gerçekleştiğini görmendir, öğrenmendir.

**

Bil ki!

Gönül deryasında Ben olandan başkası yok,

Mevcudat deryasında Biz olmaktan başka bir yol yok

Öncülerin gösterdiği,

Kendinde ben olanı bulmak iken

İlişkilerde ortak değer edinimi ile biz olabilmektir.

Duygudaş oldukları ile hedeften taviz vermemeleridir.

Her sıkıştıklarında, ortak akıl ile çözüm bulmuş olmayı da göstermiş olmalarıdır

Ortak eylemde sonuç alınabileceğini de göstermiş olmalarıdır.

Söylediklerim,

Kur’an, insan olmak da vücuda gelirken yaşadıklarıdır.

Onların yaşamı, olması gerekenlerin

Nasıl vücuda geldiğinin göstergesidir.

**

Amaca doğru yürür iken

Zor deme, kolay gelir.

Olmaz deme, olur bulursun.

Yok deme, var bulursun.

Sen sonuçta kendini bulursun.

Söz ile imanın dünyasında, kendin olursun.

Allah ile insan olursun.

Uykuda iken uyanık olursun.

Yek pare, yek vücud olursun.

Allah’ın kullarına uzattığı el olursun.

**

Sen zannediyormusun ki

Gelecek, geçmişte olanları yaşamadan günde bulunacak olsun.

Bil ki!

Nebiye hakkı ile salavat getirilecek ise

Ona ümmet olacak isen

Acziyet, hüzün, gariplik

Mirastan sana düşenden, ilk tahsil edeceğindir.

Ruhun dünya uykusundan uyanması için gerekli kılınış olanlardır.

Vicdan, ahlak ve olması gerekeni yapmak

Sen de bulacağın hazinenin, nebilerden kalan anahtarlarıdır.

**

Tevhitsel görü ile de bakmadığın sürece

Örtüler içinde Allah’tan uzak, kendine yitik

Çoklukta kaybolmuş olursun.

Yolunu kaybetme!

Kaybedersen kurtlar kapar.

Rahmet kapıları kapanır da

Bir kapıda tek başına kalırsın.

Kapılar kapandı zan etme!

Tövbe kapısı, senden aslına açık olan

Rahmete yeniden uzanmanın aralığı olarak bulacağındır.

Pişmanlıkta, yaptıklarının sorumluluğunu aldığın,

Rüşt bulmanın kapısıdır.

**

Dönmemek için inat etme, ne olur!

Dönmek için bahane çok iken

Şımarıp da Allah’ı unutanlardan olma, ne olur!

Sen hak olana memur iken

Batıl olana dalma, ne olur!

“Ümmetim, ümmetim” der iken

“Ne olur” demiş olan nebini bul!

Onu yaşadıkça

Merhamet güneşi olarak doğan ol!

Ne olur, diyen sen ol!

“Rahmetim gazabımı geçmiştir” diyen

Allah’ı, böylesi kendinde bul!

**

Yolunu kaybettiğinde

Onların hikâyesine geri dön.

“Onları görsen delidir derdin,

Onlar seni görse Müslüman bunlar mı derdi” diyen

Velinin sesini duyan sen ol!

Yolunu kaybettin ise

Her biri ayetlerin nüzulüne sebep

Örnek yaşamlarını, sana rehber bul!

Olması gerekeni, olmaması gerekeni de

Onların hikâyesinde bul!

Her biri sana ayna,

Aynalarında kendine uzanan bir yol bu.

Eksiklerini aramak, kusur söylemek sana bana düşmez ama

Olması gerekeni, olmaması gerekeni görmek o hikâyeden bize kalan mirastır.

**

Resulü anlattım, beşeri değil.

Ashabı anlattım münafık olanı değil.

Seni sana anlattım, başkasını değil.

İstedim ki

Tarih sayfalarında başkası gibi duran değil,

Öldü bilineni değil,

Kalplerde mirası ile diri olan,

Her mümine, kendinden de yakin duran

Resulü anlatayım.

Ortak hikâyenin ortak gerçeğini göstereyim,

Uzaklarda unutulanın değil.

**

Her bir canda bir değil, binlerce Muhammed yatar.

Önemli olan ise

Ahvaline sadık kalkarak, Muhammediyeti bulmaktır.

İstedim ki

Gözyaşlarında sana uzanan sen olayım,

Seni sana anlatan ben olayım.

Binsene geçse de

Kendini ararken, sana ayna olayım.

Garip bakan gözlerinden

Anlam buldukça, bakan ben olayım,

Ellerini sıkıca tutan Cebrail,

Muhabbetle bekleyen Azrail,

Peşinde pervane olan Mikail,

Varlık kapılarını, sırlarını emri ilahi ile açan İsrafil olayım.

**

Sevgili!

Biz senin ile Allah’ı bulduk.

Sen nasıl buldun ise biz de öyle bulduk.

Gerçeği söylediğine, birebir tanık olduk.

Kur’an’ı yaşayan insan olduk.

Yaşar iken okuyan, anlayan insan olduk.

Zamansız yaşamayı seninle bulduk!

Geçmişe seslenmekten daha çok

Gelecekte yankılanacak ses olduk.

**

Sevgili!

Geçmişi değil, geleceğini duyan ol!

Geçmişte değil, günde yaşayan ol!

Günün insanı değil, geleceğin insanı ol!

**

Sevgili!

İnsanın, halk edildiği mana ocağıdır.

Kendini değil, insanı önceleyen ol!

Allah’a ermek, kendiliğini Allah ile bulmak

İnsanın gerçeği olsa da

İnsan ile anlam bulmak, kendilikte derinlik kazanmak,

Var ettikçe varlık bulmak, varoluşun tadına varmak

Allah ile kendini bulayım der iken

İnsan ile kendini bulmaktan geçer.

İnsan ile Allah’a ermekten geçer.

İnsan dediğini kötü bulsan da

İnsan olduğunu unutma!

Kötü bildiğin, yarın sana ayna olur.

Rahmet, varlığını kucaklamış iken Rahmeti ahlak edinmek

Allah’tan sana mirastır.

Gazap etmek değil, kucaklamak insana farzdır.

Sen seni bulacak isen insana hizmet vazifendir!

**

Sevgili!

Sen yukarıdan aşağıya indirilen değil, tenezzül edensin,

Hizmet ederken dahi tenezzül etmesi gerekensin.

Sen cümle âleme rahmet iken

Allah’ın senden rahmet etmesinin gereği tenezzüldür.

Tenezzüldür seni evrensel kılan,

Seni yarınlara taşıyan,

Aşağıda iken yukarılarda yaşatan

Sen her indiğinde seni sen kılan

Ahlakında övülmene neden olan

Sonuçta Ahmed olmak ile

Makamı Mahmud’u bulduracak olan.

Tenezzül ve hizmet, seni sen kılacak olandır.

Ahadiyeti özünde bulduğunda

Ben olana ermişsindir.

Çoklukta vahidiyeti bulduğunda

Ulu dostlar ile bir olduğunda

Biz olmaya ermişsin

Bil ki makamı Mahmud ’ta olansın

Özünde uyanık, halk içinde olansın

Halk içinde hak olanı yaşar iken

Allah’ı görünüşe taşıyansın.

**

İstedim ki

Önünde duran kendi gerçeğini

Sana anlatan ben olayım.

İnsan olmanın gerçeğini

Sözde anlatan ben olayım.

Sonuçta söz ile bulacak olan, seninle insan olayım.

“Söz mirastır” derler.

İstedim ki

Söz ile sana miras, varlığına ayna olayım.

**

Ya Resulullah!

Haddi aştığımı sananlar var.

Bilmezler ki aşkta hadler görünmez olur.

Kusurdan bakacaklarına, hakikatten baksalar,

Konuşan dilimde hak ve hakikate tanık olsalar,

Muhabbetten olanı yermeseler

Sorgu suale de tutmasalar,

Hüsnü zan ile baksalar

Kendi gerçeklerine tanık olacaklar.

**

Ya Resulullah!

Aşk methiyesi yapmak yerine,

Seni ahvalinle anlatmak istedim.

Dostların ile göstermek istedim.

Yaşadıklarını yazmak yerine

Sonuçta olacağın ile anlatmak istedim.

Olan bitende yaşadığın hikmeti

Seninle anlatmak istedim.

Seni sen yapan ahvalin iken

Takındıklarında kalanlara,

Gerçeğini göstermek istedim.

Ahvalini Allah ile bulan senin

Ahvali yaşandığında

Rahmet olacağını göstermek istedim.

Haddi aşmak değil gayem,

Hak olanı göstermek istedim.

Güneş her doğduğunda,

Aynı güneş olduğunu, zamansızlıkta göstermek istedim.

Zamana ait olanda hiçbir şey aynı değildir.

Zamansız olanda birliği göstermek istedim.

Her sözde,

Bir güneş değil, binlerce güneş olup da doğmak istedim.

Karanlık dünyadan, aydınlığa uzanır kılmak

Gölgelerden hakikate ulaştırmak istedim.

Niyetimde hakiki iken

Güzelliği göstermek istedim.

Güneşi batırıp da karanlıkta kalanlara

Battığı yerden doğduğunu söyledim.

Hakikat derdine düşenlere insan adresini gösterdim.

İnsan âlemlerin noktası ise

Sonsuza uzanan macerasında

Bitmez tükenmez ile varoluşunda

Kendisine gafil kalmamasını istedim.

Dünyası cehennem olan, derdini derman bulan,

Cenneti dost sohbetinde bulan,

İman dolu kalpte Rabbine erenin

Nimet yolunu gösterdim.

Nebiyi anlatırken selameti

Varoluşta barışmakla İslam’da gösterdim.

**

İstekler, sözler bitmez tükenmez

Bu hikâyenin bir kişi ile bitmeyeceğini,

Göstermek istedim.

Bundan olsa gerek ki

Bu hikâyede, Muhammed öldü diyemedim.

Bir değil, binlerce Muhammed doğar.

Bu hikâye biter diyemedim.

Her ölüm umutsuzluğa yelken açtırır.

Muhammed öldü diyemedim.

Bu hikâyeyi bitirmedim.

**

İstedim ki

Geleceğe miras kalan yönü ile

Duygusunda canlı tutulan

Ümmeti ile canlı olanın

Hikâyesini anlatayım.

Anlatırken de gördüm ki

Hikâyesi sadece kendine ait olanın hikâyesi değil,

İnsanlığa ait olanın, hikâyesini anlatmaktayım.

Her vicdan sahibinin göreceği, gerçeği ifade etmekteyim.

****

Yerinde ve gerekliliğinde zorunluluk zemininde olması gereken, hikmetinde vücud bulacak olandır. Sonuç olarak söylenmesi gereken ise kendini hikmetinde ilkesi gereği sorgulaması, bulması, hakkı gereği ile yaşaması gereken insandır:

Ey insan!

İstenen sen iken

Sen başkalarını istemektesin.

Ellerinden tutman gerekenleri

Kendi gölgene tutsak etmektesin.

Ayna olman gerekirken,

Abide olmasını istediğin bir put dikmektesin.

Senden istenen sen iken

Kendine yitik, hülyalarda gezmektesin.

Hürlük sana teklif edilmişken

Nefsine köle olmayı seçmektesin.

Gafile, zalime boyun bükmektesin.

Varlık önüne serilmişken

Üç pahayı, kendine tercih etmektesin.

Şu fani dünyada, hak üzeri yaşaman gerekir iken

Kendiliğine yitik zanlarda gezinmektesin.

Gayb-ül gayb dedikleri sensin.

Sen kendiliğine gayb iken

İzzeti şerefi nereden bileceksin.

Böyle olsa da Allah’ın görünüşe geldiği mabetsin.

Niyazi’nin dediği gibi

Kendinde kurtuluşu bulması gerekensin.

Kur’an rehberin ise

Evvela kendine,

Vicdanında yakin gelmesi gereken sensin.

Her okuyuşunda, kendine tanık olması gerekensin.

Zan etme ki güneş olarak doğan sadece sensin.

Senin gibi doğan nice güneş ile seyir etmektesin.

Varlık deryası fakrı ister iken.

Fakrı olmayan sen, silinir gidersin.

**

Rahmet ol ki seninle doğan nice güneş ile yeniden doğasın.

Varlık deryasında

Allah ile kendini bulasın.

Kur’an’ın her ayeti ile can bulan,

Sen olasın.

Sen gönlünde Ben olmakta bütünlüğünü bulması gerekensin,

Varlık âleminde bizliğe tanık olması gerekensin.

**

Sen!

Bizliği ahadiyet gereği nurda bulduğunda,

Âlemlerde yek parça seyir ettiğinde de bulması gerekensin.

Sen âlemlere doğan güneşsin

Seninle anlam bulan âlemlere, ruh üfleyensin.

Sen Allah’ın hakikatini görünüşe getiren iken

Kendiliğine gafil kalmaması da gerekensin.

Böyle olsa da

Sen kendini âlemlerde arar iken kendine gafil kalansın.

**

Gafil kalma!

Kaldıkça, kendiliğine dönüşü uzatan yolda kaybolur.

Acılar, hasret, acziyet azap durağın olur.

Sen senden, Ben olandan, biz olmaktan uzaklaştıkça

Vicdan uğraman gereken durağın olur.

Ne güzel duraktır o

Allah ile buluşacağın, dertleşeceğin,

Kendini gözyaşlarına boğacağın,

Kutsiyeti özünde bulacağın duraktır o.

Pişmanlıkların muhabbete döneceği

Öz değerlerde insan olacağın

İnsan olarak vücud bulacağın duraktır o.

**

İnsan, vicdanda Allah ile kendini bulan,

Olması gerekende yaşamakla tutarlı olandır.

İnsan!

Sen kendini bulmadıkça, gerçekleştirmedikçe

Zelil olacaksın!

Hak üzeri hakikati yaşadıkça,

Duygusunda hakiki insan olduğunda

Huzuru bulacaksın!

****

Neden şiirle bitti; son başlık şiir/ şiirsel oldu?

Salt akıl ile edinilen her anlam, duygusu olmadan iç dünyada bakışta bırakır. Bazen şiir ile yükselmek gerekir anlama, bazen de şiir ile aşağılara uzanmak gerekir. Tutulan, şiir ile uzanan anlam eli olur. Böylece hak ve hakikat, duygusunda da yakin görülen olur.

Sanat, nefesi ilahidir. Ortak duyguda buluşmanın da gereğidir. Ortak gerçeği duygusunda yaşarken paylaşmaya da nedendir. Uzakta durur iken insan, yakin geleceğini de bilmeden, duygusunda buldukları ile kendine dair olanı da görecektir.

Sanat şiirle başlar, görselde devam eder ve felsefede içerildiğinde, kavramları duygusunda anlamlı kılar iken ortak gerçeklilikte görüş verir, dinde ifade biçimi olduğunda da ortak değerlerde gerçeklilik oluşturur. Son adım, sonuçta açık olacak gerçeğe atacağımız ilk adım olursa eğer gerçeği hissettirmek ile düşünceye dair bir zihniyet oluşturmak geleceğe miras bırakmanın en güzel yolu olur.

Kavramlar baskıcıdır. Belirli içerikleri ile cebri olduklarından olsa gerek ki pek az insana sevgili gelirler. Şiir, duygusunda romantik kılsa da hissiyatta gerçeğe açılan bir kapı olarak kullanıldığında, gerçeğin değer olarak içerildiği bir kültür oluşturmaya da nedendir.

Felsefe, her ne kadar yaşananları anlamak, anlamlı kılma çabası olsa da kavramlar dünyasında hapis olmuş insanın, özgürlüğünü arama çabası olarak görülür. Kendi içinde ironisini barındırırken gerçek olan ile hesaplaşmaktır. Apaçık ifadede gerçeği bulmak, anlamaya çalışmak olsa da gerçeğin, sorgulatan ve eleştiren olması ile tanışıldığında, değer belirimi ile gerçek inanılandır. Yeni bir dünyanın kapsını da aralayandır.

İnanmıyorum! Filozofum deyip de felsefenin sadece anlamak ve anlamlı kılma çabası olduğunu söyleyenlere. Sözün tarihsel süreçte değer olarak inanç dünyasına ait olması ile değiştirici gücünü tanımamakta iseler filozof oldukları da söylenemez. Kavramın gücünü tanımayanlar, kavramsal düşünce olan felsefeden de bahsedemez.

Felsefe kavramlar ile evrensellerin dile getirildiği alandır. Zamansızlıkta olup bitmekte olanların dile getirildiği alandır. Böylesi, bengiselliğe haiz olandır. Olay, kişiler, tarih nesneleri üzerinden yapıldığında, öz niteliğini kaybeder. Hikmeti görünür kılmaktan yoksun olay, kişi ve tarih nesnelerine tanık kılıyor ise tarihin dedikodu sayfası olur.

Olay, kişi ve tarih nesneleri felsefe yapmaya geçişin ilk evresinin konu malzemesidir. Felsefe yapan için, hepsine aşkın kavramsal görüde olgusallığa tanıklık, olması gerekendir. Olgu, zamansal belirimleri ile bengiselliğin de okunur ise olay, kişi, tarih nesneleri yerindeliğinde ve gerekliliğinde, zorunluluk zemininde gerçekliği ile okunur olur. Felsefe bu durumda, metafizik belirimi ile zamansızlıktan zamanlara/ zamana, zamana ait olanları hikmeti ile görmenin düşünce alanı olur. Önermeler dizgesinde/ bütününde tanımlama, tanıtlama ve tutarlılık nedenleri ile bağıntılı olsa da sonuçtan referans ile bağıntı kurmak felsefenin son durağı olur.

Şiir ile bitirdim ya! Kavram gücünü öznelde dirimsel olmasında bulur iken sadece anlamaya, anlamlı kılmaya yönelik olarak etkir olmadığını da göstermek istedim. Kavramın gücü, konuşmaya bahane olsun istedim. Kavram, hak ve hakikate dair ise değer olarak öznelde karşılık görmeye doğru evrilir iken sadece yeni bir dünyaya taşımaz, yeni bir dünya kurma macerası ile insanı baş başa bırakır.

Yeni dünyalara taşınmak kavramın gücü ile gerçekleşir iken yeni dünya kurmak da kavramın gücü ile olur. Böyle iken felsefeyi sadece anlamaya çalışma ve anlamlı kılma evrelerine sığca takılı bırakmaya çalışan söz de filozoflara, filozof olmadıklarını söylemek istedim.

Şiiri de söyleyeceklerime bahane etsem de gerçekliliğine dair felsefi olarak bir şeyler söylemek istedim. Kavramın donuk veçhesinden ise sıcak veçhesini de göstermek istedim.

Şiir ile yapmaya çalıştığım, kavramın değer olarak insanda duygusu ile canlı kılındığıdır. Kavramın gücünün sanat ile nasıl tesir ettiğini göstermek istedim. Şair değilim ama şair gibi kavramı anlamlı kılmak istedim. Bunu yapmakla beraber felsefenin tarihsel sürecinde kavramsal zenginliği ile kavramın yaratıcı gücünü keşfetmesi sonucunda değer olduğu/ oluşturduğu dünyada, yeni dünyalar kurmaya olanak verdiğini görmeyenlerin, dinin binlerce seneden beri yapmakta olduğunu görmekten yana basiretsiz olduklarını da ifade etmek istedim.

Kavram/ söz ortak değer olarak toplumda karşılık gördüğünde kültür oluşturur. Siyasette karşılık gördüğünde de değer belirimlerinde zihniyete sahip uygarlığın, yapısallığa sahip medeniyetin kurulmasını önceler. Kavramın etkir yönünden bu kadar habersiz olanların, filozof olmaktan uzak filozofların dedikodularında gezinen felsefeciler olduğunu belirtmek istedim.

Filozof sözlerinin dedikodusunda filozof geçinenlerin, kişisel tutumlarında felsefi olmaktan da yoksun olduklarını belirtmek istedim. Anlamaya, anlamlı kılmaya çalışmak çabası felsefede başlangıç olarak takdire değer olsa da materyalist dünya bakışında, kavramı hapsetme çabası olduğunu da belirtmek istedim. Konu nesnesi olan olguyu ilke ve evrelerinde, ayrıştığı ve izafi belirimleri ile ele almak gerekirken kişisel düzeyde tartışmaya açık kılmak ile eleştirel olmaktan uzak kalındığını belirtmek istedim.

İnanç, sığ, dogma vb. kavramlar ile dini (İslam’ı) haksızca eleştirenlere, her olguyu kendi ilkesi/ ilkeleri bağlamında eleştirmenin hak/ felsefi olduğunu da hatırlatmak istedim. Her olgu kendi ilkesine/ ilkelerine bağlı olarak anlam kazanır iken farklı ilkelerden yaklaşarak eleştirilmeyi hak etmez. Böylesi yaklaşım hem yanlış hem de felsefi olmaktan uzak, haksızca bir tutum olduğunu da göstermek istedim. Tevhid okumaları çalışmalarının da tevhid ilkesi izleğinde -tevhitten kastım ne ise o doğrultuda- anlaşılması ve eleştirilecekse dahi hakkı ile eleştirilmesini diledim.

Şiir ile ifade etmek istedim! Belki kalplerinde vicdana dair bir pırıltı kalmış ise harlanır da haksızca bakışların izlerini dahi silmek istedim. Kavramın duyguda karşılık görmesi ile değerde bakış kazandırmasının gücünü kullanmak istedim. Böylece kavramın gücünü, sadece anlamak ve anlamlı kılmak ile yeni bir dünyaya taşımakta değil, yeni bir dünya kurmaya doğru insanı sevk ettiğini de göstermek istedim. Kavramın değiştiren, dönüştüren devrimci ruhunu, hakkı ile vurgulamak istedim.

Kavram: Sanatta görsel ile buluştuğunda estetik yargı olarak eleştiri gücünü duygusunda gösterir. Felsefede anlama gücünde kendini gösterse de değer olarak kabul edildiği yönde devrimci yönü ile açık olur. Siyasette, algı oluşturmak ve yönetebilmek de mutlak gücünü açık eder. Hukukta, eylemin kritik edildiği ve ilkelerin yargısal gücünün görünüşe gelişidir. Dinde ise hem duygusu hem de devrimci gücünde zulme karşı kalkan olur. Hak ve hakikatten uzaklaşmanın değil, ulaşabilmenin gerçeği olur. Böyle iken her alanda ilkesinden uzak kullanıldığında ise yoldan çıkışın, hadleri gözetmemenin, zulmün aracı olur.

Sanat estetik yargıda eleştirel olmayı felsefi olarak kendinde barındırmaktadır. Nasıl bir dildir ki duygusunda gerçeği canlı kılar. Gerçeği yaşamaya, insanı isteklendirerek zorlar. Duygusunda kattıkları ile insana ayna olur. İstedim ki sanatsal dil ile felsefe yapmanın da mümkün olduğunu göstereyim. Dinde olan gerçeği, canlı kılmanın yolunu sanatta da bulmak gerektiğidir. Kur’an’ın sanatsal yönü de düşünüldüğün de sanatın ihmal edilmemesi gerektiğidir.

İstedim ki hep kullandığımız olan sözün gücünü gösterir iken söz ile de kullanılır olmayalım. Sözün özgürleştirici ve özgün kılıcı yönünden hareket ile insanlığımızı bulalım. Kavramlar anlam ve değer dünyasını belirli kılar iken ayrıştığımızın gerçeğinden dolayı biz olamasak da beraber yaşamaya kavram/ söz ile yeniden yol bulabileceğimize sözün gücü ile ayna tutayım.

Ben yeni dünyalara taşır iken yeni bir dünya kurmaya geldim. Kavramın / sözün ve düşüncenin gücünde bulduğumu, âlemlerde göstermeye geldim. Değil yüzlerce sene, binlerce sene geçse dahi, hak olan ile yeni bir dünya kurulacağını haber vermeye geldim. O dünyada hak üzeri hakikat görünüş bulur iken kavramın gücü ile yaşandığını/ yaşanacağını söylemek istedim. Ya hak ve hakikate kör, cehalet ve zillete yaşayacak insan ya da kavramın gücünü kullanarak o dünyaya yürüyecek, kendiliğini kurtaracak insan. Kur’an’da ifade edilenden de farklı bir şey söylemedim. Kavramların düşünce dünyasında olup bitenlerin dış dünyada gerçekleşeceğini/ gerçekleşebileceğini, farklı alan ve formasyonlarda karşılık göreceğini de belirtmek istedim.

**

Derler ki “söz Allah katında idi, Allah idi. Söz İsa oldu da vücut buldu.” Söz Allah değildir ama kelimullahtır. İsa için söylenen de kelimullah olduğudur. Doğru olan ise âlemlerde olanın insan olarak vücud bulduğudur. İsa, tarihi bir şahıs olmaktan ileri, sözün/ kavramın gücünü de gösterendir. Âmâyı görür kılan, topalı yürütür olan, ölüyü diriltir iken sözün gücünü gösteren de odur. Söz ile düşünür iken göklere ermenin de yolunu gösteren de odur.

İç dünyanın anlam ve değerde söz ile inşa edildiğini görmekte isek İsa ile sözü okumamak olur mu? Hakikati dile getirdi, söz değer olarak etkir olduğunda, dünyanın değişeceğini de öngörendi.

Söz, anlam ve duygusunda dirimsel iken diri kılacak da olandı. Anlam, değer beliriminde, tümcesinde karakter bulur iken halkta değer olarak etkir iken ortak akıl, duygu, değer, yargı, iman, ahlak beliriminde, ortak karakter ve kimlikte de karşılık bulandır. Söz, evvelinde öznelliğin saklı gücü iken -öznenin değil- öznelliğin anlam ve değerde inşasına araç oldu, sonuçta da kendiliği görünüşe taşımanın aracı oldu.

İsa ile okunması gereken, sözün öznel düzeyde varoluşsal belirimleridir. Böyle olmak ile beraber hak ve hakikate dair söz, değer belirimi ile vicdanı da tesis edendi. Toplumsal ilişkilerin ilkeler ile tesis edilmesine de araçtı. İlişkiler sözle, hak ve had belirimleri gözetilerek tesis edildiğinde hukuk, geleceğin kapısını da selamet ile aralayandı.

İsa sözün hak ve hakikate dair öznel belirimlerini göstermekte iken Muhammed Mustafa sözü hukukta bütünleyendi. Öznelde söz, Ben olmakta sonuç bulur iken Muhammed Mustafa ile Biz olmak da sonuçta görünmez olandı. Söz araçtı, önemli olan ise onunla biz olmayı ortak gerçeklilikte bulmaktı, Ben olmayı da Allah ile bulmaktı. Öznelde Ben olmayı iç dünyada Allah ile bulmak, ilişkilerde ortak anlam, değer, duygu, yargı, iman belirimlerinde amacı erekte yaşamak ile biz olmak kaçınılmaz sondu.

Kur’an, sözün bütün belirimlerini ilke gereği anmakta iken İsa o bütünde bir açılımdı. Önemli olan sözü yaşar iken anlamaktı, anlatmaktı, söz ile yeni dünyalara bakarken, taşınırken yeni bir dünya da kurmaktı.

İhtiyacımız olan, İsa’dır, Mehdi’dir ama Kur’an’ı yaşar iken İsa, Mehdi olmak ile kendimizi de bulmaktır. Kurtarıcı beklemekten ise kurtarıcı el olabilmektir. İnsana ayna olur iken insan ile insan olabilmektir.

Farz et ki İsa geldi, Mehdi de geldi; sen seni buldun, insanı tanıdın, “hazır olanı bulana Hızır gerekmez” sözünü de anladın ve sana yeten ile kıyam ettin ise İsa ile Mehdi sana Hakk’tan aynadır. İnsana yeni bir dünyanın kapısını açacak isen hak ve hakikat çizgisinde yeniden söz uğraman sana farz olandır. Düşüncende yeniden üretir iken edimlerde görünüş bulur iken söz ile geleceğe uzanman olması gerekendir. Bilim, sanat, felsefe, din ve diğerleri, kendiliğini yeniden üreteceğin düşünce ve üretim alanlarındır.

Elbet ki hak ve hakikati dile getiren İsa’ya, adaleti gözeten Mehdi’ye de uğranır ama beklerken, öykünürken taklit olduğunda kendiliğin olmaktan yoksun kaldığında, özgünleşmekten mahrum olduğunda senden kendiliğini isteyen Allah’a cevapsız kalacağını da unutma! İnsanlığa yeni bir dünya olacak isen önce aslın ile kendin olman gerektiğini de unutma! İnsanın söz varlığı olduğunu da sakın unutma!

Söz; anlam, duygu, değer, bilgi, iman, yargı, karakter, kimlik vb. formasyonlarında karşılık bulduğunda, melekeleri zemininde eylemde kendini üreten insan görünüş bulduğunda, düşünce ve amaçta farklılıklarında çeşitlenen insanlığının gerçeklerine de kör kalma! Yeni bir dünya kurulacak ise önce söz, sonra da hukuk ile ortak değerde, ortak gerçeklikte buluşmak gerektiğini de unutma! Duygudaş olunmadığı sürece kimseden, ötekine yakin gelmesini, duyarlı olmasını da bekleme! Öyle ise önce söz, sonrasında ortak duygu ve değerlerde kültürel oluşumun önünü açmak ile yeni bir dünyanın kapısını aralamak gerektiğini de unutma!

Sen üzerine alınmaktasın ya! Alınırsan eğer bil ki bu söz banadır. Ayrı görmemekte isen sözüm sadece aynadır. Olan biteni zamansızlıkta görmek, sana düşen çabadadır. Çaba göstermek, bedel ödemek, hak etmek ve sonuçta da ürettikçe karşılığını bulmak, Allah’tan nefes olarak bulacağındır. Unutma ki söz, Allah ile bağlantı kuracağın, buluşmana da vesile yeni dünyada da bulacağındır.

Ey kafası karışmış insan! Ne olduğun, kim olduğun, nasıl olduğun, ne için olduğun sorularının peşinde kendini arar iken hayatın acı gerçeklerini de unutma! Her şey ve her iş yerindeliğine ve gerekliliğinde olur iken yanlış görme! Kusur arama! Hüsnü zannını yitirme ki hikmetin kapıları sana açık olsun. Söz düşünce ocağında seni yakmaktan daha çok pişiren olsun! Yaşamın ise sözü tahkik edeceğin gerçeğin olsun!

Söze dikkat et! Sonunda ne olacağın, söz ile de belirli kılınandır. Yaşadıklarına dikkat et! Sonuçta sözün karşılıkları olarak bulacağındır. Söz varlığına ayna olduğunda kendine dikkat et! Sonuçta Allah ile kendiliğini bulduğunda özgürce, özgünce kendiliğini yaşayansındır.

Sen bil ki keşfinde tek değilsin, senin gibi nice kullar, söz ile kendini bulmuş ve yaşayan canlar rahmet deryasından nefeslenir de âlemlere nefes olur, can olur. Nur deryasında yaşarken, mevcudat deryasının dalgalarında saklı durur, seyri ilahide temaşada yaşarlar. Allah ile kendiliklerini bulmuş, hadlerini kullukta korurlar. Kul olmak demek köle olmak değildir. Rabbi olan Allah’ı hakkı gereği yaşamaktır. Sen haddini gözler isen Rabbin olan Allah’ı hakkı gereği yaşarsın. Sırra eren sen iken bilmeyenlerin de sırı yaşadığını unutmadan yaşarsın. İnsan ocağında âlemlere nur saçarsın. Kâbe gibi sade, rahmetin derinliğinde kucaklayan beytullahsın.

****

Table of Contents

ÖNSÖZ

Gerçek, insan için gizilde durmakta ise isabetli her soru, doğru olan cevabıyla gerçeği açık edecek olandır. Soru, gerçeğe yaklaşım perspektifimizi de belirli kılar:

Her günah niyette belirirken eylemde gerçekleşir:

Mümin basiret, feraset ve tasarruf ehli olması gerekendir. Yeter ki imanı tam, duygusunda hakiki olarak bulduğunu eyleminde hakkı gereği ile gerçekleştirmiş olsun:

Her devrin belirleyicisi olan galip düşüncelerinin alan belirimlerinde biçimlenen ahkâmı karşısında strateji üretmek ve hayata geçirmek, gelecek adına hayatidir:

Kelamda itikada dâhil olmayıp da gerçekliliği olan varsa, sorunsal olanın sorun olması ile karşı karşıya kalırız. Böylesi durumlar İslam’ın değil, zanda kalanların sorunu olmaktan öte değildir:

Her hikâye, içerdiği gerçekten uzak ele alındığında tartışmaya açık konu olur. Yoruma açık olduğu içindir ki tartışmaya sebep olur:

Metin okumalarında; etimolojik, bilimsel, evrensel, tarihsel, öznel belirimlere göre yapılan her okuma biçiminde yaklaşım ve yorum biçimlerinin sorun olması ile karşılaşılır/ karşılaşılabilir.

İslam sonuçta edinilmesi gerekeni işaret eden kavramdır. Ereğinde yaşandığında, hak edilmiş olandır:

Kur’an okumalarında kendi alanına ve durduğu yerden okumalarda bulunmak, Kur’an ve ayetlerini kişinin kendi nefsine veya kişilere indirgeyerek okumasına neden olmamalıdır:

Her kişi gönül dünyasının gerçeğinde, ortak yaşadığı nesnel dünyanın gerçeklerine aşkın yaşar iken anlamda görüşü, değer yargısında bakışı ve duygu ikilimde buldukları ile farklı dünyalarda yaşar:

Hakikate varım, hak olanın gerçekleşmesi ve sonuçta hakikat hak olanın gerçekleşmesi üzeri görünüş bulacak ise mücadele etmek gerektiğini düşünmeden, sadece ölmeyi istemek küfürden sayılır, şehid olmayı istemek ise gaflettendir:

Ümmet, kendi öz değerleri -Hakk- ile ayakta duran ve halkın da öz değerleri ile bütünlüğünü bulması ile edinilendir. Ortak, akıl, değer, duygu, amaç, eylem sahibi olanlar idealinde olması gerekeni yaşamak için ümmet olanlardır:

“Sanırdım ki her doğan güneş ayrı güneşmiş, Bilmezdim ki her doğan güneş aynı güneşmiş.” Güneş battı der iken battığı yerden doğarken buldum:

Yerinde ve gerekliliğinde zorunluluk zemininde olması gereken, hikmetinde vücud bulacak olandır. Sonuç olarak söylenmesi gereken ise kendini hikmetinde ilkesi gereği sorgulaması, bulması, hakkı gereği ile yaşaması gereken insandır:

Neden şiirle bitti; son başlık şiir/ şiirsel oldu?