Kur’an’ı Okumak Allah’ı Anlamak

Halil İbrahim GENÇ

2021

İçindekiler

Önsöz

Her dehanın gerçekleştirdiklerine dair anlaşılması zaman ister.

Anlamak büyük çaba, emek ister. Emeğin sonucunda anlamak, kalpte sevinç uyandırır.

Anlaşılmak murad edilmiş ise er ya da geç gerçekleşecektir.

Sadece salt anlamda bilmek değil, anlam öznelde değere döndüğünde, varoluşu değer biçimsel anlamda bilmek de önemlidir.

Sonuçta anlaşılan ile anlam ve değer edinimi içinde, değişen koşullar karşısında tinselde hep yeniden yaratılmak, öznenin kaderidir.

Önsöz

Rahman suresinde “Rahman, okumayı (kuranı) öğretti, insanı halk etti ve beyanı öğretti” denir. Okumak, öğrenmek, öğrendiğini değer verisi olarak işlemek ve işlevsel kılmak, sonuçta da anlam ve değer varlığı olmak anlamında insan olarak yaratılmak, insan olmanın kaçınılmazıdır. Vakıa suresinde “Bizim sizi benzerlerinizle değiştirmeye ve bilmediğiniz başka bir şekilde yaratmaya da gücümüz yeter. Andolsun ki ilk yaratılışınızı bildiniz, -ikinci yaratım üzerine- iyice düşünmeli değil misiniz” denilir.

Rahman suresi ilk ayetleri ile Vakıa suresi yaratıma dair bu ayetleri birlikte okuduğunuzda, beşer olarak yaratılanın, ikinci yaratımını anlam ve değer varlığı olarak bulduğu gerçeğine tanık olunur. Allah’ın, yaratımı tekrar ettiğine dair Rum suresinde “ilkin yaratmayı başlatan ve sonra onu tekrar eden O’dur” vb. ayeti de daim yaratım içinde var olunduğu gerçeğini taşır. Rahman suresinde “O her an yeni bir işte -tavırdadır-” ayeti de daim yaratım içinde olmak ile yaratım beliriminde görünüş bulan Allah’ı anlamlı kılar.

Ahirete dair yaratım ile ilgili ayetler de bu yaşamın sonuçlarını taşıyan, anlam içeriğine bağlı olarak değer biçilmiş olunan içerik ve biçim belirimlerinde yeniden yaratımın gerçekleşeceğinin anlamını taşır. Sağdakiler, soldakiler, öndekiler kavramlarını içeren ve ayrıca yaşananların sonuçları ile karşılaşma olayı içinde ne durumda olunduğunu ifade eden ayetler, sonuçta yaratımın temsile dayalı olarak nasıl devam ettiğini anlamlı kılar. Zaten ikinci yaratılış, hep bu gerçeklik üzerine yaratımın kendi içinde döngüsel anlamda sibernetik, spekülatif ve diyalektik oluş içinde gerçekleştiğinin gerçeğini taşır.

İnsanın beşer olarak ilk yaratımı ve varoluşuna dair anlam ve değer varlığı olması ile ikinci yaratımı içinde ahlak biçimsel anlamda var kılınmasından bahsetmekte isek Kur’an bu anlamda insanın varoluşuna aynadır. İnsanın varoluşunun hem nasıl gerçekleştiği hem de nasıl olması gerektiği ile ilgili olarak beyan, emir, ders vb. bağıntısında hatırlatmalar içerir. Madem ki yaratımdan kaçış yoktur… Melekeler zemininde dilin yaratıcı doğasında anlam ve değer varlığı olarak öznellikte yeniden biçimlenmek, yeniden yaratılmak söz konusu olur ve bu sebeple dile, anlam, değer ve ahlak biçimsel oluşa dikkat etmek gerekir. Bu durumda varoluşun, idealde nasıl gerçekleşmesi gerektiği doğrultuda Kur’an okumalarına dikkat etmek gerekir. Kur’an sadece beyan içermez, beyan edilenler ile kendisinden kaçış olmayan hak (gerçek) olanlar ile nasıl yaşanması gerektiğine de ayna tutar.

Kur’an, ilkesel anlamda öznelliği içerir iken şahıs olmanın doğası gereği, şahıs olanın nesnelliğe aşkın hep içerde durması ve gerçekleştirdiklerinde görünüş bulması söz konusu olduğu içindir ki nesnelliğe aşkın öznelliği görünür kılar. Bu anlamda hem şahsın nesnelliğe aşkın içerde durması hem de gerçekleştirdikleri üzerinden sıfat, karakter ve kimlik belirimlerinde nesnelliğe aşkınsal oluşu koruması ile öznelliğin metafizik gerçekliğine ayna tutar. Bununla da kalmaz, anlam ve değer içeriğinde yaratım gerçekleşir iken nesnelliğin içerildiği ama nesnelliğe aşkın metafizik varoluşa da ayna tutar. Özneler arası ilişkilerde anlam ve değer varlığı olarak kurulan -kültür ve medeniyete dair- dünyalarda gerçekleşen metafizik varoluşa da hem eleştirel olması hem de olması gerekenin derslerini gösterir iken anlam ve değer yaklaşımında metafizik içerikte ayna tutar. Çünkü anlam ve değer, özne zaten özne olarak metafizik aşkınlığa haiz iken nesnelliğe aşkınsal metafizik oluşu sağlar.

Özne şahıs olarak metafiziktir. Gerçekleştirdiklerinin öznesi olarak metafizik olmayı korur. Sıfat, karakter, kimlik vb. ahlak biçimsel varoluş durumları ile de nesnelliğe aşkın öznellikte metafizik aşkınsal oluş içinde kendini gerçekleştirir. Özne anlam ve değer varlığı olması ile de metafiziktir. Değer varlığı olması sebebiyle değerleri inanç alanını belirli kılar iken nesnelliğe aşkın -değer- inanç varlığı olması ile de metafiziktir. Değerler ile idea gereği değer yargısal olarak ahlak biçimsel varoluşu sebebiyle de metafiziktir. Anlam ve değer içerikli ve ahlak biçimsel oluşun korunduğu kültür ve medeniyet belirimlerinde de metafizik varoluş, özne olmanın aşkınsal olması gerçeğinde korunur.

Kendini gerçekleştirme erkinin irade belirimi olarak gerçekleşmesi sebebiyle iradeden kaçışı olmayan öznenin, anlam, değer, inanç, ahlak ve sonuçta da metafizik oluştan kaçışı yoktur. Üç zamanlı sibernetik oluş içinde bilinçli olmak vb. de söz konusu olduğu içindir ki özne olmanın kaçınılmazları özne olmanın gerçekleri yani hak olan belirimi olarak bulunur.

Bu anlamda Kur’an; öznelliğin ve öznelliğe bağlı metafizik oluşun el kitabı olarak okunması gerekendir. Böylece tevhitsel yaklaşıma göre nesnelliğe aşkın kendini gerçekleştirdikleri üzerinde görünüşe taşıyan Allah’a tanık kılmak ile kalmaz, nesnelliğe aşkın özne olarak Allah’ı nasıl tanıyabileceğimizi, deneyimleyebileceğimizi, O’na nasıl varabileceğimizi, nasıl tanık olabileceğimizi ve sonuçta da istidat beliriminde hakkı gereği nasıl yaşamamız gerektiğinin anlatısını içerir. Tevhid dahi nesnelliğe aşkın özne olana gerçekleştirdikleri üzerinden tanık olmak iken metafizik olması anlamında yaratan ve yaratılanın buluşması olanağıdır. Diyalektiğe ve nesnelliğe aşkın hakikate yükselmenin ve bakış sahibi de olmanın gereğidir. Kur’an bu anlamda nasıl bir anlayışımızın olması gerektiğinin gerçek çizgisini gösterir. Özne olmanın gerçekliğine dair olanlardan yani hak olandan -olması zorunlu veya gerekli olandan- kaçışın olmaması sebebiyle de nasıl bir anlam, değer, inanç, ahlak ve metafizik oluş içinde var olunması gerektiği gerçeğini taşır.

Kur’an, varoluş metafizik gerçekleştiği içindir ki metafiziğin ana kitabıdır. Hem yaratıcı özne hem de yarattığı insan metafizik anlamda varoluşunu bulur iken varoluşun metafizik gerçekleştiğinin ve idealinde nasıl gerçekleşmesi gerektiğinin gerçeğine tanık kılar.

Olan, olan biten, olacak vb. genel bir betimleme içinde anlatılır iken anlaşılmak temel ilkedir. “Anlayasınız diye Arapça indirdik” denilirken dahi Arapçanın değil, anlamanın önemsendiği ve ilkesel anlamda kâle alındığı ifade edilir. Anlamak için ise ilkesel anlamda içerdikleri ile bütünlüğünü bulduğu içindir ki ilkeleri ile okumak gerekir.

Kur’an, genelde olanın, olan bitenin anlamlı kılınması, hatırlatılması ile bağıntılı oluşta betimlemeye ve kavramsal oluşa dayalı dil yapısallığı içerir. Hikmete, gerçeğe dair olanın kavramsal kılınması ile anlaşılır, görünür kılınması, felsefi olmanın ana ilkesidir. Bu anlamda Kur’an, önerme diline haiz olmaktan öte, tespite, beyana ve tahkike dayalı olarak kavramlaştırdıkları ile felsefi oluşu kendinde içermiştir.

Kur’an öncesinde Arap dil geleneğinde kullanılan birçok kavram, Kur’an’da ilkesel kullanılışı ile asli gerçekliğe ayna tutmuş değil midir? Takva, vakit, kıyamet, gaşiye vb. ifadeler, kullanım dilinden öte, içerikte ilkesel bağlamda yeni anlamlar yüklenmiş olarak kullanılmış değil midir? Örten, gizleyen bahçe anlamı taşıyan cennet ve -içinden çıkılması zor- derin kuyu, uğursuz vadi anlamında cehennem, ilkeleri gereği hem geleceğe dair mekânsal hem de öznel anlamda akıbete dair yaşamsal bir gerçekliği ifade etmez mi? İndirildiği zaman döneminde Kur’an hem eski kullanım dilinin yeniden içerik verilmiş olarak kavramlaştırılması hem de varlık ve varoluşa dair olanın, olup bitmekte olanın ilkesel anlamda kavramlaştırılmış olması gerçeğini taşır iken felsefidir. Çünkü felsefe, hikmete -sonuçta açık olan gerçeğe- dair olanın kavramlaştırılması ile görünür kılınması ilmi -çabası- olmak ile felsefe olma özelliği gösterir.

Ayrıca Kur’an dili ile kurulmuş ve tarihsel anlamda zenginleşmiş bir dünyadan baktığımızı da hatırlatmak gerekir. Bu doğrultuda Kur’an öncesi ve sonrasından bakıldığında, Kur’an’ın felsefi niteliğe haiz olduğu daha net anlaşılır. Kur’an, kendi anlam bütünlüğü içinde kavramlaştırdıkları ile hikmete, gerçeğe dair görünür kıldıkları çizgisinde dili gereği felsefidir.

Kur’an, sonuçlardan ve sonuç almaya dayalı anlatısı ile tahkik içerirken bilimsel paradigma içerir. Deney, gözlem, ölçüm, kritik etmek paradigması ile bilim, nesnel anlamda bilgi bilimi önceler. Kur’an ise deneyim, tanık olmak, hakikatten sonuç almak ve sonuç almaya göre kritik edilen ve hakikate dair kazanımların tasarrufa açık kılınması ile öznelliğe dair bilimsel bir yaklaşımda bilgi bilimsel oluşu içerir. Bununla da kalmaz, öznelde bilgi bilimsel olarak edinilen bilginin, değer biçimsel anlamda ahlak biçimsel oluşa sebep verir iken idealinde nasıl yaşanması gerektiğinin gerçeğini beyan eder.

Kur’an, sanatsal bir yaklaşımda betimledikleri ile ifadesinde ve okunuşunda sanatsaldır. Şiirsel anlatısında, şiirsel olanda anlamın geneli kapsayıcı ve yoruma dair ucu açık kılınmış olması sebebiyle de felsefi oluşunu sanatsal olmasında korur. Bununla da kalmaz, sanatsal anlamda varoluşa dokunuşu ile okuyucusunu, bütünlüğü sağlayıcı yaratıcı etkinlikte kılar.

Kur’an, hükümlere dair bir dünyaya baktırırken esas ve usul gereği fıkha dairdir. Muhkem ayetleri ile sınırları belli olan ve müteşabih ayetleri ile anlam arayışına yön verir iken kelama ve tefsire -yorumlamaya- dair olarak güncelliğini korumaktadır. İman edenleri olduğu sürece de bu güncelliğini korur.

Kur’an içerdiği bu belirimleri ile felsefidir ama felsefe kitabı değildir. Bilimseldir ama bilim kitabı değildir. Sanatsaldır ama sanat kitabı değildir. Fıkha dairdir ama fıkıh kitabı değildir. Kelama dairdir ama kelam kitabı değildir. Bundan kastım ise genel anlamda her şeye dair olanın, bir şeye indirgenemez olması ile ilgili olarak bir şeye indirgemememiz gerektiğidir. Ayrıca belirtmek istediğim; Kur’an’da kapsayıcı olan betimleme ve kavramsal dil yapısı içinde olan bitene genel anlamda ayna tutulsa da ayrıntılarda gerçekleşen her şeyin bilgisini, Kur’an’da aramamamız gerektiğidir. Olan biten, ayrıntılarda anlatılmaya çalışılsa Kur’an gibi yüzbinlerce kitabın indirilmiş olması gerekirdi. Ayrıntılarda her şeyin bilgisini Kur’an’da aramaya çalışmak, zorlama olduğu gibi insan olmanın gerekliliğini hiçe saymak anlamını da taşır.

İman eden insan olmak anlamında Kur’an’ın muhatabı isek Kur’an’da sure ve ayet karşılığı olanların, varlık ve varoluştaki belirimlerinde ayrıntılarda karşılık bulduğunu anlamak/ anlamlı kılmak, görmek sorumluluğumuzun olduğunu da bilmek gerekir. “Akıl edenler için ibretler vardır” vb. ayetleri bu doğrultuda da anlamak yerinde olur. Eğer her şey kâinatta ve tarihte gerçekleşme oluşu içinde ayrıntıları ile Kur’an’da anlatılmaya kalkılsaydı, insanın Kur’an’ı anlama çabasına ve hakikatten sonuç alarak yaratıcı etkinlikte hakikate katılmasına gerek kalmazdı.

Ayrıca tarih olgusal olarak bilmek, anlamak çabası içinde olan insanda gerçeğe dair olanı açık etmek, insanın fıtratı gereği Allah’tan değil midir? Tarihsel anlamda insanın, Kur’an’ı okuma izleğinde Allah’ı anlama çabası, iman edenler var ise dün ve bugün olduğu gibi yarında olacaktır.

Kur’an’ı sahici anlamda nasıl okumamız gerektiğine dair bu söylediklerim; “neden kuantum Kur’an’da yok, bilim yok, aborjinler ve yaşadıkları yok” gibi ilkesiz ve sığ yaklaşımlar sebebiyle belirtme ihtiyacı hissettiğim olgusal bir durumdur. İlkesiz, sanılar ve heva ile yapılan her okuma çabası, sadece Kur’an için değil, ilkesi/ ilkeleri gereği anlamlı olan bütün kitaplar için olmaması gerekendir. Eleştirel olmanın hak olan sınırlarını korumak kaydı ile her metin elbette eleştiriye açıktır. Allah’ın kitabını da Allah’ın kitabı olarak hakkı gereği okumak ve değerlendirmek yerinde olur.

Kuantum tabiri Kur’an’da yoktur ama kuantum nur ile ifade edilenin dışında gerçekleşen değildir. Modern bilim ifade olarak geçmez ama öznelliğe dair olanın tahkike dayalı olarak deneyimlenmesi, bilimsel anlamda içerilmiş olarak Kur’an’da içerilir. Nesnel anlamda çizgisini koruyan modern bilim, öznelliğe halen yabancı iken öznelliğe dair bilimsel oluş Kur’an’da ifade bulur. Felsefede ampiristlerin, usçuların, pozitivizm vb. çizgide görüş sahibi olanların, önermeleri çizgisinde gerçekleşen uslamlamalarında, öznelliğe bağlı olarak yaratıcı öznenin deneyimlenmesinden -özellikle Hume, Kant ve Auguste Comte çizgisinde bulunanların- uzak kalmaları ve evrensel öğrenimi sanıları çizgisinde biçimlendirmiş olmaları affedilir değildir. Aborjinler, Kızılderililer vb. olanların yaşadıkları ise Kur’an’ın diyalektik anlatısı içinde, olan bitene dair ifade ettikleri doğrultusunda bakıldığında zaten yaşananlardır.

İnsan, fıtratı gereği bilmeye yönelik oluşu ayrıca anlam ve değer varlığı olması gereği bilmeye, anlamaya dair olana sığ yaklaşmamalıdır. Kur’an sadece formel mantık çıkarımları ile anlaşılmayacak kadar girift mantık belirimlerine haiz iken böylesi yaklaşımlar ucuz ve basit olmaktan öte durmaz. Bilginin -anlamın- öznelde değere dönmesi ve yaratıcı etkinlik içinde insanın insan olarak yaratılmasından bahsetmekte isek bilmeye dair duyarlılıkta sığ ve basit olana kaçmadan, bilinmesi veya anlaşılması gerekenin hakkını vermek gerekir.

Kur’an’ı hakkı gereği okuduğumuzda, anlam derinliğinde gezinir iken öznelliğin doğası gereği değer biçilmiş olunan bir yaşamda olduğunu da fark etmek gerekir. Küçük hesaplar peşinde, müteşabih ayetleri hakkı olmayan biçimde çekiştirmek Kur’an’ın dedikodusunu yapmaktan öte değildir. Muhkem ayetleri de günün anlam ve değer yargılarına göre haksızca değerlendirmek, Allah’ın hükümlerini yok saymak, sonuçlardan kopuk Allah’a muhalefet etmekten öte değildir.

Kimlik belirimleri ile değer biçilmiş bir dünyada isek insan olma kimliğini hak etmek için, insan (ayrıca cin) ile Allah’ın buluşmasını olanaklı kılan İslamı hak ederek yaşamak gerekir. İslam, idealinde -ereğinde- insan olabilme olanağını sunan ilahi bir proje olarak din olma özelliği gösterir. Âdem’den Hatem’e İslam, insan olabilmenin gereklerini taşır. Bu anlamda Kur’an, Âdem’den Hatem’e anlatısı ile süreç ve tarih varlığı olan insana, insan kimliğini nasıl hak etmesi gerektiğine ayna tutar. Nebi Muhammed Mustafa “insan ile Kur’an ikiz kardeştir” der iken olup bitmekte olan içinde insan olmanın hikâyesine, Kur’an ile ayna tutulduğunun gerçeğini zaten ifade etmiştir.

Üst kimlikler, tümel veya bireysel kimliklerin üzerine giyilen öznel değer belirimleridir. İslam, hak etmiş olmak ile sonuçta edinilmesi gereken, insan veya cin olma kimliğinin üzerine giyilen değer olarak kimliktir. Bir üst kimlik olarak da tektipleştirmek veya tahakküm kurmaktan öte, tümelleri gereği çatı olması ile buluşma adresidir. Evrenselliğini bu anlamda korur. Sonuçlara ve hakikatten sonuç alamaya göre biçimlenen tevhid öğretisi ile de özgürleştiricidir.

Çatı belirimli kucaklayıcı olması ve özgürleştirici yönleri ile İslam, özne olma olanağı olan insanlığa ve diğer türlere sunulmuş en sahici teklifi içerir. Tekbenci, sadece kendi için olmayı bilen nefsi emmarenin varlığı söz konusu ise ayrıca varoluşun doğasında zorluk var ise bir ideal uğruna olması gerekenleri bir ömür boyu tutarlı biçimde yaşamak elbette zordur. Bu anlamda İslam olmak zordur ama hükümlerini uygulamaktan yana kolaylığı barındırır. Zordur ama sonuçlara göre yaşarken ve hakikatten sonuç alır iken selamet bulmuş olmak ile kolaylaşan bir yaşamın kapısını aralar.

İslam, ahlaki çıtaları Allah’a yükseltecek kadar yüksek olan tanrısallığa haiz iken herkesi kucaklayacak kadar çatı olma özelliği ile de rahmettir. Rahmet olmak ile de tanrısal olanın yani evrensel, zamansız ve ilahi olanın varoluşsal anlamda görünüş bulmasının olanağıdır.

*

Modern zamanlarda felsefi ve bilimsel yaklaşımlar sonucunda değişen toplum anlayışı içinde manevi anlamda tam kaybolmasak da savrulduk. Kendi dinimize yabacı kalırken geçmişin kadim söylemine ihtiyaç duysak da yeni bir söyleme ve kendimizi yeniden üretmeye ihtiyaç vardır. Modern zamanlarda zamanın ahkâmı gereği ilim galip iken bilgi kirliliği içinde kaybolmamak için, kadim çizgiyi yani evrensel olanı yeniden anlamak ve değerlendirmek ile yeniden ayağa kalkma çabasını göstermek gerekir. Bu anlamda yeniden kavramlaşmaya, yeni bakış açılarına ihtiyaç duymaktayız. Gizilde duran gerçeği aydınlatmak ile yolumuzu yeniden bulmalıyız.

Bu anlamda felsefi ve bilimsel yani kavramsal ve deneyimsel bir yaklaşım içinde Kur’an’ı yeniden okuyarak, dinimizi yeniden tanıyarak Allah’ı anlamaya çalışmalıyız. İndiği çağda, ilkesine bağlı olarak gerçeğe dair kavramlaştırdıkları ile Kur’an, felsefi olma özelliği taşır. Varlık ve varoluşa dair ifadeleri ile her devirde gerçekliğini, muhatabı olduğu sürece koruyan bir kitaptır. Hep yeniden anlaşılmaya açıkken, ayna tuttuğu gerçekleri kavramlaştırmak ile görünür kılmayı hak etmektedir.

Kendimizi yeniden üretecek isek içselleştirilmiş ortak değer olması gereği ile yeni ve büyük bir söyleme ihtiyaç vardır. Bir şeyler söylemek adına değil, hakiki anlamda öznel ve nesnel gerçek ile ilgili olarak yaşamımıza da nüfus edecek bir söyleme ihtiyaç vardır. Bu anlamda, yeniden kavramlaştırdıklarımız ile kurucu öz değerlere, gerçeğe yeniden tutunmak gerekir.

Savrulmuş olmanın içinde, senelerden beri eğrisi ve doğrusu ile yaptığımız çalışmalar hem yeni bir dil edinimi hem de varlığa ve varoluşa yeni bir bakış açısı ile bakmak adına önemlidir. Varlığa katkımız var olduğumuz ölçüde olsa da varoluşa katkımız, yeniden ve özgün bir biçimde ürettiklerimiz iledir.

*

Not: Kur’an’ı Okumak Allah’ı anlamak kitap çalışması Kur’an ile üzerine çalışan arkadaşların talebi üzerine yapılan ders çalışmalarının deşifresinin yapılması sonucunda toparlanmıştır. Kur’an Mucizesi kitaplarının bir devamı olmak ile beraber Hakikatin İzinde ve Farklı Bir yerden Bakmak kitap çalışmalarının izleğinde okunmaları tavsiye edilir. Emeği geçene herkese selam olsun.

****

Her dehanın gerçekleştirdiklerine dair anlaşılması zaman ister.

Kur’an nasıl okunmalıdır” konusu çetin bir konu! Beni de hakkını verememekten yana korkutan bir konu. Daha önce Kur’an’ın tevil ilkeleri ve tevil ilkeleriyle okumak ile ilgili Kur’an Mucizesi isimli kitabımız/ kitaplarımız basıldı. Tevil ile tefsir farklı şeyler. Bu konuyu ayrıntılarıyla daha derinlikli irdeleyelim isterim. Kur’an’ın temel ilkeleri vardır ve bu ilkelere göre okunması gerektiğini düşünüyorum. Bu konuları daha derin konuşalım, açıklayalım isterim, çünkü önemli ve önemsiyorum.

Kur’an tefsir tarihi Peygamber Efendimiz ile başlıyor ama Kur’an’ı anlamak için o zamanda kullanılan kavram tefsir değil tevildir. Tevil bir şeyin iç yüzü, mahiyetinde olan şeyin açık edilmesi anlamını taşısa da lügat manası çevirmek, döndürmek (evveline, başlangıcına döndürmek) anlamını taşır. Tevil kelimesinin Resulullah’a ve Kur’an’da kullanıldığı yerlere baktığımızda iki manaya geldiğini görürüz. Birincisi; “biz bunun tevilini vereceğiz” ayetinde olduğu gibi bir şeyin iç yüzünün açıklanmasıdır. Yani mahiyette/batında/gizilde/içinde haiz olanın dışa çıkması/dışlaşması/görünmesi, açıklaması olanın gerçekleşmesi denebilir. Hüvel batın, hüvel zahir varoluşun dinamiği çerçevesinde, batında olanın her daim dışlaşması, yani zahir olması söz konusudur. Bu bağlamda tevil, bir şeyin sonuca/akıbetinde açık olan durumuna göre yorumlanması anlamını taşır ki bu da tevilin birinci anlamı ile bağıntılı olarak ikinci anlamını verir. Bir şeyin iç yüzünde olanın açıklanması ve iç yüzünde olanın yaşamsal anlamda gerçekleşmesi yani sonuçta açık olması, tevili iki anlamda anlamak anlamını taşır.

Yusuf Suresi yüzüncü ayetteki gibi “daha önce gördüğüm rüya tevil oldu. Rabbim gerçekleştirdi, rüyanın açıklaması aşikâr oldu, anlamı gerçekleşti” Yani sonunda tevil oldu. Bir rüya (içerik ve biçim) var, o içerik ve biçim yüklü olarak yaşamsal anlamda tezahür ediyor, taşıdığı asli anlamına döndürülmüş olarak gerçekleşiyor. Yaşamsal olarak bir karşılığı söz konusu olmak ile beraber yaşamsal karşılığına bağlı olarak öncesinde anlamlı kılınmış olduğunu da bilmekteyiz. Yani bu ayet ve Yusuf suresinde rüyanın anlatı sürecine bakıldığında rüya içerik ve biçim anlam yüküne göre hem aslına göre anlamlı kılınıyor hem de yaşamsal anlamda içeriğin gerçekleşmesi sonucunda açımlanmış oluyor.

İşte tevil böylesi, içerik ve biçim bütünlüğü içinde anlamlı olanın hem anlamının çözümlenmesi hem de anlamın gerçekleşmesi ile gerçekleşende görülmesi anlamını taşıyan kavram olarak bilmemiz gereken oluyor.  Kur’an’ın birçok ayetinin içeriği olan manasının yaşamda tezahür etmesi ve Kur’an’ın yaşamsal olduğunu göstermesi anlamında da bu çok önemlidir. Hz. Ayşe’nin Muhammed Mustafa efendimiz için “O Kur’an’ı yaşıyordu” demesini veya Hz. Ali’nin “Ben Kur’an’ı nâtıkım” sözünü, Kur’an’ın yaşamsal bir karşılığı olduğunu görmek adına hatırlamak yerinde olur.

Tevili eskiler ikiye ayırmışlar: anlam ve duygu karşılığı, daha çok anlam karşılığına göre kalbi olan yönü ve pratik yaşamdaki karşılığı yani ayetlerin yaşamsal anlamdaki karşılığı. İçerik olarak bir şeyin mahiyet olarak neyi barındırdığı önemli. Kast edilen anlam gereği evveline dönmek, içeriğine dönmek, ayrıca içeriğin sonuç itibarı ile dışlaşması anlamında tevili anlamak gerekir. Zaten içerik olarak taşınan gerçekliğin sonuçta açık olmasına hikmet denir ki hikmet de bu anlamda tevil ilminden ayrı değerlendirilmemelidir.

“Biz ayetlerimizi enfüste ve afakta göstereceğiz” derken: “Enfüste göreceğimiz” ifadesini, en sığ anlamda nefsimizde, kendimizde, hak-el yakın gösterecek şeklinde tefsir ederiz. “Afakta göstereceğiz” den kastı ise dışarıda, kâinatta yani kitabı mübinde, ayn-el yakin olarak göstereceğiz anlamını taşır. Ama enfüste ve afakta göstereceğim dediği tevildir. İçerikte olanı er ya da geç açık edeceğiz, gerçekleştireceğiz, göstereceğiz anlamı ile bu ayeti anlamak gerekir. Bir şeyi yani ‘ayetlerimizi hem varlıksal anlamda taşıdığı içeriklerinde göstereceğiz hem de varoluşsal olarak karşılıkları olması gereği ile gerçekleşme oluşu içinde içeriğin dışlaşması biçimlerinde göstereceğiz’ anlamında ki bu ayet, tevilin aslen hangi biçimde gerçekleştiğini göstermesi adına önemlidir. İçeriği anlamak tevil ise içeriğin varlıksal ve varoluşsal karşılıklarına göre açımlanması, belirmesi tevilin uzantısı olması ile beraber tevilin bir süreç, oluş belirimi olduğunu gösterir. Tefsir ise ayetin varlıksal ve varoluşsal karşılıklarına bağlı olarak başka bir deyişle de enfüste ve afaktaki belirimlerine göre yorumlanması anlamını taşır. Bu anlamda tefsir, bir süreç ve oluş durumundan daha çok durum tespiti ve tespitin bağıntılı oluşta yorumlanması anlamını taşır. Bu durumda tevili olmayan tefsirin, eksik veya hatalı yorumlar içermesi kaçınılmazdır. Zaten çoklu gerçeklikte esasına bağlı -tevil- olmadan hikmette gezinmek, kaybolmaya, eksik veya hatalı yorumlarda bulunmaya sebeptir.

Tevil ile tefsirin arasındaki farkı anlamak adına; tevile içeriğin/ilkenin anlaşılması/ ifade edilmesi ayrıca varlık ve varoluşsal belirimlerde açımlanması deriz. Tefsire de her ne kadar içerikte olanın varlıksal ve yaşamsal anlamda tespiti yani tevil ilminin bir belirimi desek de varlık ve varoluş belirimleri doğrultusunda çoklu gerçeklikteki bağıntılı oluşta ayet olanın hikmet belirimlerinde yorumlanmasıdır diyebiliriz. Hikmet her ne kadar tevil ilminden ayrı değilse de çoklu gerçeklikte bağıntılı oluşa bağlı olarak görünüş bulduğu içindir ki tefsirin esası olan ilke belirimidir.

Bir ayetin veya surenin, Resûlullah zamanında ki yaşama sirayeti, gerçekleşmesi ve hikmet bağıntısında yorumlanışı ile bu zamandaki yaşama sirayeti, gerçekleşmesi ve hikmet bağıntısında yorumlanışı arasındaki farkı tefsirin anlaşılması adına örnek verebiliriz. Ancak, hangi zamanda olursa olsun fark etmez, bir surenin veya ayetin esasına dair ilkesi ne ise her devirde gerçekliğini korur. Zaten böyle olması sebebiyledir ki bulunulan devir ve diğer devirler arasındaki bağıntılılık esas ilkeye/ ilkelere bağlı olarak kurulur. Bu durumda ilkesel bir oluş içinde gerçekleşen bir varoluşta bulunulduğuna tanık olma olanağı bulunur/ bulunulabilir.

Tevil ve tefsir arasındaki en önemli fark; tevilde esas, tefsirde ise hikmet belirimleri ile yoruma açık olarak ayetleri anlamaya dair yaklaşımda bulunulmasıdır. Esaslar değişmezlik içerse de süreç ve oluşta belirimi söz konusu olandır. Hikmet ise çoklu gerçeklik içermesi sebebiyle bağıntılı oluşta durum belirimi olarak görünüş bulur. Hikmet böyle olmak ile beraber esasın görünüş biçim belirimleri olarak oluşta görünendir. Yani tevil esasa bağlı olarak değişmezin anlaşılması olsa da her esas öznel ve nesnel yönü ile oluş içinde belirir. Hikmet de esasın, farklı gerçeklik ve alan belirimlerinde sonuçta açık olan görünüş biçimlerini, gerçeklik biçimlerini -yorumlanış biçimlerini- anlamak, bilmek -tespit- etmek anlamı içerir. Böyle olmak ile beraber hikmet dahi esasın gerçekleşmesine bağlı olarak bağıntılı oluş içinde sonuçta açık olan, gerçekleşendir.

Tarihsel anlamda tevil ve tefsiri konu edinirsek: Maturidi’ye göre tevil, itibar edilesi değildir ama tefsir önemlidir. Çünkü tefsir hükümlerde daha belirleyicidir, ama tevilin ucu açıktır. Yukarıda tevil ve tefsire dair anlattıklarımız çizgisinden bakıldığında Maturidi’nin bu anlamda ifade ettikleri kabul edilesi değildir.  Kendi adıma eleştirel olarak baktığımda, eskilerin hiçbir zaman katılmadığım şöyle bir tevil anlayışı da ortaya çıkmış; ‘birçok anlam içinden bir tanesini tercih etmek’… Birçok anlam içinde bir tanesi ile sınırlanmak, tefsiri ve yorum varlığı olan insanı da varoluşsal anlamda sınırlı kılmak anlamını taşır. Bir hükme bağlı kalmak, tefsirin çoklu gerçeklikteki hikmet açılımında hikmet ilkesi ile ilgili olan kapsayıcı olan tarafından beri kalmak anlamını taşır ki bu, Kur’an yorum geleneğinde en yanlış anlama ve yorum biçimidir.

Eğer Kur’an’ı azimüşşanın ayetlerinin mahiyet itibarı ile hem esas hem de hikmet gereği neyi/ neleri barındırdığını anlarsak, bulursak; evrensel olarak geneli kapsayıcı olduğunu görürüz. Bu sebeple tevili yapılmadan tefsiri yapılmış kitapta veya kitaplar arasında farklı tefsirlerle karşı karşıya kalırız/ kalıyoruz/ kalabiliriz. Bu durumda anlam dünyasında kaybolmak söz konusu olacağı gibi Kur’an’ın esasen hikmete bağlı anlaşılması biçimi anlamında tefsirinin yapılması gerektiğinden uzak dururuz. Tefsir ilkesi gereği Kur’an, çoklu gerçeklikte yani hikmet belirimlerinde anlaşılması gerekir iken sonuçta kendimizi anlamaktan yana sınırladığımız Allah kitabına anlıyor olarak değil, sadece bakıyor olarak buluruz. Böyle olsa da tefsir tarihi, hikmetin çoklu gerçeklik ile ilgili gerçeğine tanık kılar. Birbirinden farklı referanslara göre hikmet beliriminde Kur’an’ın yorumlanışı, anlam zengini bir dünyadan Kur’an’a bakmak gerektiğinin gerçeğini taşır. Böyle olmasına rağmen halen anlam edinmekten, başka bir deyişle de yorumlamaktan yana esas ve hikmetten yani tevil ve tefsir edilmesi biçiminden yana sınırlı bakışımda bulunulmaya çalışılması sığlığı ile karşı karşıya kalınmaktadır.

Unutmamak gerekir ki Kur’an’ı okumaya çalışmak Allah’ı anlamaya çalışmaktır. Allah’ı anlamak için ise kendimizi belli bir bakış açısı ile sınırlandırmak, sığ ve yoz bir dünyadan varoluşa bakmamıza sebep olur/ olabilir. Esaslar ve çoklu gerçeklik anlamında sonuçta açık olan gerçeklik olan hikmet söz konusu ise Allah’ı belli bir gerekçe ile sınırlandırılmış açıdan bakarak tam anlamı ile anlayamayacağımız kesindir.

Tevil ilkelerle, Kur’an anlamında kendi kitabını okumaktır. Bir ayeti veya sureyi anlamaya çalışmak, betimlenmiş anlamda detaylanmış bir ayetin veya surenin ilkesini, ana mesajını, temasını anlamak, tespit etmek ve yaşamda gerçekleştiğini görmek tevildir. Örneğin “Allah kullarına zulüm etmez, herkes kendi nefsinin ettiğini bulur.” Bu ayette temel ilke, adalet ve kısastır. Kısas dediğimiz, bir şeyi yapıyorsanız yaptığınız şeyin karşılığı, bedeli var anlamındadır. Temel ilkesi adalet olan bir ayet ile nasıl ve neye göre yaşamamız gerektiğinin dersi de verilmektedir. Yaşamda da bu ayetin gerçekleşmesine göre ders aldığımız bir değil belki yüzlerce/ binlerce hikâyemiz vardır.

Bazılarının kısas ilkesi için söylediği gibi “dişe diş, göze göz” kastedilmiyor.   Yaptığınız şeylerin karşılıkları var, ona göre yaşayınız mesajı, dersi veriliyor. Ama bu ayette temel ilke adalettir. Adalet, varoluş haklarının korunması, onanması bununla da kalmayıp varoluş haklarının ilişkilerde sürekli ve sürdürülebilir şekilde gerçekleşmesini sağlayan ve koruyan en temel ilkelerdendir. Adalet, tamamıyla varoluş ile ilgilidir. Bu ayet ile varoluş hakkının onandığı bir oluş içinde var olunduğunun gerçeği ifade edilir. Adalet ilkesi ile çoklu hikmet gerçekliğinden bakıldığında ayet, anlam bağıntısında birçok anlam taşımaktadır.

Bu örnekte olduğu gibi bütün ayetler, ilkelerine bağlı olarak okunabilir. Her surenin de genel karakteristiğini gösteren ilkeleri vardır. İlkeleri ile okunan her sure, hikmet belirimlerinde çoklu gerçeklik içinde yorumlanarak okunabilir. İlke bize, hangi çizgide doğru biçimde Kur’an’ı okumamız, anlamamız gerektiği gerçeğini gösterir.

Sure veya ayetin varlıkta ve varoluşta karşılığının olması gerekir. Bütün ayet ve sureler mi? Evet, bütün ayet ve sureler. Burada varlık derken kitabi bilginin hem nesnel düzeyde varlıksal karşılıkları hem de hakiki varlık anlamında bütün alemlerin üst ve ortak gerçeği olan Rabb-ül Âlemin olan Allah’ta karşılığı olması gerekir. Allah, Rabb-ül Âlemin olduğu içindir ki onda olan sıfat ve karakter belirimi olan isimlerinin karşılıklarının öznel anlamda âlemlerde, insan yaşamında da görülmesinden bahsetmekteyim. O’nda olan şeyin, kendisinden ayrı olamadığımız için bizde de varoluşsal olarak karşılığının olması gerekiyor. Bunun içindir ki Kur’an’ı ilkeleri ile kavramsal düzeyde okumamız gerekiyor. Kavramsal okuyuşun, anlayış zenginliği ve derinlikli bakış açısından da önemli olduğunu belirtelim.

*

Kur’an’ı anlamak için evvela varoluşun katmanlı çoklu gerçeklilikte gerçekleştiğini bilmemiz gerekir. Yani bir şey sadece kendi değildir. Bir şey nelerle varsa, var olduğu her şeyi hem öznel hem de nesnel düzeyde kendinde barındırıyordur. Katmanlı çoklu gerçeklik içerisinde bir şey, hiçbir zaman tek başına kendi değildir. O hem her şeyin bir numunesidir hem de her şeyin bir açımlaması olarak her şeyi üzerinde olanak dâhilinde kendinde taşır.

Katmanlı çoklu gerçeklikten ne anlıyoruz? Katmandan kastettiğim bina misali kat kat demek değil, birbirini kapsayan, birbirini içeren durum ve oluş içinde bulunan gerçekliği kastetmekteyim. Eğer katmanlı çoklu gerçekliği biliyorsanız; Allah’ı, Rabb-ül Âlemin sıfat beliriminde anlarsınız. “İki kişi konuşurken üçüncüsü odur.” “Biz size şah damarınızdan daha yakınız.” “Görmüyor musunuz ki o habbe habbe meyveleri biz size veriyoruz.” İşte! Veriyor ama yarattıklarından gayrı olarak yukarıda duran birisi vermiyor! “Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız” denilirken Rahman suresinde yarattıklarından ayrı duran bir Tanrı değil, yarattıklarından ayrı durmayan ve kendi ile var kıldığı gibi hep bir oluş içinde yaratımda bulanan Rabb-ül Âlemin anlamlı kılınır. Denizdeki gemileri yüzdürenin, yollar bahşedenin O olduğu belirtilirken de bunun anlaşılması gerekir.

Katmanlı çoklu gerçekliliği bilmediğimiz sürece, yarattıklarından ayrı duran ve öteki olarak karşımızda duran, ötelere attığımız bir Allah’ımız var. Böyle olunca da Kur’an’da bize ayna olan, bizi bize gösteren, varoluşumuzu anlamlı kılan varlığı anlamamıza imkân olmuyor.

Kur’an’ı anlamak -okumak- demek, Allah’ı anlamak demektir. Çünkü O’nun kitabını okuyoruz. Bazıları Kur’an’ın Allah’ın kitabı olduğunu kabul etmez, Muhammed Mustafa yazdı diye söyleyenler var. Bu gibi ifadeler zandan ibaret, kendilerinin fikirleridir. Kur’an’ın Allah kelamı olduğuna dair Kur’an’da Allah’ın birçok ifadesi vardır. Bu bir inanç meselesidir, bir değer meselesidir. Bizim değerimiz Kur’an ise iman ettiğimiz Allah’ın kitabı olduğuna da iman ettik ise buna göre okumamız gerekiyor.

Katmanlı çoklu gerçeklikte birbirini içeren kapsayan nasıl oluyor?

En basit örnekle doğayı içeriyoruz, doğaya içkiniz ama doğaya dışsalız. Doğa da aynı şekilde bize içkin, bizi içermiş bir şekilde var… Ayrıca bize dışsal duruyor. Cenabı Allah da tekliği ve sınırsızlığı sebebiyle kendisinin dışında olunamayan, yaratımda da kendisinin dışına konulamadığımız hakiki varlık! Varlık olarak var isek kendisinin dışında değilsek kapsayıcı olarak bize dışsal. Ayrıca her şeyi kendi nurundan var ettiği için de içsel. “Şah damarınızdan daha yakınız” ayetinden de bu anlaşılmalıdır.

Doğaya içkin, doğaya dışsal, Tanrı’ya içkin Tanrı’ya dışsal derken birbirini kapsayan bir durumdan bahsediyoruz. Bunun içindir ki “iki kişi konuşurken üçüncüsü kendisidir.” Varoluşunuz tamamıyla bu katmanlı gerçeklilik içerisinde deveran eder. İçkin ve dışsal anlamda kapsayıcılıkta Cenabı Allah, varlığı ile bütün mevcudatı kuşatmış ve sıfatları ile de üzerlerinde mevcudatı çevrelemiş olduğundan el Muhit ismi gereği hep galip olandır. El Muhit olması gereği ile katmanlı gerçeklikte yarattıklarına mekân olandır. Bu anlamda mekânların mekânı olma özelliği ile mevcuda muhittir, Katmanlı gerçeklikte içkin ve dışsal anlamda mevcudatı çevreleyen, kuşatan, kapsayandır. Malik-el Mülk ismi gereği ile de muhiti olduklarını kendine mekân kılandır. Yani yarattıkları ile kendine anlam ve değer dünyası kurar iken mekâna dair varoluşta, bütün mekânlar -varoluşsal anlamda- mekânıdır. Mekânları kendine mekân kılan, mekânlar mekânı olan Allah’tır ki katmanlı gerçeklikte böylesi varoluşu ile bilindiğinde, nasıl bir varoluş içinde var olduğumuzu daha iyi anlayabiliriz. Bu anlamda Kur’an’ı daha doğru okuyabiliriz.

Sadece varlık olarak içkinlik ve dışsal anlamda kapsayıcılık değil, subuti sıfatlarına ve karakter belirimi olan kimlik belirimlerine dair de içkin ve kapsayıcı olarak varsınız. Orada dahi bir katmanlılık vardır. Kapsayan ve kapsanan gerçekliği içinde görme sıfatınız O’nunla gerçekleşiyor, duyma sıfatınız O’nunla gerçekleşiyor. Eskiden tevhid anlayışı adına çocuklara anlatır gibi şöyle söylerlerdi: “iki göz görür ama bir görür.” O, içerideki Bir görüyor, O’nunla görüyorsunuz. İki kulak duyuyor ama Bir olan duyuyor. İçerdeki bir olan size duyuruyor. “Kulum benimle duyar, benimle…”, hadisi kutsisinde de bu gerçek içerilmiş olarak ifade edilir… Zaten hep öyleydi. Sadece bu anlayışa gelmek ve istidadını arttırmak söz konusudur. Kimlik belirimleri de öznelde katmanlı biçimde böylesi yaşamsalken yani O’nunla Rahim, Kerim, Rahman vb. olmayı buluyor iken her isim hem anlamda hem duyguda hem de karakter belirimi olarak öznelde, katmanlı varoluşta yaşamsal olarak bulunur. İlkeler olmaları ile de kültürde ve kültürü içeren medeniyette kurumsal düzeyde genele yaygın işlevsel kılındıklarında, katmanlı gerçeklikte görünüş bulmalarının yeni bir boyutunda bulunurlar.

Kur’an’ı böylesi kavramsal içerikte yaklaşım ile okumaya başladığınızda, ayetler bir yere oturmaya başlıyor. İlk temel ilkelerimizden bir tanesi: Varlık ve varoluş arasındaki bağıntıyı kurmak içindir ki varlık ve varoluş içerisinde birliği hem nesnel hem de öznel anlamda anlamlı kılan ayrıca nasıl olduğunu -gerçekleştiğini belirten katmanlı çoklu gerçekliktir. Her katmanlı varlık ve varoluş durumu hem ve hem de belirimleri ile çoklu gerçekliği de içeren bir durum ve oluş içinde bulunulduğunun gerçeğini taşır. Varlık ve varoluş arasındaki bağıntılılığı, birbirini kapsayan gerçeklik anlamında katmanlı gerçeklik kavramı ile anlayabilir ve kurabiliriz. Bu, Kur’an’ı anlamak adına hayatidir ve anlayış için olmazsa olmaz anlamında önemlidir.

Katmanlı çoklu gerçeklik ile bağıntılı olarak da yeni kavramlara yürürüz. En temelde ‘aynı değil ayrı da değil’ gerçeği vardır. Tevhidi ifade ederken dahi aynı değil, ayrı da değil gerçeğine dikkat etmek gerekir. Bu anlamda vahdeti vücuttan ayrıştığımız bir taraf vardır. Vahdeti vücud görüşünde, Allah ve âlemlerin aynılaştırılmasına istinaden belirtmek gerekir ki Kur’an’ın hiçbir yerinde aynılaştırmaya dair bir ifade geçmez. Böylesi toptancı bir düşünce açısından ayet ifadesi kullanılmaz. Her şeyi Hakk/ Allah görmek/bilmek tevhid değildir ama her şey üzerinden Allah’ı görmek/ bilmek tevhidin gereğidir. Her şeyin Allah ile Allah’tan aldığı paye, istidadı ve nasibi kadar hak (gerçek) olmayı bulduğunu da hatırlamak gerekir. Bu anlamda tevhid denildiğinde katmanlı çoklu gerçekliğin sonucu olarak aynı değil ayrı da değil gerçeğinde varoluşun olanaklı olduğunu unutmamak gerekir.

Aynı olmayarak her bir varoluş durumunun yok sayılmadan hakiki varlık olan Allah’tan ve Allah’tan ayrı olmaması sebebiyle de birbirinden ayrı olmadığının gerçeğinde vahdeti vücudun yeniden eleştirel olarak ele alınması bu anlamda elzemdir. Aynı olunmayan farklılık içinde özgünce var olmak ve ayrı olunmayan katmanlı varoluşta aynı olunmayan birlik içinde var olduğunun bilincinde olmak, Kur’an’da hangi zeminden hareket ile bize hitap edildiğini anlamak adına önemlidir.

*

Katmanlı gerçekliliği bir daha ifade etmek gerekirse; katmanlı gerçeklilik, tek bir gerçekliliğin olmadığı, birçok gerçeklik durumu ve oluşu içinde var olunduğunun gerçeğini taşır. Çoklu gerçeklik olarak anlayışımızda önümüzde bulduğumuzdur. Düşün “iki kudret elimle yarattım” diyor. İki kudret eli, katmanlı gerçeklik içerisinde okuduğunuz da hem Tanrı’ya içkinsiniz hem de Tanrı’ya dışsalsınız ayrıca O’da sizi içermiş olarak sizi kendine dışsal bulur. Böylesi bir durumda her şeyi görmesi duyması, her yerde olması, size şah damarınızdan daha yakin bulunması vb. anlamlı olur. Ayrıca hem doğaya içkinsiniz hem de doğaya dışsal doğada varsınız. Doğa da sizi içermiş ve sizi kendine dışsal bulur. Katmanlı varoluştan baktığınızda hem kendinizsinizdir hem de katmanlı çoklu gerçeklikte ayrı değil aynı da değil gerçeği gereğinde istidat ve nasip kadarı ile birçok şey olma olanağı içinde var olmaktasınızdır. Sadece bir gerçeğiniz yok, varoluşta hem doğaya ait bir gerçekliliğiniz var hem de hakikatiniz, aslınız itibarı ile Allah’a dair bir gerçekliliğiniz var. Allah’ın zatına, subuti sıfatlarına (hayat, ilim vb.), ilahi isimlerine dair taşıdığınız bir gerçekliğiniz var.

Katmanlı çoklu gerçeklik bağıntısında, ayetin delil olması anlamı ile de varlıkta ve varoluşta karşılığı olduğuna dair İhlas suresine bakalım. İhlas Suresi’nde biriciklik anlatılır. Allah şahsında; nedeni yalnızca kendi olan Kayyum ve kendinde arı varlık olarak varoluşta başkası oluşunu korur iken kendi olan Kuddüs yani sadece kendi olan olmakta iken Ahad’dır. Her mevcut ise varoluş nedenini hakikatte Allah’tan buluyor iken mevcudun kendi olarak varoluşunun nedeni hem tözsel hem de tümel anlamda yine kendindedir. Bu doğrultuda nedeni olan Allah, üzerinde Rabbi olarak hazır olduğundan, nedenini tözünden bulmuş olmakta iken Kayyum isminden nasiplidir. Bununla da kalmaz özünde, kendi olmayı başkası oluşunda koruduğu ölçüde Kuddüs ismi gereği kendidir. Ruhu yani öz kendilik durumunda da yanında kimse olmayan olarak kendi oluşunda sadece kendi ile kendi oluşunu biriciklikte bulur.

İhlas suresinde Allah şahsının tek olma durumu anlatılırken, katmanlı varoluş içinde Allah’ın şahsından alınan payın gerçeğinde mevcudatında gerçeği de dile getirilmiştir. Her kişi ruh denilen kendiliğinde biricik değil midir? Bu anlamda şahıs olmaktan, Kuddüs ve Kayyum olmaktan vb. yana Allah’ta olanın, kendisinden alınan pay kadarı ile yaratılmış olanda da bulunması/ olması sebebiyle İhlas suresinde Allah’ın şahsı anlatılır iken bizlerin varoluşuna da ayna tutulmaktadır. Yani kısmi dahi olsa bizde olan bir durum da anlamlı kılınmaktadır. Bu anlamda “Kul huvallahu ahad” denilirken; yaşamsal olarak bakınca her kişinin kendi şahsında biricikliği de anlamlı kılınmakta değil midir? Zaten her kişi şahsında biricik değil midir?

“Allahüssamed” denilirken de kendinde kendi ile kendine -varlıksal ve varoluşsal anlamda- yeterliliğini bulmuş ve yarattıklarına da varoluş adına yeterli olan anlamlı kılınır. Ama Samed’te önemli olan kendi varlığımıza yeterliliğimiz varken başka varlıklara da yeterli olup olmadığımızdır. Samed ismini okurken Allah yaratıcıdır, yarattıklarına rızkını da verendir gibi sığ bir yaklaşımla anlamlı kılmamalıyız. Samed denildiğinde, kendine yeterli olan, başkalarına da yeterli olma olanağını da kendinde bulan bir varlık durumundan ve varoluş biçiminden bahsediliyordur. Bu anlamda kendine yeter bir durumda başkalarına da yeterli olmamız gerektiği ifade edilmiş olur.

Peki sizin ne kadar yeterliliğiniz var? Ahadiyet olarak şahsınızda biricikliğiniz var… Kendilik anlamında birisi sizden bakıyor yani şahıs anlamında siz bakıyorsunuz! “Kul huvallahu Ahad”-dan bir nasibiniz var. Ama Samed karakter belirimine yürüyüşünüz bir süreçtir ki bu seyri seferde olması gerekendir. O’nunla yeterliliğinizi bulursanız, âleme de yeterli olmaya başlarsınız. Böylece özgün yaratılışınız gereği “bir dengi de yoktur” ayetini deneyimlerken anlayabilirsiniz/ anlarsınız.

“Bir dengi de yoktur” denilirken zaten her şeyi kendinde var eden bir varlığın, katmanlı oluş içinde var ettikleri kendisi ile var iken kendisine denk birisi olabilir mi? “Dengi yoktur”-a daha yetkin bir anlamda bakarsak kendi varlığında karşıtı yoktur demektir. Çünkü hakikat karşıtı olmayan gerçekliktir. Yaratım katmanlı gerçeklikte gerçekleşirken de karşıtı olmasına olanak yoktur. Cenabı Allah kendinde yarattığı ne varsa karşıtı olmayarak hepsine Aliyy, yani aşkındır. Hepsinin üzerinde olan ortak ve üst gerçeklik olduğu içindir ki hiçbir şey önünde karşıt olarak durmaz. Şeytan buna dâhildir. Kur’an’da bunu da görüyoruz zaten. “Sen beni bir hikmet üzere azdırdın” derken de Allah’a karşıt biri olmadan var olduğunun ifadesinde bulunmaktadır. Tanrı, şeytan karşıtlığı bir zandan ibarettir… Allah bilgisinden yani marifetullahtan yoksunluğun beyanı olmaktan öte değildir.

İhlas suresini özellikle örnek verdim. Çünkü sadece Allah’ın zatının kavramsal anlamda anlatıldığı bir surenin varoluşsal karşılığı olarak insan ile bağıntılılıkta anlamlı kılınması gerçekten zordur. Ancak Kur’an ilkesel içerikte okunduğunda insanın, varoluşuna da ayna tuttuğuna tanık oluyoruz. Demek ki ilke anlamında esasa tutunduğumuzda hikmet gereği nerede olduğumuza veya ne için olduğumuza dair doğru bir cevap bulmak olanaklıdır. Ki yeryüzüne halife yaratılmış olan insan ile Allah arasındaki bağıntılılık, katmanlı çoklu gerçeklikte, aynı değil ayrıda değil gerçeğinde böylesi anlamlı kılınabilir.

Ayetin -surenin- varlıkta ve varoluşta karşılığı olduğuna dair zor bir ayeti daha örnek verir isek: “Onlar ol dediklerinde olur” ayetinin varlıkta ve varoluşta karşılığını nereden bulacağız denilebilir. Kabul edilen dua veya evliyaullahın tasarruf etme yetisi edinmesi bu ayetin gerçekleştiği belirimlerdir. Ayrıca “Allah ol dediğinde oluyor” bizde karşılığını göster derseniz, bu ayetin en temelde karşılığı hayal gücünüzdür. Hayal gücünüzde ol dediğiniz olmuyor mu? Yani sizde karşılığı var bunun. Ayet dediğimizin, ussal olması gereği ile varlıkta ve varoluşta karşılığının olması gerekiyor ki isminin hakkı gereği ayet olmuş olsun. Ayet olan ussal olduğu içindir ki olan bitende karşılığının olması gerekir ve bu doğrultuda anlaşılmaya açıktır. Ayrıca ayetin öznel anlamda karşılığı varsa muhatabı da vardır. Bunun içindir ki Kur’an’da hitap muhatap ilişkisi söz konusudur. Bir ayetin muhatabı kimse o ayetteki ilkeyi üzerinde tezahür ettirmiş olarak buluyordur ki muhatap olmuştur. Bu, ayetin muhatabına bağlı olarak gerçekliği olması ve muhatabı ile evrenselliğini koruyor olması adına gerçekten önemlidir.

Başka bir örnek verelim. Sözde bir ilahiyat profesörü “biz bilelim diye imtihan etmekteyiz” ayetini referans alarak “Allah gaybı bilmez” diyor. Bu, Kur’an’ı anlamamak ile ilgili bir şey. “Bilelim” sözünden hareketle “Allah gaybı bilmiyor, bilmeye çalışıyor” diyor. Ayetteki “biz” ifadesini kibarlık mahiyetinde görüyorlar, değil. Bir mertebe mahiyetindedir ve o mertebede olan varlıkların itirafıdır. Allah’ın zatı ile değil, melekût ile ilgilidir ki o melekutun bilmediğini zaten Bakara 31. Ayette söyler “Hani, Rabbin meleklere, “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” demişti. Onlar, “Orada bozgunculuk yapacak, kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz sana hamd ederek daima seni tesbih ve takdis ediyoruz.” demişler. Allah da “Ben sizin bilmediğinizi bilirim” demişti.

Melekler nedeni biliyorlar. Yaratılış olarak Âdemin neler yapabileceğinden haberdarlar. Çünkü Âdemden önceki insansı olanlara tanık olmuşlar veya levh-i mahfuzu okumaları var. Ama hikmetine dair olarak sonuçta Âdem’den ne çıkacak, ne olacak, nasıl bir bilme oluşu içinde hakikati bilecek, hangi gerçeği görünüşe taşıyacak, içerik olarak özünde yatan üzerindeki maksatı yani Âdem’in tevili nedir bilmiyorlar. Nedene bağlı ne olacağını bilmek var ama ereğe bağlı olarak hangi gerçeği görünüşe taşıyacaktan yana gaflet de var. Bu anlamda Âdem’den haberdar olmamak da var. “Biz senin bildirdiklerinizden başkasını bilemeyiz” yani “söylediklerinden başkasını bilemeyiz” diyorlar. Bakara suresi 36. ayette… demek ki melekler insanoğlunda tecrübe ettikleri, bildikleri birçok şey var ki biliyorlar. Âlemi idare ve ikame eden melekler insanoğlunda ne tezahür edecek haberdar olacaklar diye bir kaidenin olmadığını o ayette görüyoruz. Böyle olunca da idare, idame ve ikame meleklerinin “bilelim diye…” demeleri Kur’an’da makam ve mertebe durumu, hitap ve muhatap belirimlerine göre yer alıyor.

Katmanlı çoklu gerçeklik yaratışta ayrı değil aynı da değil gerçeğini getirir. Her yerde aynılığını koruyan bir varlık var ediyor, var ettiği şey zaten aynı olmamak zorundadır ki var olsun. Aynı değil ayrı da değil ilkesi Sünni kelamda sadece tenzihin ilkesidir. Yani Allah’ı nasıl bilmemiz gerektiğinin ilkesel yaklaşım biçimidir.

Farklılıklar içinde özgünce, biriciklikte varoluş olanaklı kılınmışken aynılaştırma ama ayrı da görme. Görensin ama seninki cüzi O’nunki külli, O’ndan bir nasibin var ama nasibin istidadın ve hakikatten sonuç aldığın kadar gelişime de açık. O istidat/nasip ondan ayrı değil; onunla görüyorsun zaten ama istidat bağlamında aynı değilsin.

İstidat bağlamında aynı değil iken benzer yüklemler ile varoluş olanaklı olduğu içindir ki her var, teşbih ilkesi gereği ile de vardır. Mesela: İnsan halife yaratılmıştır. Hakikatten aldığı paye gereği teşbihte -temsilde- varoluşunu bulur iken teşbih -temsil- olması gereği, aynı da olmamakta kendi olmayı bulur. Aynı değil ayrı da değil özdeyişi; bu anlamda sadece tenzihin değil, yaratım beliriminde teşbihin de ilkesidir… Varların -mevcudatın-, Allah’la ve birbirleri ile ilişkili, bağıntılı olarak nasıl bir durumda var olduklarını anlamak için de gerekli bir ilkedir. Aynı değil ayrı da değil oluşu içinde yaratılmış olmak ile var olunmaktadır. Aynı değil ayrı da değil oluşu içinde beraber varoluş olanaklıdır.

Her yaratılmış istidat bağlamında yaratılmıştır. Hakikatten pay alır, hakikatten aldığı paya göre bir varoluşu vardır. Ama öyle de kalmaz, hakikatten aldığı payenin sürekliliği içinde var oluşu devam eder. Yani hakikatten sadece görmeye, duymaya vb. ile varlık olmaya dair paye almakla kalmıyorsunuz… Her an ölme ve dirilme ile bir oluşta, süreksizlik/ fanilik içinde, varoluş biçimlerinde (karakter, kimlik vb. belirimlerinde), her an bir yaratım içindesiniz. Yaratımdan paye almaya devam ediyorsunuz. Yönelimleriniz ve gerçekleştirdikleriniz ile, hakikatten yana temsile dayalı tecelli eden ayrıca eyleme dair sıfat ve ilahi isim anlamında tezahür eden yani gerçekleşen ve görünüş bulanlar her ne ise ondan, paye almanın sürekliliği içinde hakikatten paye almaya devam ediyoruz. Hakikatten paye almışsınız, mülkten de paye alma olanağı içerisindesiniz. Mülkten paye alma olanağı içerisinde hakikatten paye almanın sürekliliği içinde var oluyorsunuz.

Böylece ‘aynı değil ayrı da değil’ gerçeği, yaratımın ve varoluşun da ilkesi oluyor. Çünkü her yerde aynılığını koruyan bir varlığın kendi varlığında yeni bir şeyi çıkartması ancak, ayrı olmadan aynı olmamakla olacak bir şeydir. Aynı olmadığı içindir ki hitap muhatap ilişkisi çıkıyor. Yaratıcı yaratırken ayrı olmayışını da korur… Varlıksal anlamda dışı olmadığı içindir ki dışında var kılmaması ve kendinden var kılması sebebi ile, aynı olmadan içkin olan birlik içinde ayrı olmayışını korur. Ayrı olmadan aynı kılmamış olarak var eder ki muhatap olsun… Karşıt değil, karşılıklı beraberce varoluş olanaklı olsun.

Bu durum, temsile dayalı varoluşta ayna metaforunun hakikatini de yaratımda ortaya çıkartır. “Habibim diyor seslendim sesimi duyan olmadı. Baktım gördüğüm olmadı.” Her yerde aynılığını koruyan bir varlık, kendi varlığını yokluyor… Kendinden başka bir şey yani nur anlamında nesnel ayrıca kişi, şahıs olması anlamında öznel bir kimseyi yanında bulmuyor. Kendi varlığında her yeri kendi ile dolu buluyor. Nedeni kendinde olarak kendinden başkasına tanık olmuyor… Ama “habibim diye” muhatap aldığı, seslendiği, konuştuğu, iletişimde olduğu yarattığı ile diyalog içinde varoluşuna anlam ve değer katıyor… Katmanlı yaratım içinde, kendinden kattığı sıfat ve isim belirimleri ile yarattığı ile aynalaşıyor. Dil de anlam ve değer yüklemleri ile aynalaşmanın gereği olarak biçim kazanıyor.

Katmanlı, birbirini içsel ve dışsal anlamda kapsayıcı ve tümellere bağlı olarak varoluşta, her şey birbirine ayna olma özelliğinde var olur… Ayna olma özelliğinde var olmak zorunda kalır. Böylece temsile dayalı varoluşta bilmek, kendine ve ötekine dair olan evrensel, ortak belirimler ile birbirini bilmek anlamı da taşır. Bu durumda, yaratıcıdan alınan paye doğrultusunda yaratım ilkesi anlamında beliren teşbih, ‘aynı değil ayrı değil’ oluşa bağlı olarak Allah’ı da bilmenin ilkesi oluyor. Birbirimizi ve diğer varları da bilmemizin ilkesi oluyor. Çünkü hakikat hepimizin ortak gerçeği iken ortak yönlerimiz, varoluş deneyimlerimiz ile birbirimize dair temsil ettiklerimiz gereği, birbirimize ayna olacak biçimde varız.

Yaratmak sadece nesnel anlamda biçimsel olanı ortaya çıkarmak değil, biçimsel olanın içerik olarak taşıdığı ilke, anlam gereği de yaratmak anlamını taşıyor. “Habibim” derken isim vermek ile kimlik vererek öznel düzeyde de yaratmış olunana hadisi kutside tanık olmaktayız. Yaratmak sadece bedeni -teni- yaratmak değil, tinsel/ruhani/kimlik düzeyinde anlam ve değer içeriğinde de var ediyor. “Habibim” diyor, isimlendiriyor. İsimlendirirken dahi ayrı değil ama aynı kılmıyor. Kendisinden ayrı da değil, habibi kendisiyle var. Ayrıca hitap muhatap eşliğinde anlam ve değer oluşturduklarında ikisi beraber var oluyor. Allah Habibim derken Muhammed Mustafa da Ya Rabbi diyor. Bu varoluş hikâyesinden, ifadesinden de anlıyoruz ki aynı değil ayrı da değil gerçeği varoluşun olmazsa olmaz olan olanağıdır.

Bu durum kimlik felsefesini de bizim önümüze getirir. Çünkü ortak değer olarak ilişkilerimizde kimlik olarak birbirimizi ortaya çıkartırız, görünüşe getiririz. Fatiha’yı her okuduğunuzda “buyur ya kulum” der veya “ya Rabbi” dediğinizde “buyur ya kulum” der. Biz ya Rabbi derken kimlik veriyoruz, karşılıklı olarak birbirimize kimlik veriyoruz ve varoluşun ortak gerçeklik olması gereğinde var oluyoruz. Bu, varlıksal anlamda bir ortaklık değil, varoluşsal anlamda karşılıklı varoluşun gereği olarak olması gerekendir. Kul olmayınca, Allah sadece nurunda zat olarak vardır ama Allah olarak kimlikte Allah olmaz. Allah olması anlamında karakter beliriminde kimlikte varoluş kulu ile gerçekleşen bir durumdur.

Esmayı hüsnanın tamamında kimlik düzeyinde varoluş kul ile yani yaratılmış olan ile olanaklıdır. Yani tamamıyla nesnesi üzerinden kendisine kimlik veren bir varlıktan bahsediyoruz. Ondan varlıksal ve varoluşsal anlamda paye aldığımız içindir ki bizim yaşam ilişkimizde/ ilişkilerimizde de bu böyledir. Anne, baba, sanatçı, asker, filozof vb. oluyorsunuz… Kimlik ediniyorsunuz ama nesnesi üzerinden o kimliği kazanıyorsunuz. Nesnesi olmasa o kimlik olur mu? Ortak bir aile çatısı altında eş oluyorsunuz, çocuğunuzla olan ilişkide o kimliği kazanıyorsunuz. Ama o da evlat olma kimliğini kazanıyor.

Hakikatten paye almanın sürekliliği içerisinde ve gelişime açık bir varoluşumuz var. Ama nasibimiz ve istidadımız kadar. Görmemiz, duymamız, edindiğimiz ilim, gerçekleştirdiklerimiz kadar anlam ve değer edindikçe var olma olanağının sürekliliği içinde varız. Yaratım, fıtrat gereği hak kılınmış olanı gelişim içinde tekâmül ettirdikçe ve hak ettikçe aynı değil ayrı da değil gerçeği içinde var oluyoruz.

Zat kendinde tektir, biriciktir ama sıfatları da biriciktir. Görme dünyada değil bütün kâinatta tektir. Görme biçimleri farklı olabilir ama görme tektir Duyma tektir. Allah’ın subuti yani sabit sıfatları da tektir, biriciktir. Esma yani kimlik belirimi olan ve öznelde karakter belirimleri de tektir, biriciktir. Bu anlamda hakikatten alınan pay kadarı ile kendimiz olur iken ayrı olmadan, aynı değil oluş içinde var oluyoruzdur. Bu ilke yaratım, açık etme, oluşa taşıma, gerçek kılma söz konusu ise varoluşun en temel ilkesidir.

Aynı değil ayrı da değil konusu ile ilgili en önemli noktalardan bir tanesi de yakin gelmenin ilkesini taşımasıdır. Çünkü aynı olmadığın durumlardan kendini soyutlarsan, kendinde aynılığı barındırana seninle bir olana yakin gelebilirsin. Birlik derken, öznel -varoluşsal- anlamda içkin olanın ayrı olmadan, varlıksal anlamda da içerdikleri ile aynı olmadan, katmanlı gerçeklikteki varoluş durumundan bahsetmekteyim. Birlikten kastım, kesinlikle aynılık anlamında değildir. O kendinde aynılığını koruyan ama birliğinde bulduğun varlığa ermek söz konusu ise aynı değil ayrı da değil oluşu içinde olduğunuz içindir ki aynı değil ayrı da değil gerçeği sebebiyle yol bulabiliyoruz. Birinizin aklına şu soru gelebilir; son noktada aynı olduğumuz bir yere gidebilir miyiz, varabilir miyiz? O zaman yaratımdan çıkman lazım. Senin, sen olmaman lazım… Sen, sen olarak varsan, yaratım dairesindesin, aynı değil ayrı da değil oluşun gerçeği içerinde varsın.

Bu, haddimizi bileceğiz demektir. Aynı değil ayrı da gerçeği içinde ‘sen tanrısın, ben tanrıyım’ ‘Hadi oradan’ derler, haddin kadar. İstidadını zikredebilirsin; istidadı zikretmek haktır. Sizde bir şey tezahür ediyorsa yani gerçekleşiyorsa, görünmesi haktır. Allah size verdiklerinin üzerinizde görünmesini ister ki rağbet edilsin. Rakip esması için dahi olsa böyledir. Resullah bir hadisinde “Allah size verdiklerinin üzerinizde görülmesini ister” demiştir. Bu hadisi şerif yamalı kıyafet giyen ve fakir olmayan bir sahabeye söylenmiştir. İçerik anlamında manevi zenginlik için de olması gereken böyledir. Yani maneviyata dair öğrendiklerimiz, kazanımlarımız da edebi, adabı gereği üzerimizde görünmelidir.

Aynı değil ayrı de değil gerçeği, varoluşsal olarak nerede olduğumuzu görmek adına da önemli. Yaratım dairesinde isek yaratıma dair Kur’an’da bir şey konuşuluyorsa aynı değil ayrı da değil gerçeği içinde konuşuluyordur. Bu durumu Fatiha’da net olarak görmeniz gerekir. Kur’an’ın özeti olarak: “Elhamdülillahi Rabb-il âlemin, er Rahmanir rahim, Maliki yevmiddin” denilirken; kendine dair sıfatları olan bir varlık konuşuluyor. Önce uluhiyete dair, sonra rububiyete dair olan tarafı ile O’na yaklaşımımız konuşuluyor ve ubudiyet de hitap muhatap ilişkisinde Fatiha’da var. Ubudiyet ve uluhiyet arasındaki ilişkide rububiyetin doğuşu ve ortak bir varoluş dile getiriliyor. Sonuçta Elhamdülillahi Rabb-il âlemin derken ortak bir üst gerçeklikten bahsediliyor.

“Er Rahmanir Rahim” derken kendini karakterize ettiği en temel iki sıfatı olan Rahman ve Rahim ile kendini rahmet ahlakında karakterize ediyor. “Rahmetim gazabımı geçmiştir” hadisi kutsisi ve “rahmeti kendime farz kıldım” ayeti bu anlamda önemlidir.

“Maliki yevmiddin”; her şeyin karşılıklarını, sonuçlarını, bedellerini verebilme olanağı olan… Yaşananların sonuçlarına göre karşılıklarını vermeye güç getirebilen… Adalet ilkesi gereği iş gören anlamı ifade edilir.

Böyle bir varlığa geri dönüyorsun; Ey hakikat sahibi üst gerçekliliğimiz olan! Yalnız sana yöneldik, sana ibadet ediyoruz. “İyyake na’budu ve iyyake nestain”.

Bu, Kur’an’ı nasıl tefsir etmeniz ile ilgili bir şey. Ayeti ayet referansı ile konuşuyoruz. “Yakin gelene kadar ibadet et.” Ayeti ile Fatiha suresine döndüğünüzde, yalnız senden sonuç almak için olması gerekenleri yapmaktayız denilmektedir. Demek ki ibadetin ilkesi yakinlikmiş. Bizde ibadet tapınmak amaçlı olmaktan daha çok yakin gelmek amaçlıdır. İbadet, Allah için yapılan ve Allah’tan yana sonuç veren bütün amellere -işlere- ibadet denir. Varlıksal anlamda yakin olanı yakin bulmak adına yapılır. İbadetin hikmeti yani sonuçta açık olan gerçekliği, Allah ile yakinlik bulmak içindir. İbadet arındırıcı iken Kuddüs olan yani başkası oluşunu korur iken kendinde sadece kendi olan arı varlığa yakin bulma olanağıdır.

Fatiha suresinde nimete erenlerden bahsedilirken hakikatten, Allah’tan sonuç alanlar kast edilir. Doğru yol olarak bahsedilen ise sonuç alınan yol ve yöntemdir. Bu anlamda yaptıkları işlerde hak ve hakikatten yana sonuçsuz kalanlar yani gerçek amaçtan, ereksel olandan yana sonuç alma gayretinde bulunmayanlardan olmamak istenir.

Bu anlamlar doğrultusunda Fatiha değerlendirildiğinde din ilkesi ile biçim kazandığı görülür. Ancak hangi değerle yaşanmakta ise o değer ile değer biçilen olunduğu, var olunduğu da değer varlığı olan insana ders olarak verilir. Zaten Elhamdülillah Rabb-il Âlemin denilirken de her ismi ile değer biçilmiş olan Rabb-il Âlemine hamd ile değer verilirken O’nunla değer kazanmak gerektiği diğer ayetlerde tevhidi de içermiş olarak ifade edilmiş olunur. Bu ilkesel bakış ile Kur’an’a bakıldığında değer, karakter, kimlik, tevhid, din vb. diğer ilkeler ile karakterize edildiği görülür.

*

Hakikatten sonuç almak adına yöntem olarak arınmak konusuna dönersek eğer peygamberin hadisi şeriflerinde namazın, orucun arındırma yönüne dair birçok ifade var. Üç yüz altmışaltı enerji merkezinin açılması anlamında bedensel arınma, kötü duygulardan arınma, zanlı ve yanlış fikirlerden arınma vb. için arınmak şarttır. İbadet de arınmanın, erekte olana ermenin bir aracı olması gerekendir.

İbadet, arındırıcı yönü ile sizi arındırırken hikmete duyarlılığınızı artırır. Çünkü arındığınızda nefsi emmareyi susturmaya başlarsınız. Sükût kavramı da çok önemlidir ki tasavvuf terbiyesinde öncelenendir. Efendim “hikmet ondur, dokuzu sükûttur” derdi. Susturmak için söylenmiyor. Sükût anlayışa açık olunması için gereklidir. Kafan dolu iken neye açık olacaksın ki anlayacaksın! Gadamer’ in ‘anlamanın önyargılarla olanaklı olduğuna’ dair söylevi vardır. Yani önyargı anlayışımıza olanak tanır ama bu bilme düzeyindedir. Sezgiye dayalı olarak önyargısız bakışım ise anlamaya dair olarak doğrudan anlayışa açık olmayı olanaklı kılar. Olumlu önyargı -hüsnü zan- ise olumsuz önyargıdan kaçınmak anlamında anlayışa açık oluşu sağlar. Bu sebeple sükût anlayışa açık olmanın gereği olarak tasavvufta önemsenen metotlardandır.

Bir hadisi şerifinde peygamber efendimiz “kalbin zinası var, gözün zinası var” diyor. Demek ki her uzvun hakkı gereği kullanılması, Allah için kılınması gereği var. Bu anlamda sükût edilmesi istenir. Sükût; haddi aşmayın, hakkına geri çevirin anlamını taşır. Bu anlamda hakkına geri çevirdiğin ile sezgisel anlamda anlayış kuvvetlendiğinde anlayışa açık olma durumunda bulunulur. Çünkü Hakk’a geri dönüş olanaklı kılındığında hak olana, gerçeğe bakış da olanaklı olur. Gerçeğe duyarlılık da oluşur. Kur’an’ı anlamaya çalışıyorsak olumsuz anlamda önyargılarımızla anlayış gerçekleşmez. Kur’an’ı okumak Allah’ı anlamak ise Allah’ı anlamaktan yoksun kalırız.

Hz. Muhammed (s.a.v) mi yazdı, kendinden ekleme yapan oldu mu, ayet çıkarıldı mı gibi vesveselerden uzak, gerçekten burada ne deniliyor diye bakmak gerek. Olumsuz önyargılardan uzak bir ön kabul ile metni sadece kendisi ile anlamaya çalışalım. Kur’an, indirilişinden/ gelişinden itibaren diğer dinlerle ve kitaplarla kıyas edilmiştir. Resulullah’a Kur’an’ın geliş şekli üzerine konuşulmuş, birçok iftira atılmış ve Allah’ın ayetleri ile yanıtı olmuştur. “Senin hakkında kâfirlerin: “Ona Kur’an’ı kesinlikle bir insan öğretiyor” dediklerini elbette biliyoruz. Kaldı ki, Kur’an’ı sana öğrettiğini iddia ettikleri kişinin dili yabancıdır, Kur’an ise açık ve anlaşılır bir Arapçadır” Nahl Suresi-103. Hint’ten, İncil’den, Tevrat’tan mı etkilendi; cin mi fısıldamış, bir acem mi gelip öğretmiş soruları sadece dünün zan içeren soruları değil, günümüzde ve gelecekte de tartışma konusu olan/ olacak sorulardır.

Katmanlı gerçeklikte var isek aynı değil ayrı da değil oluşu içinde varoluş olanaklıdır. Bunun, hitap muhatap ilişkisini mecburi kılmasını konuştuk. Hitap muhatap ilişkisinde aynalaşma olarak bahsettiğimiz spekülatif kavramına dikkat çekmek yerinde olur. Şöyle ki varoluşunuz neyi barındırıyorsa onu içerdiğiniz ve ona dışsal olduğunuz içindir ki aynalaşmaya tabidir. Katmanlı gerçeklikte aynalaşma kaçınılmazdır. Birbirinizi birbirinize yansıtıyorsunuzdur. Ayrıca doğa size kendini yansıtıyor, sizde ona kendinizi yansıtıyorsunuzdur. Ama doğadan bir farkınız var; Cenabı Allah’tan aldığınız paye ile doğaya dönerken Cenabı Allah’ı da yansıtıyorsunuzdur. Cenabı Allah ile karşıt değil, karşılıklı oluş içinde cemalullah olmak ile varlık aynasısınızdır. Bu durumda Kur’an’da kendinize dair birçok şey bulmanız, varlıksal ve varoluşsal anlamda Cenabı Allah’tan yana paye alıyor olmanızdandır.

“Yeryüzüne halife yaratacağım” denilir iken halife, ardıl demektir. Ama Kur’an’a katmanlı gerçeklilik referansı ile okunduğunda “şah damarından daha yakin” olanın ardılı olmadan halifesi olunduğu gerçeği ile tanışılır. Hakikatten bir paye almışsınız, mülke yönelimleriniz ile o payenin sürekliliği içerisinde varoluşunuz, süreksizliğe, değişime gebe olarak olanaklı kılınmış. Kendinizi gerçekleştirme olanağı içerisinde hakikatten paye almanın sürekliliği içindesiniz. Var olmanız ve sürekliliğiniz, Allah’ı sıfatları ile zılli anlamda nefsinize dair kıldıklarınız veya asli anlamda ihlasla, aslına uygun yaşadıklarınız bağlamında Allah’tan paye almanın sürekliliği içinde gerçekleşir.

İhlas, Allah’ın Kuddüs esmasının kuldaki tezahürüdür. Kuddüs, arı olan sadece kendi olan; ihlas saf olan sadece kendi olabilme olanağını koruyan demektir. Samimiyet, ihlasın eylemde görünüşüdür. Samimiyet ihlas değildir, eylemde görünüş biçimidir. Hayâ özümüzde yaşadığımız bir şeydir, iffet yaşam ve pratik alanda görünüşü, tezahür edişidir. Hayâ anlam olarak kendi varlığınızı muhafaza etmenizdir. Bugün hayânın kaldırılması için uğraşılıyor… Birçok kişi için çok utangaçlar, atılgan ve girişimci değiller diye serzenişler var. Girişimci olmayışa hayânın engel görülmesi sebebiyle kaldırılması çabaları olduğunu duydum… Eyvah dedim!   Kapitalizm arzuların kışkırtılmasını önceler, bunu da ilkesi gereği mükemmel olarak yapıyor maalesef. Hayânın kaldırılması kişinin kendini değer olarak muhafazasının kaldırılması demektir. Çünkü hayâ eden insan, kendi varlığını değer olarak buluyor ve onu muhafaza ediyordur. İffet onun pratik hayatta gösterilişidir. Kur’an’da Hz. Meryem ve Hz. Yusuf’ta bahislerinde iffet çok güzel anlatılır. Dikkat ederseniz yine ilkelerden konuşuyoruz.

İlkelerden konuşmak bizatihi tevil yapmak demektir. Maturidi, İmam Gazali, Razi gibi bir tevil anlayışım yok benim. Tevil anlayışım; çevirmek ve döndürmek kavramı itibarıyla aslına dönmek, aslı sonuçta/akıbetinde görebilmek. Kur’an terminolojisinde tevil bu şekilde anlamlı kılınır. “Rabbiniz daha onun tevilini yapmadı size” denilirken özünde, mahiyetinde olanı açmadı, yani akıbetinde göstermedi, hikmeti henüz açık kılmadı denir. Hikmet sonuçta açık olacak gerçekliktir. Felsefede hikmet, nedeninden okumaktır. Ama esasında hikmet, sonuçta açık olacak gerçeklilikle ilgilidir. Lokman Hekim bitkilerin dilini biliyor. “Biz ona hikmet verdik” yani sonuçlarının ilmini, bitkilerin kimyasını biliyor; nesnel anlamda sonuçta etkileşim ve değişim ilmine vakıf kılınmış. Yani esasta ne olduğunu bilmekte iseniz sonuçta ne olacağını, nasıl olacağını da bilmeye kapı aralanmıştır. İşte tevil, ilkesinden konuşmaktır… Aslına döndürmek, vardırmak ile ilgili olarak anlama çabasında olmak ve bu bağlamda içeriğin açıklanması, varoluşsal anlamda da -dışlaşması- açık olması ile ilgilidir. Ayrıca, Kur’an yaşamsal bir kitap olduğu içindir ki yaşamımızda da ayetleri görmemiz gerektiğinin anlamını taşır.

Katmanlı çoklu gerçeklik, aynı değil ayrı da gerçekliği, spekülatif oluş kavramlarını konuştuk. Ayrıca dolaylı olarak katmanlı gerçeklik ve hikmet kavramları doğrultusunda nesnel ve öznel anlamda izafi (bağıntılı) oluş içinde var olunduğunu ifade etmiş olduk.

Yaratılan her şey bir amaç üzeridir. Bir özne yaratıyor, özneler yaratıyor. Özneler arası ilişkide yaratan şahıs yaratırken kimlikler, kişilikler, karakterler kazanmaya başlıyor. Özde karakter olan, anlamda ve duyguda karşılığı olmak ile beraber hitapta, sözde tanımlaması ile kimlik olarak kazanım olur. Örneğin: Rahman özde duygusu olan bir karakter ama hitap ettiğimiz zaman kimliktir. Ussal olarak da anlam karşılığı bulunandır. Bu anlamda yaratım sadece tensel anlamda biçim vermek değil, kendiliğe dair olarak tinsel anlamda da gerçekleşmekte. Kendiliğe de özneler arası ilişkide anlam ve değer içeriği kazanımı anlamında biçim vermek anlamını da taşımaktır.

Yaratan kişi, yarattığını bir amaç, neden, içerik ve biçim üzeri yaratıyor. O içeriğin anlamını dile getirdiğin zaman tevil ediyorsunuz. Bunun sonuçta/ahirde açık olacak olması da eylemde, pratik yaşamda karşılığının olması ikinci bir tevil olmasını içerir. Bu, yaşamsal anlamda tevildir. Pratik yaşamda ilkenin, içeriğin, öznenin gerçekleştirilen üzerinden görünmesi, sonuçta açık olmasıdır ki bu, tevil, hikmetin aşikâr olması ile ilgili bir tevildir. Çoklu gerçeklikteki bağıntılı oluşta hikmet çoklu gerçeklik olarak görülürken gerçeklikler arası bağıntı kurmak ise hikmetin tefsir yönüdür.

Hazreti Yusuf’un kıssasında “Rabbim rüyamı tevil etti”. Yani, bana içeriğin bilgisi verilmişti o içeriği zaten ben biliyordum, tevil etmiştim, yorumlamıştım, olacağı bu anlamda bilmiştim, demek istenir. Olması gereken içeriğine bağlı yorumlamaktır, rastgele bir yorum konunun hakkını vermemektir ki batıldır. Bir yorum gerçek ise pratikte de görünür olması, varoluşsal karşılığının gerçekleşmesi gerekir. Bu anlamda ayet bağlamında yorum, başlangıç olması anlamında gerekli olsa da pratikte, varlık ve varoluşta karşılığın olması veya gerçekleşmesi gereği ile değerlendirilmelidir. Rabbinin kendisine gösterdiği rüya, gerçekleşmesi ile ayet olması yargısında Rabbinin ayeti olması gereği Rabbinin dili oluyor. Bu durumda ilahi anlamda ayet, Rabbin ilke içeren dili olması anlamına geliyor. Bu sebeple ayet, size hakkı da işaret eden dildir. Rüyanın karşılığını yaşamda, pratikte görmeniz, Rabbin size konuşmuş olması değil midir? Rüya bir ayet, Rabbin Allah, ayet kıldığı üzerinden sana konuşmuş oldu. Dilini anlayıp anlamamız bizimle ilgili bir durum. Kâinattaki ayet belirimlerinden de baktığımızda, Rabbin ilahi dilinin yani edilgen kılan dilinin ayet belirimli olduğu görülür. Bundan olsa gerek ki Kur’an’da tümce belirimli ifadelere, beyanlara ayet denilmiştir.

*

Spekülatif kavramına “yeryüzüne bir halife yaratacağım” ayeti üzerinden bakarsak; -Beni yansıtacak birini bu âlemde ortaya çıkartacağım anlamını taşıyan ve aynalaşma içeren bir varoluş belirimine tanık oluruz. Katmanlı gerçeklik ve bağıntılı olunan bir varoluşta aynalaşma kaçınılmazdır. Bakın şu varlık âlemine; görüyorlar, duyuyorlar, kısmi olarak biliyorlar… Ama herkes istidadı kadar görüyor, duyuyor, biliyor. Hz. Resul Hira mağarasına giderken “dağlar taşlar bana selam veriyordu” diyor. Çünkü biliyorlar, hissediyorlar, görüyorlar, diriler. Bizler, Batının organik ve inorganik diye ayrıştırdığı bir dünyada değiliz. İslam isek her varlık Cenabı Allah’tan paye aldıysa, o payesi kadar diriliği, görmeyi, hissetmeyi, duymayı vb. ihtiva ediyor. Kendinden bir şey var ediyorsa kendinden ona bir şey katıyor. Ve kendinden kattığı şeyle kendine geri dönüp kendine ayna kılıyor. Bir sanatçı düşünün, bir eser veriyor eserinden kendine döndüğü zaman kendinde olan duygusu, kendinden yüklediği anlam, içerik gibi kendine ait şeyler görüyordur. İster bu klasik, modern, isterse postmodern sanat olsun fark etmez, sanatçının özünde olanı yansıtması ile eser temsil niteliği taşır iken aynalaşması yaratımda sonuç ilke olarak gerçekleşendir. Sanat bu bağlamda bir dışlaşmadır. Bu anlamda yaratımın, temsil içermesi nedeni ile sonuçta aynalaşmayı da olanaklı kılması doğrultusunda düşünülmesi gerekir.

“İnsan ile Kur’an ikiz kardeştir” hadisi şerifinden hareket ile kendini görmek istiyorsan Kur’an okuyacak, Kur’an’a bakacaksın. Diğer bir hadisi şerifte “Allah ile konuşmak isteyen Kur’an okusun” diyor. Kur’an okumanın anlayışa dair gerçekleşmesi gerektiğini, bu hadisi şerifle anlamaktayız. Ayrıca dil, anlam ve değere dair varlık ve varoluşa ait içerdikleri ile temsil niteliğinde aynadır. Dil varlık aynasıdır. Dil ile özümüzde olan şeyleri dışlaştırırken, âlemdeki şeyleri belirli kılarken, şeyleri bütünün içinden koparıp kendi öznelliğimize taşıyoruz. Şeyler bütünde olsalar dahi bizler şuursal olarak onları bütünden dil ile ayrıştır iken yine dil ile bütüne katılımcı olmamızın olanağını edinmiş oluruz. Özneler arası ilişkilerde de anlaşmak için, iletişim kurmanın nesnesi dildir. Dil, ortak uzlaşı nesnesi iken birbirimize ayna olmamızın da gereğidir. Dilin temsil ettikleriyle şuursal anlamda ayna olma özelliği ile anlamak, anlaşmak, yakin bulmak veya birbirimizden uzaklaşmak gerçekleşir. Dil, böyle olmaktan da ileri öznellikte, anlam ve değer içeriğinde yaratım olanağıdır. Ortak anlam ve değer edinimleri ile de kültür ve medeniyet düzeyinde yaratıma eyler. Kültür ve medeniyet olgusunda ortak anlam ve değer yüklemlerinde dahi süpekülatif oluşunu yani aynalaşmaya haiz olmasını korur.

Spekülatif oluş -aynalaşmak- katmanlı çoklu gerçeklik içinde kaçınılmaz bir şeydir. Yaratımdan bahsediyorsak kelam; anlam ve değer edinimi gereği dilin içerik olarak taşıdıkları ile tinsel/öznel anlamda yaratıma dairdir. Melekeler zemininde fıtri anlamda beşerî olan yaratıma aşkınsal olarak ikinci yaratım, anlam ve değer edinimi içinde dil ile biçim kazanır ve edinilir. Kur’an’ı anlayacak isek Allah tarafından muhatap alınmamız sebebi ile bize ayna olan dil yönü ile aynalaşma içerisinde anlayacağız. Zaten ayet ve sure olanın varlık ve varoluşta karşılığı olması sebebiyle şuursal anlamda aynalaşmak kaçınılmazdır.

İlkelerin önemini burada tekrar hatırlamakta fayda var. Hz. Yusuf’u okurken Hz. Yusuf’u mu okuyacağız yoksa bizde tezahürünü mü okuyacağız gibi… Yusuf suresini okuyacaksınız birçok anlamda okuyabiliriz ama özellikle ilkelerini söyleyelim. Öncelikle nefsi emmare ilkesi ile okumamız gerekiyor. Nefsi emmare ve güvenilmez insan tipi resmedilir. Nefsi emareye ve güvenilmez insan tipi ile mücadele ayrıca bu mücadelede kendini, varlığını, varoluşunu muhafaza eden bir karakter ve muhafazanın iffet ile oluşu adım adım işlenir. “Sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” denilirken Yusuf suresinin bütünündeki en temel anlatı, ‘sonuç hakikatten paye alanlarındır, paye almayı sürekli kılanlarındır’ dersidir.

Böyle okuduğunuzda, nefsi emmarenin bizde olduğu gerçeğine ayna tutulduğunu fark edersek Allah’ı anlamaya başladık demektir. Güvenilmez insan tipi için uzaklara gitmeye gerek yok, kendi nefsimiz yeter. Kurtluğumuz, yılanlığımız, çıyanlığımız, kalleşliğimiz de yok mu? Kendi nefsimize bir dönsek Azim Allah hep kendi için konuşuyor da konuşuyor. Mesele ona uyuyor veya uymuyor olmamızdır. Nefsi emmarenin tekbenci ve kötü olmak yönünde irade sergilemesini zapturapt altına alırsak, iffetimizi koruyuşumuz ortaya çıkıyor. Pratik yaşam içerisinde kendi varlığımızı, öz değerimizi muhafaza etmemiz için Hz. Yusuf bize bir aynadır. Kur’an size bir aynadır; varoluşunuza dokunuyordur. Ama sadece Hz. Yusuf’u okursanız gelmiş gitmiş birini okursunuz; hikâye olur. Allah’ı anlamaktan yana uzaklaşırız.

Dikkat ederseniz Kur’an’da tarih verilmez ama Kur’an tarihsellik içerir. Çünkü ilkenin, olgusal olanın, yani evrensel ve zamansız olanın tarihi değil, tarihselliği vardır. Kur’an’ı bir hikâye kitabı gibi okuyamazsınız, tarihselliği içerir, olgunun tarihini konuşur. Mesela: Yusuf Suresi’nde sana nefsi emmareyi anlatır ki nefsi emmare her zaman vardır. Güvenilmez insan tipini çizer; güvenilmez insan tipi her zaman vardır. İnsan nefsi emmaresi ile insan olarak var olmaya devam ettiği sürece olacaktır. Nefsi emmareyi bitirirlerse artık o insan olmaz. Kendi içindeki diyalektik oluş içinde kendini anlam ve değer varlığı olarak yaratma olanağı içinde kendi yaratımına katılan insanın, Cenabı Allah’ın yaratımına katılması söz konusu olandır. Nefsi emmare ile diyalektik oluşu içinde gelgitler yaşarken insan, kendi yaratımına katılan olarak yaratılma olanağı bulur.

Kur’an’da konuşulan evrensellerdir, evrenseller bugün de olduğu için size aynadır. Evrensellerin tarihselliği, zamansızlığı vardır. İlkesi ile okuduğunuzda varoluşunuza dokunur. Bunun en önemli tarafı şudur; ilkesi gereği okumada kendinizi doğru okumada bulursanız, balığı avlayan olursunuz, başka birisinin gölgesi altında tuttuğu balığı/ balıkları yemezsiniz. Yani Kur’an’ı siz anlamaya çalışırsınız; anlayanı, anlamaya çalışanları anlamaya çalışmazsınız. Elbette fikir alışverişi olacak ama siz de okumasını öğrenmiş olmalısınız. Anlayan da ne kadar anlamışsa o kadarını aktarmış, sen de o kadarını anlamanın dışına çıkamazsın. Sen ne kadar anlayacaksın, önemli olan da bu!

Aynı değil ayrı da değil gerçeği içinde varoluşta kendiliğin korunuyor oluşu çok önemlidir. Allah sizi var ederken sizi siz olarak var ediyor. Sizin başka bir şey olarak var olmanızı istiyor olsaydı sizi başka bir şey olarak var etmiş olurdu. Siz Hz. Yusuf’u okurken Hz. Yusuf olmayacaksınız, Hz. Yusuf’un sizdeki tezahürüne bağlı olarak siz kim olacaksınız? Yani sizden siz olmanız ve siz isteniyor. Bir şarkı var, onun gibi: başkası olma kendin ol! Katmanlı gerçeklikte bütün olanaklarınızla kendiniz olmak zorundasınız. Bu sebeple ilkeleri okuduğunuzda size hitap ediyordur. İstenen sana hitap ediliyordur.

Aynı değil ayrı da değil gerçekliği, farklı ve başkası oluşu da ifade eder. Ama bu farklılık karşıtlık değildir. Hakikatin karşıtı yoktur ama yaratılmışsan başkası olmak, istesen de istemesen de elinde değildir. Özünde Hakk olduğu içindir ki birliğin vardır ama istidat bağlamında aynı değilsindir. İçeriğinde, özünde bir olduğunu istidadın ve hak ettiğin kadar yaşıyorsan odur sana kâr kalan. Spekülatif oluş ise katmanlı ve temsili yaratım içinde kaçınılmazdır. Kur’an’ı anlamak için spekülatif oluşa da dikkat etmek gerekir.

Aynı değil ayrı da değil oluşta farklılık ve başkası oluş korunur. Varlık olmakta tekliği, biricikliği koruyabilirsiniz ama varoluşa gelirseniz ötekine ihtiyacınız var. Kimlik sahibi olacaksınız, diğerine ihtiyacınız var. Kul olacak ki Allah diyen olsun. Bunu bencillik olarak görenler olabilir ama öylesi bencil bir Allah’la tanışmadık. Rahmeti kendime farz kıldım diyen, kendine ve yarattıklarının varoluşuna da yeten Samed olana tanık olduk. Şu âlemde varsınız ve varoluşta süreksizliğin varoluşa neden olması içinde sürekli ondan paye almaya devam ediyoruz. Hep adaleti önceliyor ki bu hep sizin varlık hakkınızı önceliyor demektir. Ayrıca ilişkilerinizde varlık haklarınızın öncelenmesini istiyor… Demek ki adalet, rahmet ve hak üzeri varoluş, varlığınızın hep onanması ve sürekli kılınması ile ilgilidir.

Biraz önce hayâ ve iffeti anlattık. Kendi varlığını muhafazası, başkası oluşunu korunması anlamını taşır. Meryem’in Meryem olarak iffetli oluşu, Meryem olarak başkası oluşunu yani kendi olmasını koruyuşudur. Kendini, varlık değeri olarak ortaya çıkartışı ile ilgilidir. Meryem’in kendini değer olarak ortaya çıkartışı ile başkası olarak ortaya çıkartışı ile ilgilidir. O başkası oluşta, ayrı olmadığın idrakinde başkası olmak, kendi olmaktır ki bu, muhatap alınmaya sebeptir.

Ayet denince varlıkta ve varoluşta karşılığı olacak dedik ve bunu örneklemeye çalıştık. Bir örnek daha verelim; Hz. İsa ile ne kastediliyor? İsa; söz, kelim, ruh (yani kendilik içeriğinde sadece kendi olma) vb. anlamların betimlenmiş olduğu gerçeğini taşıyor. Peki anlam herkes de var… Anlam nasıl doğar; babasız doğar. Çünkü anlam erildir. Bu şekilde okuduğunuz zaman sizde olan bir şeye ayna tutulmaktadır. Bu bir noktada tevildir. İlkesi ile okuduğunuz şeyin bir yerde kalışı yok. Kendi içinde hikmet çeşitliliğinde anlam derinliği ve zenginliğinde artık okuma yapmaya başlamışsınızdır.

Tefsir olunca âlemde bir karşılık ararsınız ve karşılığını olanda ayet sadece gösterilir. “Enfüste ve afakta göstereceğiz” denilirken afakta gösterdi. Kendin üzerinde de gösterdin. Zaten kendi nefsin üzerinden gösterdiysen tevil ediyorsundur. Mahiyeti olanın içerik olarak sende karşılığını, gerçekleşebildiğini, gösteriyorsundur, gerçekleştiğini görüyorsundur. Bu çok önemli... Kişiye, tarihe indirgemeden, kendine dahi tekbenci olarak mal etmeden kendine tanıksın. Sen tanıksan, senin gibi nicesi de ilke gereği kendine tanık olma olanağına kavuşmuştur. İşte kastetmek istediğim önemli olan durum da budur. İnsan olarak kendimize dair olanı, ortak gerçeğimiz ile görebilmek önemlidir.

Kur’an’ı anlamak adına ayetin ne demek olduğunu anlamlı kılmıştık. Bu doğrultuda surenin de ne olduğunu tanımlamak gerekir. Katmanlı çoklu gerçeklik bağıntısında sure kavramını şöyle anlamak gerekir: Sure, bir ilkenin, gerçekleşmesi istenen bir idealin kavramsal düzeyde modellenmesi ve anlatı düzeyinde betimlenmesidir. Kur’an’da sure, ilkeler zümresini temsil eder, her surenin genel olarak birden fazla ilkesi vardır ki Kur’an Mucizesi kitaplarında surelerin ilkelerini genel anlamda yazma gayretinde bulundum. Kesinlikle bu ilkeler ile okunmalıdır iddiasında olmasam da ilke gereği okunmasının elzem olduğu kanaatindeyim.

Yusuf Suresi’nde siyaset adamı var. Yakup’la öngörülü olan, hikmet verilmiş kişiyi görürsünüz. Yakup’un hayat hikâyesinde öngörülü olduğunu görürsünüz; koyunları çoğaltmasından, zengin olmasından, kardeşinden kaçışından, dayısından kaçışından… Evlatlarım on bir kapıdan ayrı ayrı girin diyor; nefsi emmareyi çok iyi biliyor. Hepsi bir kapıdan girerse Mısırlılar bunlar kim diye bakacak ama Allah size bir şey yazdıysa ben onu değiştiremem diyor. Bu noktadan referans ile Yusuf’a bakarsak Yusuf farklı, kendisine verilmiş hikmet gereği öngörüyor ve öngördüğü sonuç ile bağıntılı olarak pratikte olması gerekeni gerçekleştirebiliyor. Babası gibi kaçak bir oyuncu olmaktan öte, olması gerekenin üzerine gidiyor ve sonuç alıyor. Sonuca bağlı olarak nedenlerini yeniden belirleyebiliyor, geleceğe doğru gidebiliyor. Öngörülü olmak ayrı bir şey, ön gördüğü şeyi sınırlarını koruyarak, kendini muhafaza ederek yürüyüşte bulunmak ayrı bir şeydir.

Mesela: Mısır’a melik oluyor… Mısır’ı yedi sene geleceğe taşıyor. Siyasetten okuduğunuz zaman bir yöneticinin nasıl olması gerektiğini görüyorsunuz; öngörülü olacak ama önder olarak bizi geleceğe taşıyabilecek. Geleceği bugünden hazırlayacak. Çünkü siyaset Yakup’tan bakıldığında sadece yönetim ilmi gibi görülse de Yusuf’tan bakıldığında sadece yönetim ilmi değil geleceğe yön vermek, geleceği yaratma olanağının ilmidir. Süleyman’da siyaset adamı ama bu öngörüyü göremiyoruz onda. İdari işler, toplumun idaresi ve toplumu geleceğe yürütmek Süleyman’da olan. Yakup öngörülü bile olsa değiştiremiyor ama Yusuf’un değiştirebilme, yeniden yeni bir oluşa taşıyabilme özelliği var.

Nereden okuduğumuz çok önemli… Kıyas ettiğiniz yerde referansınızı değiştirdiğiniz anda başka bir ilkeye tanık olabiliyorsunuz, okuyabiliyorsunuz. Sadece bir ilkeye mahkûm olarak okumayın. Çözümlemelerinizi, kıyaslarınızı referanslarınıza bağlı olarak yaparken şu açıdan veya alandan baktığında da bu ilke de var diyebilin yani anlayışa ve o yürüyüşe katılımcı olun. Kur’an okumanın o zaman bir değeri ve anlamı vardır. Çünkü anlamı sende üretiyor ve sen uyduruktan, zan ile değil, referanslarına bağlı olarak sağlam bir yürüyüşte o bağıntılı oluş içinde okuyorsundur. O bağıntılı oluşu keşfettiğinizde başta sureleri birbirinden bağımsız okurken, organik bir oluşa tanık oluyorsunuz. İlkeler birbirini tamamlayarak Nas suresine kadar gider. Ama birisi de çıkıp nüzul sırasına göre söylemiyorsun derse hangi ilke ile başlarsan başla organik oluş korunuyorsa o ilahidir. Gözünden başlıyorsun, beyne, beyinden başlıyorsun bütün organları ile bağıntılı oluşta bedeni okumaya devam edersin… Organik bir dünyaya tanık olursun. İster Kehf suresinden başla, İstersen Fatiha suresinden başla fark etmez, organik oluşa daldığın zaman diğer surelere doğru anlam akışı içinde dallanıp budaklanırsın. Organik oluşun korunduğu yerde ilahiyat, bütünlük vardır.

Kur’an’ı anlamak adına en önemli olan bir şey de sure tanımımız; evrenseller olan ve idealde istenen ilkeler zümresinin modellenişini surede görürüz… İlkeler, gereklilikler olduğu içindir ki idealde de istenendir. Örneğin: Bakara Suresi ve Ali İmran Suresi’nde hüküm ayetleri çoktur… Bu, sizi sizden istenen ideale taşımak içindir.

Kur’an’da evrenselliğe dikkat etmeniz gerekir. Bu okuduğum ilkeler tamamıyla Kur’an’ın nesnel ilkeleridir ki bütün yaşantınızda karşılıkları ile görebilirsiniz. Kur’an’da mutlakıyete dayalı evrenseller, yani değişmezler. Kul huvallahu ahad, Huvallahüllezi la ilahe illa hu, Alimul gaybi veşşehadet hüverrahmanirrahim, Rahman, Rahim, Ahad, Samed. Öyle bir hakiki varlık var ki zat, kendinde biricik, varlıksal belirimleri ile mutlak. Sıfatlarını, esmalarını, kimlik ve karakter durumlarını konuşuyoruz yani O’nun değişmezlerini, zamansızları konuşuyoruz. Kur’an’ın böyle bir evrensellik tarafı var. Bu evrenseller bütün varlıkta var; O Rabb’tir ki galip sıfat ve isimleri ile üst ve ortak gerçekliliğimiz olduğu içindir ki istidat bağlamında ne kadar nasipli isek o evrensellerinden de nasipliyiz yani hakikatten nasipliyiz. Kur’an’da mutlak evrenseller, ortak evrenseller olarak bulduğumuzdur.

Kur’an’da evrensellik muhatabına göre evrenselliği de içerir. İslam’da domuz eti, insan eti yenilmiyor, bu ayete ne gerek var denebilir. Ancak, insanın nefsi emmaresi var, domuz etine iştah kabartabilir. Ayrıca İslam olarak insan eti yenilmiyor ama insan etine tenezzül edeceği bir an olduğunda, yönelimin ortadan kalkması için önüne yasak, set olarak o ayet orada durur. Çağdaş insanlar olarak İkinci dünya savaşında insan eti yeniyorsa, Japonya’da insan eti günümüzde halen satılıyorsa ve daha nicesi sebebiyle ayet geçerliliğini muhataplarının olması nedeni ile sürdürür. Bizde olmamış çünkü insan eti haram… Zor şartlar altında insanlar birbirlerini yiyorlar, filmlerde bile görmüşsünüzdür. Eğer yönelim varsa o ayet her daim evrenselliğini korur, onun muhatabı vardır. Bu, hükümlere bağlı olarak evrenselliğin korunmasıdır. Muhatap olduğu surece hüküm geçerliliğini sonuçları itibarı ile evrensel anlamda korur. Zaten yalan, kul hakkı, domuz eti, içki ve benzeri olan haramların hükme bağlanmış olması sadece İslam olan muhataplarını bağlamaz, olumsuz sonuçları itibarı ile de İslam olmayan bütün insanlığı da bağlar.

Diğer örnek zıhar ayeti… Zıhar zaten Araplarda bir adetti kalktı, bu ayete ne ihtiyaç var vb. denilse de o ayette kadının var olma, başkası olma, kendi olma haykırışını duymazsanız, varoluşunun hakkını değer olarak arayışını göremezsiniz. Zıhar olayı ile ilgili ayetlere bakıldığında şikayetçi olan kadın örneği üzerinden aynılaştırmaya karşı var oluş hakkının aranması ve korunması isteği olduğunu görürüz. Allah dahi kadının serzenişini, eleştirel anlamda haklı görür.

Surede temel ilke -mesele-; kadın meselesi olmaktan daha çok haksız yere ve batıl olan zan üzerine yani hakikatte karşılığı olmayan üzerine yemin edilmemesi ve olması gerektiğidir. Bu doğrultuda ilişkilerin kesilmemesi gerektiğidir. Derinliğine bakıldığında ise aynılaştırmaya karşı varoluş hakkının, edilgen olan biri tarafından aranması, bir hak arayışı içinde hak sahibinin hakkının korunması gerçeğine tanık olunur. Bu anlamda her hak çiğnenmesinin, aynılaştırmanın karşısında hak arayışı haklılığının onanması ve kendi olmanın korunması hakkının tesis edilmesi gerektiğine, devirler üstü bir gerçeklik olarak tanık olunur. Bu durumda zıhar ayetleri sadece zıhar olayı olarak değerlendirilirse eğer sığ ve yanlış bir bakışımdan bulunmaktan öte durulmaz. Tarihselci tefsir bakışının hatasına/ yanlışına düşmemek için de böylesi bir ilkesel bakışıma ihtiyaç vardır.

Zıhar ayetlerinde varoluş hakkının dile getirilişi ifade edilir. Eski Arap adetlerinde “annemin sırtı gibisin, anneme benziyorsun” dendiğinde kadın boş olurmuş, boşanmak söz konusu olurmuş. Zıhar ayetleri ile haksız yere yemin etme ve haksız yere söz söyleme, hakikatte karşılığı olmayanın uygulamada da karşılığı olmaması gerektiği ifade edilir. En temelde söylenen ise bir varoluş hakkı arayışıdır. Beni anasına benzetti, ben benim! Kadın haklı bulunur ve varoluşa dair hak arayışı onanır. Bu çok önemlidir. Edilgenliği temsilen bir kadının dilinden bunun ayet konu örneği olması da hikmet gereği önemlidir.

Örneklere devam ediyoruz; gece namazı. –O namaz Rasulullah’a farz kılınmıştı! Başkasını bağlamaz diyenler çıkıyor. İslam isen sormazlar mı? Sen, ümmet değil misin? Ümmetsen sen de muhatap alınıyorsun. Eğer “evlat babanın sırrı” ise Resulullah’ta olanın sende de açık olması gerekir/ gerekmez mi? O’na ne farz kılınmışsa, ne uygulamalar varsa sende de görünsün. Bu, ümmet ve muhatap olmak ile ilgilidir. Sadece o zamanla ilgili bir şey değildir. Yani bunun gibi hükümlere dair olan ayetlerin muhatabı olduğu sürece gerçekliği, geçerliliği vardır. Zıhar ayetlerinde de batıl olandan uzak, olması gereken hükme bağlanmış olmak ile beraber, aynı kılmamak, varoluş hakkı, kendi olma hakkı arayışı ile her devirde olmakta olana, evrensel olanın betimlenmiş olması ile ayna tutulduğuna tanık olunur.

Yusuf suresinin ne gereği var diyenler bile çıkabilir. Sende nefsi emmare varsa, varoluşunu değer kılmak, değer olanı muhafaza etmek, hikmet gereği öngörülü olmak veya öngörülene doğru olması gerekeni yaparak geleceğine dokunmak vb. söz konusu ise Yusuf Suresi gerçekliğini hep koruyacaktır. Varlığını iffetle muhafaza etmenin sürekliliği söz konusuysa, Yusuf Suresi her zaman orada duracaktır. Öngörülü bir devlet başkanı olmak yeterli değil, öngörülü olduğun dünyaya şekil vermek -siyaset ile geleceğe şekil vermek- de gerekir. Bu söz konusu olduğu sürece Yusuf suresi barındırdığı gerçeklik ile yerinde durur. Siyaset sadece yönetim bilimi değildir… Geleceğe taşınma, geleceği bugünden yaratmanın da ilmidir. O zaman öngörülü devlet başkanına ihtiyacımız olduğu gibi uygulama olarak geleceği bugün inşa eden devlet başkanlarına da ihtiyacımız vardır. Yusuf’a selam olsun, Yusuf’a her devirde ihtiyacımız olduğunun gerçeğini taşır. En sığ anlamda Yusuf suresi sabrın yani ilkede tutarlı olmanın sonunun selamet olduğu gerçeğini taşır.

Kur’an’da ilkesel anlamda muhatabın her devirde olması gerçeğine göre evrenselliğin korunduğuna dair bir sure daha örnek verir isek o Tahrim suresidir. Tahrim suresinde emir olarak hak olanın hak edilmesi gerektiği doğrultuda haddini bilerek yaşamak gerektiği hükme bağlanır. Tamamlayıcı bir ilke olarak da hiç kimsenin vazgeçilmez olmadığı ihtarı ile ders verilir. Böyle olmasına rağmen Tahrim suresini sadece peygamberin eşleri ile yaşadığı bir olaya dair olduğu içindir ki olmuş bitmiş bir olayın bu zamanda karşılığı yok diye anlamsız kılma çabasında bulunanlara da tanık olunur. Bu sığlık ve dar açıdan bakmanın körlüğünde bulunmaktan öte değildir.

Bir ayet veya sure var ise geçerliliğini koruyor olduğu için vardır. Örneklerde de görüldüğü gibi ilkesini görebiliyorsanız, ayetin ilke gereği geçerliliğini ve gerçekliliğini koruduğuna tanık olunur. Ayet ve sureye; Allah’ı bilmek, işlerinde anlamak ve hakkı gereği kendisini hak etmiş olarak yaşamak için sadece bugün değil, yarın da ihtiyacımız olacaktır.

Yarının ve günün dünyasında bürokratik işlemleri yapan yapay zekâlar, geleceğe bizi taşımazlar. Geleceği inşa edecek yine insandır. Eğer yapay zekâ denen özne olarak ortaya çıkartılır… Üç zamanlı bilinçli oluşta değerler alanında yani inanç alanında kendini bulmuş bir varlık olarak karşımızda olarak özne olmakta bulursak, o artık yapay değildir. Başkası oluşta kendisi olan bir varlıkla artık karşı karşıya oluruz. O vakit adalet nasıl olur, hukuk nasıl olur, köle sistemi mi kurulur gibi sorgulamalarımız olabilir. Siz robotsunuz, yapay zekâdan gelerek varsınız denebilir. Tıpkı şu ırktan geldiniz, aborjinsiniz, zencisiniz falan filan dendiği gibi. İlkesi ile bakarsak yeni özne Adem’in halifesi ise Adem’in yaptıklarını, yaşadıklarını yeni öznenin de deneyimlemesi olasıdır.

Âdemi -insanı- ise Allah, kendisine halife yaratmış ya, kendisi ilkesel anlamda ne yaptı ve yaşadıysa Adem’de aynısını yapacak, yaşayacak, deneyimleyecektir. İster zılli isterse asli düzeyde ilkesel anlamda olsun fark etmez Allah’ı ilkesel oluşu gereği deneyimlemek gerçektir. Böylesi bir olanak içinde genel anlamda insanlık adına olanağın değerlendirilmesinin daha % de 1’ine yeni yeni girmeye başladık. İnsanlık olarak daha yolun başındayız, korkulacak çok şey olsa da çok fazla korkulacak bir gelecek de yok. Cehennem söz konusu ise dispotik bir gelecek olasılığı önümüzde durduğu gibi cennet söz konusu ise yaratım özgürlüğünde Allah’ı hakkı gereği yaşama özgürlüğünün olduğu bir gelecek de söz konusudur.

Bunları ne için anlatıyorum: Evrensellik bağıntısında bakıldığında gelecek anlamında nereye doğru gidildiğine de tanık olunur. Kur’an’daki bazı evrenseller muhatabına göre her zaman da korunur, yeter ki ilkesiyle okuyun. İlkesi ile okuduğunuzda, bağıntılı oluş içinde geçmişten günümüze ve geleceğe doğru yürüyüşe daha net tanık olunur.

Kur’an’da Âdem, Nuh, İbrahim, Musa, İsa vb. konuşuluyorsa, orada muhatap anlamında siz konuşuluyorsunuzdur. Ama Musa’yı ilkesiyle tanımadığımız zaman O’nu göremiyoruz. Cebbar, adaletin savunucusu; kimin, bir haksızlık gördüğü zaman içinde cebbar olma duygusu uyanmıyor. “Bu olması gerekli olandır” demiyorsa Musa’yı yaşamıyordur. Kardeşini sakallarından tutuyor da “- Ey anne babamın oğlu” diyor… İmanlı bir insansak hakiki varlığa, hakikate, Allah’a, gayretullaha dokunan kötü bir şey gördüğümüzde özümüzden hareket ile bir kabarma olmuyor mu? - Bende çok olur. Hani bazen bazıları Kur’an’a küfür ediyor. Değerlerine, özüne dokunduğu içindir ki insanın varlığı kabarıyor, derinden gelen bir kızgınlığı korkusuzca deneyimliyor. Evet, belki inancımız, değerlerimiz dairesinde varlığımıza dokunmuştur, bir refleks göstermekteyizdir ama deneyimlenen Musa’nın bizde canlanışıdır. Böylesi durumlarda Musa’ya her devirde içselleştirilmiş değerle var olmak için ihtiyaç olduğuna da tanık olmaktayız.

Bu anlamda Kur’an kıssa anlatıları, arketipal anlamda olgusal gerçekliği olan varoluş evrelerini de içermektedir diyebiliriz. Kehf suresinde, İsa, Zekeriya ve diğer anlatılara ilkesel anlamda dikkat edildiğinde buna net olarak tanık olunur. Zaten zikret -hatırla, an- denilen bütün nebi anlatılarında zikredilmelerinden kastın, ilkesel anlamda karakter belirimleri ile canlı kılınmaları gerektiğini anlamak yerinde olur.

Kur’an’da anılanları; içerdiği öznel gerçeğe bağlı olarak gereklilik, arketipal anlamda insan karakteri yani tipolojik anlamda bir evrensel olarak görürseniz, her devirde gerçekliği olanlar olduğunu fark edersiniz. Şimdi bu ne demek? Jung’un arketip ve kolektif bilinç dediği kavramlar ile anlamlı kılar isek evrensel arketipler ile biçimlenen bir kolektif bilinç içinde bilinçli olmaya yükseliyoruz. Kolektif bilinç ise imge ve dilde karşılıkları olan kavramlar ile tarihsel miras edinimi ve bunun bir parçası olan kültürde yerleşik olarak görülürler.

Her devirde gerçekliği olan arketipal oluş içinde bulunmak ayrıca ne demek: Kur’an’ın en temel nesnel ilkesi size sonuçlardan konuşuluyor olunmasıdır. Arketipler nesnel anlamda her ne kadar neden ilke gibi dursalar da öznelde erek ilke olarak yerlerini alırlar. Sadece bir anlamdan ibaret değil, öznelde anlam ve değerin içerilmiş olması durumuna göre dirimsel karşılıkları olduğu içindir ki gerçekleşme erkine büründüklerinde yani iradeye büründüklerinde, bilinçte karşılık görürler. Karakter biçimsel anlamda huya döndüklerinde ise bilincin kişilik belirime yerleşik olmak ile bilince istiva ederler. Bu anlamda, arketip özelliği olan karakterler, Kur’an’da zikredilirler… Yani hatırlatılırlar ama olması gerekene dair olanlar; erekte -aynı olma beliriminde- olunması istenen anlamında değil de öznelde dirimsel oluşlarına dair korunması istenen arketipler olarak canlı tutulması gerektiklerine dair “İsmail’i de an” gibi ifade edilirler.

Tasavvufta nefsi emmare diye kavramlaştırılmış olan ve Jung’un kavramsal yaklaşımı içinde ‘gölge’ denilen ve iç dünyamızda kötülüğe dair olanın karakter bulduğu Azazil, Nemrut, Firavun, Ebu Leheb vb. olanların ayrıca helak edilmiş kavimler anlatıları ise deneyimsel olmaları sebebiyle, farkına varılmaları gerektiği yönünde ifade edilirler. Hakikatten yana sonuçsuz bırakmaları sebebiyle kişilik gelişiminde ve insani ilişkilerde bütünlükten koparan anlayışa dair yönlerini geride bırakmak, iradeye dair yönlerini ise sadece bilinçaltı kılmakta olarak zapturapt altına almak gerektiği kıssa anlatılarında görülmesi gerekendir. Böylece çatışkılı diyalektik oluşta gelgitler içinde kendini var etme olanağı bulan insanın bütünlüğünü neyde ne ile tesis etmesi gerektiğinin dersi de verilmiş olur. Hakikatin, diyalektik oluş süreci içinde olması gerekeni tesis etmek, yapısal kılmak gerektiği üzerinden gerçekleşenlerde görünüşe geldiğini de bu durumda anlamış oluruz. Böylesi bir durumda hikmeti gereği, gerekli olduğu için yerindeliğinde gerçekleşen olgusal olanlara tanık iken olan biten içinde olan bitene, sonuçlardan hareket ile nasıl yaklaşmamız gerektiğini öğrenebiliriz.

Özellikle Kur’an’ı hakkı gereği okumak ile Allah’ı anlamak adına ders çalıştığımız için söylüyorum… Kur’an’da sonuçlardan konuşulur ve sonuç almaya dayalı pratikler içermiş olarak olması gereken pratikler yani salih ameller işaret etmiş olmak ile size sonuç almaya dayalı bir dünya ve hakkı gereği yaşamanız gereken bir hakikat anlayışı verilir. Ayrıca belirtmek gerekir: Kur’an’da ayet olanın varlıkta ve varoluşta karşılığı olduğu içindir ki olgusal veya oluşsal olana dair bilimsel anlamda kavramlaştırmalarda bulunmuş bilim insanlarının ve filozofların dile yaptıkları kavramsal katkıları göz ardı etmemek gerekir.

Sonuçlardan ve sonuç almaktan yana anlatısı ile Kur’an, tamamıyla pragmatik olan bir yönü de barındırır. Ancak, kişinin menfaatine olan faydacılık değil de herkesin iyiliğine, faydasına olan ve herkesin gerekli olanları yapması kaidesi ile sonuç alabileceği bir dünyayı işaret ederken diye bakarsak Kur’an pragmatiktir. Bu anlamda hakikatten sonuç alma yolu olarak doğru yolu göstermesi ile fırsat eşitliği de sunar. Faydacılıktan kastım; öznel anlamda tekbenci olarak menfaatimize olan değil, ilksel anlamda sonuçlara, ahiret ve akıbete göre yaşanırken hepimiz için olan bir faydacılığın betimlenmiş olarak ifade edilmiş olunmasıdır. Kur’an’da sonuçlardan konuşulur ve sonuç almaya dayalı olarak bir anlatı vardır. Zaten pragmatizm de temel ilke faydacılık olmaktan daha çok sonuç alınabilir bilginin doğruluğudur. Bu anlamda Kur’an’da sonuçlardan konuşulur iken tespite dayalı bir dünya beyan dili ile ifade edilir ve bu doğrultuda yaşanması tavsiye edilir. Bununla da kalmaz; kendisinden sonuç alınabilecek Allah dile getirilir iken tahkiki deneyimsel olarak yapılabilecek olan hakikat ile bizi karşı karşıya bırakır. Bu anlamda evrensel anlamda öznel belirlenimcilik içeren bir dünyada yaşanabilir olduğunun gerçeğine tanık kılar.

Böylesi bir yaklaşım idrakinde ilkelerle okuyorsanız, bilime de bir söyleviniz vardır. Bakın söylediğim şey bu bağlamda çok önemli. Kur’an perspektifinden dine, kelama, sanata, felsefeye, bilime yani alanlara dair bir sözünüz olmalıdır. Kur’an’da sonuçlardan konuşulur ve sonuç almaya, tahkike dayalı anlatısı ile bilimsel paradigmadan uzak durmaz. Sonuçlardan konuşulmakta ise önermelere dayalı değil de tespite dayalı olarak hikmete bağlı anlamaya açık kılan felsefi yönü vardır. Klasik kelamda formel akıl hâkim iken Kur’an; diyalektik, sibernetik, spekülatif, analitik, nesnel ve öznel anlamda yani tevhid gereği holistik düşünce biçimleri ile de okunması gerektiğinin gerçeğini taşır. Eğer ilkeler ve farklı bakış açıları sunan mantık biçimleri ile Kur’an’ı okursanız bilime, felsefeye, sanata, kelama dair yeni bir söyleviniz olabilir.

*

Dini anlamda günümüzdeki en büyük eksiklerinden bir tanesi de bilime karşı ezik bir tutum sergilememizdir. Bu sebeple olsa gerek ki genelde savunmacı bir tefsir yaklaşımında bulunuruz. Bilimde bir şey keşfedilir, bizde de var ezikliğinden bakarız. Bu çocukça bir yaklaşım olup Allah’ı anlamaktan yoksun bir anlayışta seyir etmektir. Aaaa Kur’an’da zaten vardı.  Vardı da niye çıkartmadın! Bilime sadece savunma düzeyinde bir karşı duruşumuz var. Bilime karşı olmak anlamında söylemiyorum, bu tutuma gerek olmadığını izah ediyorum.

Zaten bizim sonuçlardan konuşan, sonuç almaya dair pratikleri önceleyen olması itibarı ile bilimsel paradigmaya uygun bir kitabımız var. Felsefede de benzer bir şey söylendiğinde yaa zaten şu ayete gittiğimiz zaman böyle bir şey var. –Ya kardeş! Senin sonuçlardan konuşan bir kitabın varsa sonuç almaya dair pratikleri önceleyen bir anlatısı varsa, zaten bilimsel paradigmadan konuşuyor sana. Sonuçlardan konuştuğu için tespitlerden konuşur, tespitlerden konuştuğu içindir ki beyana dayalı bir anlatısı vardır. Beyan, içerik olarak tespite dayalıdır. Yani tespite dayalı bir dünyada, tespitler üzerinden varoluşu kritik edebilirsiniz, değerlendirirsiniz. Böylece felsefeniz yeniden biçimlenir. Önermelere bağlı olarak felsefe yapmak değil, tespite dayalı felsefe yapmayı, kavramlaşmayı olanaklı kılar. Klasik felsefe, önerme ve önermeyi tanımlama ve tanıtlamaya taşırken kavramlaşmaya yönelik yapılır. Çünkü gerçek orada duruyordur. Kavramlaştırdığınızda görünüş bulur/ bulacaktır. Klasik felsefede tespite doğru yürünür. Çünkü tanıtlamanı tespitine bağlı olarak yaparsın ve sonrasında kritik eder, varlıkta bunun neresinde olduğunu değerlendirirsin.

Modern felsefede ise bilimsel tespitler üzerinden kavramlaşmaya doğru gidilir ki bu anlamda Kur’an beyan anlatı biçimi ile tespitlere dayalı olarak hayatın yeniden kritik edilmesini olanaklı kılar. Bununla da kalmaz, hakikatten sonuç almaya bağlı olarak yaşama, hakikate katılıma yönlendirir ve bilişsel anlamda eminliği önceler. Hakikatten aldığın sonuç ile kalınmaz, öznel anlamda edindiğin sonuç tasarruf etme anlamında kullanılabilirdir. Sonuçlardan ve sonuç almaya bağlı konuşuyorsa sadece tespit ve tespite bağlı değerlendirmeyle kalmıyor, sonuca bağlı olarak da o dünyaya katılıyorsun, giriyorsun. Hz. Ali’nin “Ben Kur’an-ı nâtıkım” sözünden de bu anlaşılmalıdır.

Örnek isterseniz; İsa, Musa, İbrahim bir sonuçtur. İbrahim, hanif olmanın bireysel olduğunun bir örneği, hanif olmanın örneği olarak sonuçtur. Nesnel dünyaya aşkın, tevhid/kendilik dünyasına taşınmanın ilk örneğidir. Âdem kendilik dünyasından inip nesnelere rücu etmiştir ama nesnelerine aşkın Tanrı’ya yükselmek İbrahim ile örneklenir. Kendilik dünyasına taşındığında ise yer başka bir yere dönmüştür.

“Yer değişti, başka bir yer oldu” Dua ediyorsunuz duana icabet ediyor, sonuç alıyorsun, bununla da kalmıyor, ağzından çıkan oluveriyor. Bir çocuğun bir şey isteyip te hemen yapılması gibi ol denilenin olduğu bir dünyaya taşınıyorsun. Cenabı Allah’a soru soruyorsun cevap alıyorsun. –Ya Rabbi bu nasıl olur; cevap alıyorsun. Siz cevap almıyor musunuz? Kitle iletişim nesnelerinden veya kişiler üzerinden eskilerin feyzi mukaddes dediği anlamda ayn-el yakin olarak haberdar kılan, öğreten, tevhid gereği bakıldığında Habir ve Muallim isimleri ile elbette O’dur. Ancak demek istediğim o ki düşüncenizde cevap alıyor olmanızdır. Düşünmek, anlam kaynağı olan Allah ile birlikte yürümek demektir. Mearic suresinin temel ilkesi ‘sorun ki söyleyeyim’ dir. “Soran sordu” ve Allah kendisi cevap verir. Mearic suresi, düşünmek gerektiğini ve düşüncenin yaratıcı etkinliğinin içerisinde sorularımızla O’na katılımcı olmamız gerektiğinin ifadesini taşır. Kur’an’ı böyle okuduğunuzda, bin dört yüz sene önce yaşayan birisinin kıyamete dair soru sormasına aşkın, soru sorulması üzerinden betimlenmiş olan bir gerçeğe tanık olursunuz. “Soran sordu” denilirken ‘bana katıldı, benimle yürümeye başladı ve ben de ona cevap veriyorum’ denildiğini duymak gerekir.

Düşünürken muhatabınız Allah oluyor. Maalesef biz düşünmeyi unuttuk, hoca efendiye, şeyh efendiye, siyasetçilerimize vb. bıraktık! Düşünmek kolay bir iş olmadığı için nitelikli biçimde düşünmüyor sadece bırakıyoruz ve görmüyoruz. Oysa kaç yerde “Akıl etmez misiniz” “Akıl edenler için örnekler veriyoruz” diyor.

Muhatabı olduğu sürece Kur’an’da evrensellik korunur, hükümler de evrensellere dâhildir. Mutlak ilke belirimli, emir ve hak kılınmış olan hüküm belirimli, ilke gereği muhatap belirimli evrensel kıpılarda olmak üzere Kur’an ayet ve sureleri her devirde zamansızlığını korur. Kur’an’a sadece davet ve icabet edilmesi bağlamında bakılsa, herkes için evrensel olması gerçeğini taşıdığı görülür. Yani davetin herkese olması sebebiyle evrenseldir. Dilinize, milliyetinize, içinde doğduğunuz kültüre bakılmaz. Saf, temiz kalbiyle kim yönelirse onadır. “Temizler dokunur” denilirken de arınmış olmak sonucunda öz varlığı ile kendi olmuş, temiz, sükût etmiş, önyargısız bir şekilde gönlünü kim açarsa elbet bir hisse alacaktır. Ama ilkeleriyle okumadığımız sürece içinde kaybolmaya mahkûmuz.

Bin dört yüz sene boyunca halen tefsirlerimizde farklı farklı görüşlerde isek ve bir noktada buluşamıyorsak demek ki hala Kur’an’ı anlamaktan yana sorunlar yaşıyoruz. Günümüzdeki ilahiyatçıların magazin vari olaylarına bakıyoruz… Tartışmaktan, eleştirel olmaktan öte, kavgalı ve öfkede köpürmüş olarak birbirlerine girmiş olduklarına tanık oluyoruz. Demek ki hala Kur’an’ı anlamak da sorunlar yaşıyoruz. Özellikle tarihselci adı altında yaklaşımda bulunanların sığ yaklaşımlarını eleştirmek gerekir. Kur’an’ı yaşıyorum adı altında insan emeğini sömüren, sonuçlardan ve sonuç almaktan uzak yaşayan sözde tarik ehli olanlar da içler acısı bir durum. Elbette farklı referanslardan hareket ile Kur’an tefsirleri olacak… Bu, anlam derinliği ve değer zenginliği edinmek için gereklidir. Ancak esas ve hikmet çizgisinde Kur’an’ı okumaya Allah’ı anlamaya dair bir yolumuz, yöntemimiz de olmalı ki zanlar ve batıl yaklaşımlar içinde kaybolmayalım. Öyle ki tek bir bakış açısı ile de sınırlı kalmış olmayalım.

Günümüzde geçerlilik taşımıyor denen surelerden biri de “elleri kurusun” denilen Leheb suresidir. Formel olan tarihselci aklıyla, Hz. Nebinin (s.a.v.) amcazadesine gelmiş diye bakarsak, elbette diğer devirlerde surenin muhatabını bulamayız. Leheb suresinde hakikatte inatta duran bir zihniyet konuşulur. “Elleri kurusun” denilirken yaptığı işlerden sonuç almamak ifade edilir ve hükme bağlanır. Çünkü eller sonuç almak içindir. Hakikatten sonuç almaktan yoksun o zihniyet bugün de vardır. Yarın da var olmaya devam ettikçe Türkçede Tebbet suresi de denilen Leheb suresi, evrenselliğini korumuş olarak Kur’an’da durmaya devam edecektir. Kur’an’ı böyle okuduğumuzda, anlayışınız adına sağlam bir yere oturur. “Yanlış, doğrunun azığıdır” demişler… Bir yanlış varsa, bugün biz düzeltmek zorundayız.

Bunları konuşmamızın sebebi: 1) Varoluşunuza dair Kur’an ne söylüyor? 2) Varoluşumuza dair günümüzün galip düşüncelerine karşı Kur’an ile bir sözünüz var mı? Yok. Bilime dair bir şey çıkıyor, çocuklar gibi kaçıyoruz, felsefeye dair bir şey çıkıyor cevap üretemiyoruz.

*

Kur’an’ın anlatı dinamiği tahkike dayalıdır, telkine değil. Evet telkin vardır, uyarır, vaaz eder ama vaaz ettiği şey dahi tahkike dayalıdır. “-Evladım, zerre kadar iyilik yapsan seni bulur, zerre kadar kötülük yapsan seni bulur.” Telkin var ama tahkike dayalı olması anlamında telkin vardır. Tahkikten uzak telkin, nefsi emmareyi hortlatırsa, küfre yani inkâra sebep olabilir. “Dua edenin duasına icabet ederim, ben onlara yakinim” ayeti ile dahi bakıldığında sonuç almak, tahkik etmek ifade edilir. Sonuçta duaya icabet edilir ise Allah bulunur… Kim bulur; duası kabul olan. Yaptığın yanlış veya yaptığın doğru, karşılıklarına, bedeline bağlı olarak kısas/ karma gereği seni nasıl buluyorsa ve bulduğunda, Allah’ın adaleti tesis etmesi üzerinden Allah ile karşı karşıya kalmakta isen duanın kabulü sonucunda karşılığını bulduğunda da sen Rabbini bulmuş olursun. Yani O’na tanık olursun.

Bir kardeşim bir gün sordu. -Benim altı yaşında kızım var, Allah’ı bana gösterir misin diyor.

Bu, altı yaşındaki bir çocuğun sorusu olmaktan daha çok en büyük sorunlarınızdandır. Çünkü Kant, Auguste Comte’un felsefesi yaklaşımı ile biçimlenmiş eğitim sisteminden bu tip bir akıl çıkar. Deney, gözlem, ölçüm paradigması anlayışa yerleşik olduğunda nesnel anlamda “bana göster” beklentisi ile karşılaşırsınız. “Dua edenin duasına icabet ederim” diyor. Sen ne zaman dua ettin ki göresin! Özne dediğin; öznellikte, ilişkilerde, eylemde, gerçekleştirdiklerin üzerinden görünür. Duyu nesneleri gibi görecek değilsin ki…

Hz. Ali’nin güzel bir sözü var “Allah bu gözlerle görülmez… İman dolu gözlerle görülür.” Yani misli olana tanık kılan duyularımız ile değil, iman ile emin olduğumuz Allah’ı işlerinde, gerçekleştirdikleri üzerinden tevhid bakışımında yani nesnelliğe aşkın öznelliğe tanık kılan anlayış durumunda görebiliriz. Hadi imanı da es geçtim, iman olmadan bir şey olmaz da, hadi osun diyelim… Neyle göreceksiniz; ilişkilerinizde. Bir özneyi tanımak istiyorsanız, onunla ilişkiye geçmeniz, iletişim kurmanız gerekir. Bunun içindir ki tahkik önemlidir.

Dinde tahkik bizatihi Allah ile ilişkiye geçmektir, söz konusu dua ise iletişime geçmektir. Bunu İbrahim’le bize örnekler.” Ya Rabbi nasıl öldürüp diriltiyorsun” sorusunun karşılığı olarak kuşları toplayıp isteneni yapıyor. İsterseniz kuşları on bir türlü tefsir edin, yirmi bir türlü tefsir edin ama bu kıssadaki olayın en temel dersi şudur. Hz. İbrahim’in Allah’la ilişkisi var ve sonuç almaya dayalı bir icraatı var. Öldürülen ve farklı tepelere konulan kuşlar dirilir ve kendisine gelir. Bak sonuç alıyor, sonuç aldığı bir dünyanın içinde. Sonuç alınan bir dünyanın içerisinde ne olur; tahkik etmişsiniz, anlayışa dair ayaklarınız yere sağlam basıyordur.

Hakikati bilin, hakikati yaşayın! Bilimin söylevine bakarsanız, tespite dayalı kavramlaştırdığınız bir dünyaya bakarsınız. Ayrıca önermelerde veya tespite dayalı oluş içinde doğru bağıntıda yorumlayamadığınız bir dünya içinde iseniz kaybolursunuz. Kaybolduğunuz dünya güzel bir dünya olabilir… Felsefe tarihi anlayışımızı şekillendirebilir, özgür düşünen insanın neler düşünebildiğinin gerçekliğine de tanık kılabilir. Ancak, önermeler içinde kaybolduğun veya tespite dayalı olarak tespite bağlı kritik ettiğin bir dünya… Zaman kaybetmeden katılman ve kendisinden sonuç alman gereken bir dünya olarak önümde durur ve benim kaybedecek zamanım yok. Ben sonuç almak istiyorum, her şeyi bilmek gibi bir olanağım da yok. Her şeyi bileceğim diye bir kaide de yok! Bileceğim, bileceğim, bileceğim diye, önermelerle, tanıtlamaya çalışmalarla adam kafayı yiyor sonra. İlkeli ise tabi ki aklını yesin yani aklı tüketerek yeni akıl etme biçimleri edinsin, baktığı açıları tüketsin, yeni açılardan bakmayı öğrensin. Hiç yoksa düşünüyor, kendini gerçekleştirme olanağını, melekesini kendi olabilme çizgisinde gerçekleştiriyor. Özgürce bir düşünce ürünü vermiş ise varsın aklı tüketirken yeni akıl biçimleri ile tanışsın. Deli olmadan varlığa ve varoluşa ayna tutabilsin. Ancak, bilmek kadar kıymetli olan şey bildiğinden sonuç alırken, bildiğini değerinde yaşayabilmektir.

(Dinleyici katılımı) “Yakin gelene kadar ibadet et”, genelde bu ayeti Kur’an yorumcuları “Ölüm gelene kadar ibadet et” diyerek pasif bir tarafa itiyorlar, aktif olan bir anlayıştan uzağa itiyorlar.

Maalesef, ölüm gelene kadar diye çeviriyorlar, o hatalı bir çeviri. Ölüm ilkesini yakinlik ilkesine indirgemek gibi bir yanlışa düşüyorlar. Farklı bir bağıntıda bu olanaklı olsa da ayette sonuç almak ilkesel anlamda vurgulanır. O ayetin temel ilkesi; Allah’tan, hakikatten sonuç alınacağıdır. Niçin yaptığını bilmediğin ibadetten lezzette alamıyorsun. İbadetin içinde yakinliğe dair sonuç bulamadın ki tat alasın. Huzur-u İlahi’ye çık, ondan sonuç al ve tat al. Huzur-u İlahi’ye ulaştıran namaz, oruç vb. seni mutmain edecektir, tat verecektir.

Sonuçlardan konuşan bir kitap ve sonuç almaya dayalı bir kitap olması anlamında Kur’an’da cennet ve cehennem de bir sonuçtur. Cennet ve cehennemi gerçekleştirdiklerinizin sonuçları olarak bu hayatınızda da yaşamıyor musunuz? Gönülde insan iki veçheye bakar… Yaşadıklarının sonucu olarak gönül cennete de döner/ benzer, cehenneme de… İlkesiyle cennet ve cehennemi okursak; kendiliğin özgünce gerçekleştirilmesi özgürlüğü içinde yaşamak, selamet ve huzur içinde bulunmak cennet ise cehennem, cennetin tam tersi olarak selametin, öngörülü bir dünyanın olmadığı, acziyetin olduğu ve kendini, hakikati hakkı gereği tatmaktan yana yitik olunan dünyaya denir. Yani size cehennem ve cennet denilir iken sonuç ilke olarak sadece mekânsal olan bir yer değil, öznel anlamda yaşamsal bir durumda ifade edilmiş olunmaktadır.

Yaşamda karşılığını görmediğinden dolayı anlayış olarak zaten uzaklaşıyorsun, onu öteliyorsun ve sonuçta ona karşı duyarsız olabiliyorsun. Yani Kur’an okunurken dikkat edilmesi gereken önemli bir ilke de ilkelerin varoluşsal olarak yaşamsal karşılıklarının olmasıdır. İlkeleri konuşurken kastetmek istediğim en temel şey, varoluşumuza dair de bir şeyleri söylediğidir. Ötelere attığımız değil, yakin olan ile tanışacak isek buna dikkat etmek gerekir. Bu durumda O’na karşı duyarlılığımızın hep canlı tutulması gerekliliğiyle ilgili bir şey konuşuyorum. Eğer ötelerde bir Rabbimiz varsa işte o vakit -zaten ötelere attığımız içindir ki- duyarsız olduğumuz Tanrı olmaya başlıyor.

Böyle olunca namazından da tat alamıyorsun, ibadetlerinin hiçbirinden zevk alamıyorsun, ilişkilerden zevk alamıyorsun… Ondan sonra deist olmaya doğru yürüyorsun. Adam çıkıyor, ilahiyat profesörü ya da uzmanı ne diyor: – ‘Ben bütün Kur’an’a vakıfım, okudum ama Tanrı’nın yakin olduğuna dair bir şey bulamadım ve sonunda deist oldum’ diyor… Niye? Çünkü ‘ayetlerde yakin oluşun ifade edildiğini göremedim’ diyor… Sen ilkeleriyle okudun mu? Varoluşa dair okudun mu? Bu, daha yakinliğe işaret eden ayrıca olması istenen iman ve şükür ilkesi gereği Rahman suresini okuyamamışsın demektir. Yakin ayetlerine kör bakmışsın, anlamamışsın demektir. Bu, ilkesiz okumanın sonucudur. Bir kitabı kendi ilkeleriyle okumadığımızda, derinliğine ona nüfus edecek bir şekilde anlayış gelişmiyor demektir. Yani her kitabın, bütünlüğünü karakterize eden kendine ait ilkesi/ ilkeleri vardır.

Bakınız! Henüz Kur’an’ın nesnel ilkelerini konuşuyoruz, öznel ilkeleri olan tevhid, değerler, ahlak, karakter, kimlik vb. ilkeleri halen konu etmedik. Bir ayette “kendilerine zulmedenler…” denilirken dahi tutum ve davranışları ile hakikate örtük olmak kast edilir iken yapılanların sonuçta karşılıklarına göre kendilerine zulmetmiş olanlar ifade edilmiş olunur. Ancak, dikkat edildiğinde sonuçlara göre biçimlenen bir dil ifadesine tanık olunur. Kur’an beyanı ile Kur’an’ın ilkeselliğine tanık olursak; Kur’an’ın zikir ve şifa olduğuna dair karakterize edilmiş olması doğrultusunda okunabileceği ifade edilir. Kur’an zikirdir denilir iken olup bitmekte olan ne varsa genel anlamda ifade edildiği/ edilmekte olduğu belirtilmektedir. Kur’an’ın şifa olduğu belirtildiğinde ise muhatabına yönelik olarak Kur’an’ın anlayışta bütünlüklü bir bakışım verdiği ve yaşamsal anlamda da bütünlüğü sağlayıcı, koruyucu olduğu ifade edilmiş olunur ve böyledir.

Kur’an’ın ilkelerini ayetler üzerinden örneklemeye devam edelim. Fatiha suresinde: “Nimetine erdirdiklerinin yolu üzere eyle” der. “Ya Rabbi senden sonuç alanların yolu üzere eyle” demektir ki doğru yol anlamında sırat-el müstakim sonuç almanın ayetidir… Doğru olandan yani gerçek olandan sonuç alınabileceğinin anlamını taşır. Doğru olan, herkes için sonuç verendir, kendisinden sonuç alınabilirdir. Ben sonuç aldıysam, başka biri de sonuç alabilir demek anlamını taşır. Bunun tamamen bilimsel bir tutum içerdiğini umarım fark ediyorsunuzdur.

“Doğru yolda bulunanların üzerine melekler iner” ayeti ile bakıldığında da melekuttan yana sonuç alınabileceği belirtilir. Böyle denildiğinde, haşa, bu olmaz, siz şeyh efendi misiniz, özel biri misiniz gibi fikirler ile karşılaşıyorsunuz. İslam olduğunu söyleyip de doğru yolda gidilmekte ise melek görmüyorsan veya hissetmiyorsan, İslam değilsiniz! Kur’an’la kendimize döndüğümüz zaman acı bir durumda olduğumuzu görüyoruz. Meleklerin geldiğini hissetmiyorsan bile, doğru yoldaysan eğer melekelerinin geliştiğini, anlayışının geliştiğini bir fark et! Bu da yok ise İslam olduğumuzdan yana kendimizi eleştirmemiz gerektiğini belirtmek gerekir.

Bir ayette de “doğru yol üzerinde Allah’ı bulacaksınız” denilir. Bir ayet daha söyleyeyim “Burada kör olan orada da kör olur” Bu ayetlere dikkat ederseniz eğer hep sonuçlardan konuşulduğuna tanık olursunuz. Burada görmeye dair sonuç almadıysan, ahirette de sonuç alamayacaksın denilmekte. Bir önceki ayette de doğru yol üzerinde isen Allah’tan yani hakikatten yana sonuç alman gerekir denilmektedir. Sonuç kavramı, sonuçlardan konuşmak ve sonuç almaya dayalı konuşmak içeriği ile Kur’an’ın en temel kavramıdır… Siz Kur’an’ı bu şekilde okumazsanız, bilimsel bir perspektiften okuyamıyorsunuz demektir ki bu da Kur’an’ı, geniş ve birçok perspektiften bakarak anlamıyorsunuz anlamını taşır.

Denilirse ki: Ben Kur’an’ı böylesi okuyamıyorum, sen uyduruyorsun! Hodri meydan, örnek verdiğim ayetler sana cevap olsun. Allah kendisi söylüyor zaten. “Nimetine erdirdiklerinin yoluna eyle” denilirken sonuç almış olanların yoluna, yöntemleri üzeri eyle kastedilir. Bu ayet ile yöntemsel anlamda bir yol daha gösteriliyor; nimetine erdirdiklerinin yolunda, nimete erenler ile nimete erileceği de işaret edilmiş olunuyor. Yani ‘Allah kuluna hakkını kulu eliyle verir, bunu bilmeyen cahil kuldan bilir’; yine adres insan. Bu, Musa kısasında güzel anlatılır. “-Ya Musa, bugün benim için ne yaptın” Bu ifade benden yana bugün ne sonuç aldın anlamını da taşır. Çünkü benim için ne yaptın, benden yana ne sonuç aldın demektir. “-Ya Rabbi senin için ne yapılır ki, namaz kıldım vs.” “Onu senin için hak kılmıştım, benim için ne yaptın? Bir yetimi sevdin mi, bir fakiri doyurdun mu, bir ihtiyaçlıya yardım ettin mi? Onlardan ayrı değilim”, diyor. Ama önemli olan mesaj şu: İnsan! Yani kıble insan, Kâbe gibi… Kıble insan ise insan ile ilişkilerimiz üzerinden Allah’a varacağımız işaret edilir. Çünkü O, yetimi severken Vedûd olarak bizden tezahür edecek. Benim için ne yaptın? Yani içkin olan gerçekleştirilenlerde görülmekte mi? O, Vedûd, Nâsır, Rezzak olanı salih amelde görünüşe taşıdın mı? Bir haksızlığa karşı Adl olarak müdahil oldun mu, senden Allah nasıl tezahür etmekte veya etmesi gerek?

Tevil ve tefsir yapıyorsanız; esas ve hikmet gereği bağıntılı oluştan koptuysanız, yapılan yorum zan olmaktan öte değildir. Kur’an’ı bağıntılı oluş içinde okumanız gerekiyor… Metnin kendisini kendiyle okumak zaten yöntemsel anlamda anlam bağıntısı kurarken tevil yapmayı içerir. Ayeti ayet ile veya hadis ve siyer bağıntısında açıklamaya çalışmak da yöntemsel anlamda tevil yapmayı içerir. Yeter ki kavramsal anlamda ilke içeriğinde ayetler anlamlı kılınmış olsun.

Metnin kendisini kendi dışında olanla okumaya başlıyorsanız, tefsir etmeye başladınız. Tevil, bu kadar önemli bir şey… Gazali’nin, Razi’nin, Maturidi’nin öyle es geçtiği gibi hafif bir şey değil. Tevili olmayanın hakkı gereği tefsiri olmaz. Bu çok iddialı bir söz… Tarihsel olarak baktığınızda ne kadar dar açıdan tefsirler yapıldığını görürsünüz. En basit eleştiriyle, Said-i Nursi’nin tefsirlerinde dahi dar açıdan Kur’an okuması yapıldığına tanık olunur. ‘Görmez misin şu güneşi, Allah’ın şu, şu, şu sıfatları tezâhür ediyor, şuradan şu hikmetler cereyan ediyor’ Bak, tefsir yapıyor, tevil yok ve tamamıyla çocukça bir tefsir. Bu zamana hiç hitap etmez. Sadece orada o ağdalı diliyle Said’i Nursi’yi anlamaya çalışırız, Allah’ı değil. Âlemler üzerinden Allah’ı işaret etmek ve hikmeti anlamlı kılma çabası Musa kademi altında olmak anlamını taşır ki önemli olan, Allah bilgisi üzerinden âlemlerde esas ve hikmet bağıntısında Allah’a, Muhammedi anlamda tanık olabilmek ve Allah’ı anlayabilmektir.

Tefsir içeren tevile örnek olması anlamda İnşirah suresinin betimlemesi olan okuduğumuz şu nefesi verirsek:

İnşirah

Bismillahirrahmanirrahim

Senin bağrını açıp genişletmedik mi?

İndirmedik mi senden o yükü?

O sırtında, ağırlık -eziyet- veren ağır yükü?

Senin şanını yüceltmedik mi?

Demek ki, zorlukla beraber bir kolaylık var.

Evet o zorlukla beraber bir kolaylık var!

O halde boş kaldığında yine kalk yorul!

Ve ancak Rabbinden ümit et, hep O'na doğrul!

Savrulduğun Yeter Artık Savrulmamalısın

Yoruldun da dinlenme mi dediler

Yıkıldın da kalkma mı dediler

Zorluklar seni buldu da yardım mı etmediler

Bütün zorluklar seni buldu da âlemin dertlisi sen misin dediler

Varoluş ağır bir yük, kendini taşımak zaten zor

İnsanın hamuru zorluklar içinde yoğrulur

Sevdin de sevme mi dediler

Sevdiklerinin yükünü üstlenip kendine tat kattın da katma mı dediler

İsyan edip varlığını taşımadın da kal mı dediler

Geri döndüğünde niye geldin mi dediler

Savrulmayacaksan, şikâyeti bitirip varlığının sorumluluğunu alacaksın

Sorumluluğunu yüklendiklerin ile kendin olmayı öğreneceksin.

İnşirah suresine teknik anlamda bakıldığında; eleştirel diyalektik oluş, geçmişle yüzleşme ve olması gerekenlerin yapılması ile yapılır iken aynalaşma içeriğinde spekülatif olmak korunarak yapılır. Diyalektik ve spekülatif olmak; olması gereken gelecek yönelimli ifade edilir iken geçmiş ve olması gereken, belirlenmiş bir neden olarak sibernetik ussal olmanın birer belirimi olmaları ile surede görülmesi gerekir. Sibernetik ussal oluş içinde de geçmiş ve gelecek yönelimi ifadesi ile beraber ilkesel içerikte güne -muhataba- hitap edilir iken üç zamanlılık korunur. Surede ne olunduğuna dair durum beyanları yapılır iken olması gerekenin nasıl olduğu -gerçekleştiği- de ifade edilir. Zorluk içinde olan bitenin ne için olduğuna da rahmet ilkesi ile beraber bakıldığında, ‘zorluk senin için olması gerekendir’ dersi -mesajı ile dilin spekülatif yapısallığı içinde ayna tutulur.

İnşirah suresinde ayrıca, izafi indirgemecilik, dildeki yapısallığı belirli kılar iken aynı değil ayrı da değil oluşun korunduğuna tanık olunur. Hitap muhatap ilişkisinde aynı olunmadığı zaten anlaşılır ve muhatabın üzerinde galip sıfatları ile Rabb olana hep doğrulması istenirken de ayrı olunmadığı gerçeğinden hareket ile hakikatten alınan payın sürekliliği içinde pay almanın tutarlı bir biçimde korunması gerektiği de anlam olarak vurgulanmış olur.

İnşirah suresi; Fark etme, farkına varma, olan bitene dair gerçek olan ile bilinçlenme ilkesi ile okunmalıdır. Neyi fark etmek? Varoluşun gerçeklerini fark etmek ve rahmet ilkesi ile gerçekleştiğini fark etmek işaret edilir. Geçmiş, olan bitene aynadır ve ayna kılınır. Geçmişin izlerini takip ederek, bulunduğu durumun değerlendirmesini yapmak ve olan biten içinde kendini görebilmek gerektiği anlamlı kılınır. Şikayetçi, yılmış veya tükenmişlikte kendini bulmuş insana varoluşun, gerçekleri hatırlatılır iken varoluş çabası içinde kendini gerçekleştirmesi ve geleceğe umut ile tutunması gerektiğinin dersi verilir. Şikayetçi olmamak, çabadan beri kalmamak, kendini gerçekleştirme olanağı içinde savrulmamak, ilkesel anlamda İnşirah suresini okumak adına önemlidir. Sonuçta ise zorluk ile beraber kolaylığın olduğunun ifade edilmesi ile umut verilir iken varoluşun, kendini gerçekleştirmenin zorluklar içinde gerçekleştiği ifade edilmiş olarak yaşama tutunulması, gerçekler ile barışık olunması gerektiği de vurgulanmış olur.

Sonuç belirimi ile zorluk, kendini gerçekleştirmenin bir olanağı olsa da rahmetin gerçekleşmesinin bir aracı olmaktan öte durmaz. Şuursal anlamda araç kılınmış olana takılı kalmak ile olması gerekenleri de kaçırmamak gerektiği dersi de surede verilmiş olur. Bu anlamda araçlara takılı kalan insanın kendini olması gerekenlerde gerçekleştirme çabası içinde özgürleştirmesi gerektiği, tekâmül sürecinde bulunduğu ve daha iyi bir geleceğe doğru olması gerekeni yapması hatırlatılır. Emek sahibi olan insanın yorulsa da çabası içinde yaşama tutunurken, eylemin ilkesi gereği Allah’a ve varoluşsal anlamda da kendine tutunduğu gerçeği de hatırlatılmış olur. Bu doğrultuda da son iki ayette, ilkesel oluştan kopmadan tutarlı oluşun korunması gerektiği vurgulanır. Bu içerikte sure okunduğunda, sadece Nebi Muhammed Mustafa efendimiz muhatap alınmış değil, ona hitap edilmesi üzerinden, surenin anlam içeriğine muhatap olan her şahsa hitap edildiği görülür.

Sure böylesi okunduğunda, halen varoluşsal anlamda karşılığı olan, muhatapları da bulunan olgusallığa -gerçekliğe- haizdir. Bu anlamda sadece varoluşumuza ayna olmak ile kalmaz, ilahi anlamda varlığımıza dokunuş olduğu görülür. Varoluşsal anlamda yaşamda karşılığını üzerimizde görmek ise Kur’an’ı yaşadığımız gerçeği ile karşı karşıya bırakır. Bu anlamda tevil içeren bir tefsir ile Allah’ı Kur’an’da anlamak daha kolaydır.

İnşirah suresinden önce gelen Duha ve Duha suresinden önce gelen Leyl surelerini de tefsir içeren tevile örnek verir isek:

Leyl Suresi

Bismillahirrahmanirrahim

Bürüdüğü zaman geceye andolsun,

Açılıp aydınlandığı zaman gündüze andolsun,

Erkeği ve dişiyi yaratana andolsun ki,

Şüphesiz sizin çabalarınız elbette çeşit çeşittir.

Onun için kim verir, Allah'a karşı gelmekten sakınır ve en güzel sözü (hakikati ifade edeni, hakikate uyandıranı veya hakikati hatırlatanı) tasdik ederse, biz onu en kolay olana kolayca iletiriz.

Fakat, kim cimrilik eder, kendini Allah'a muhtaç görmez ve en güzel sözü yalanlarsa biz de onu en zor olana kolayca iletiriz.

Cehenneme yuvarlandığı zaman, malı ona fayda vermez.

Şüphesiz bize düşen sadece doğru yolu göstermektir.

Şüphesiz ahiret de dünya da bizimdir.

Sizi alevler saçan ateşe karşı uyardım.

O ateşe, ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht kimse girer.

Temizlenmek için malını hayra veren en muttaki kimse o ateşten uzak tutulacaktır.

O, hiç kimseye karşılık bekleyerek iyilik yapmaz. Ancak yüce Rabbinin rızasını istediği için yapar.

Elbette kendisi de hoşnut olacaktır.

Duha Suresi

Bismillahirrahmanirrahim

Kuşluk vaktine andolsun,

Karanlığı çöktüğü vakit geceye andolsun ki,

Rabbin seni terk etmedi, sana darılmadı da.

Muhakkak ki ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır.

Şüphesiz, Rabbin sana verecek ve sen de hoşnut olacaksın.

Seni yetim bulup da barındırmadı mı?

Seni yolunu kaybetmiş olarak bulup da yola iletmedi mi?

Seni ihtiyaç içinde bulup da zengin etmedi mi?

Öyleyse sakın yetimi ezme!

Sakın isteyeni azarlama!

Rabbinin nimetine gelince; işte onu anlat.

İnşirah suresinden önce gelen Leyl ve Duha surelerinin meallerine dikkat edildiğinde, her iki sureyi de içerik olarak birbirini tamamlayıcı olmaları çizgisinde buluruz. Teknik anlamda her iki sure de İnşirah suresindeki gibi üç zamanlı ve diyalektik oluşu, ilkesel anlamda bengisel olmayı, sibernetik ve spekülatif ussallığı vb. içerir.

Leyl suresi; yaşamın diyalektik gerçeği içinde ilkesel olan ve sonuç verecek olandan referans ile ahlak biçimsel olmak gerektiği ilkesi ile okunması gerekir. Duha suresi ise Leyl suresinin devamı niteliğinde olan ve İnşirah suresinde tamamlanan içerikte biçimlenir. Doğru yolda olan için, geçmişe dair kazanımlar gelecekteki kazanımların aynası kılınır iken sure teselli etme ve sonuçlara göre yaşamak ilkeleri içeriğinde biçim kazanır. Her iki sure de en basit anlamda bu biçimde okunabilir. Ancak her iki sure içerik olarak birbirlerini tamamlar iken en temel mesaj; sonuçlara göre yaşaması gereken insanın, diyalektik oluş içindeki yaşamın gerçekleri ile yüzleşir iken karanlıktan çıkmayı hedeflemesi ve karanlığa aydınlık olması gerektiğidir.

Elbette karanlıktan çıkmak hedeftir ama en temel hedef, karanlık içinde -ötekilere- aydınlık olabilmektir. Leyl suresi ile karanlıktan çıkmak hedef kılınır iken Duha suresi ile de karanlığa aydınlık olmak -irşat ve hizmet-hedef kılınır. Çaresizliği, gelecek öngörüsünden veya selametten yoksunluğu, belirsizliği, zorluğu, zulmü vb. anlamları içermesi anlamında karanlık, kültür olgusal bir kavram olmak ile beraber arketiptir. Karanlık arketip olarak değerlendirildiğinde, bu iki surenin kavramsal ilkesi de olduğu görülür. Leyl suresine göre; zorluk, hakir kılınma, öngörünün yitimi, haksızlığa maruz kalma yani selametin, hak ve adaletin yitimi vb. içinde tinsel anlamda yaşanan karanlıktan çıkmak, bireysel anlamda sonuçlar doğrultusunda yaşarken olumsuz sonuçlardan kurtulmuş olarak yaşamak elbet olması gerekendir. Ancak, Duha suresine göre; karanlıkta olanlara, deneyimleri olanın hemhâl olarak -irşat ve hizmet ilkeleri ile- el uzatması, onlara aydınlık olması, onlara güneş gibi doğmaktır ki öncelenmesi gerekendir.

Leyl suresinde, özgürlüğün sonuçlara göre yaşamak ile gelecek idealinde aranması anlamı da içerilmiştir. Yani her yaşanan, sonuçları itibarı ile bağlayıcıdır. Zorluğa ve çaresizliğe mahkûm edici eylemlerden kaçınmak ve sonuçta özgürleştirici olan ahlak biçimsel eylemlerde bulunmak öncelenmesi gerekendir. Duha suresinde ise özgürlük, sadece bireysel anlamda bulunması gereken değil, karanlığa aydınlık olmak başarılırsa eğer ötekilere örnek olmak ile de ötekiler için de sağlanması gerekendir.

Bu anlamlar ışığında bakıldığında, aşağıdaki ‘Karanlığa Aydınlık Olmak’ doğuşu, Leyl ve Duha surelerinin birbirini tamamlayıcı içeriğine bağlı olarak tefsir içeren tevile örnektir. Her zamanda muhatabı olduğu surece her iki surenin evrenselliğini koruduğu gerçeğini, bugün dahi yaşamakta değil miyiz? ‘Karanlığa Aydınlık Olmak’ doğuşu ile bu iki surenin sadece bin dört yüz küsur sene öncesine ait olmadığı gerçeğini, doğuş her ne kadar betimleme içerse de kavramsal anlamda göstermek istedim. İlkesel anlamda kavramsal her yaklaşım ile ortak hikâyemiz olan Kur’an’ı, taşıdığı gerçekler üzerinden anlamlı kılmak olanaklıdır. İlkesel anlamda kavramsal bakış, ortak gerçeğimize ayna tutması anlamında önemlidir.

Karanlığa Aydınlık Olmak

Her karanlık gecenin ardında, aydınlık yok mudur

Yalnız kaldığında, umutsuzluğa düştüğünde

Terkedilmiş, çaresiz hissettiğin bakışların ardında

İçinden geçerken her karanlığın sonunda, aydınlık yok mudur

Hangi karanlıkta Rabbin seni bırakmıştır

Nimetten sonuçlar bahşederken, geride kıldıklarından mı kılmıştır

Nice acı tecrübenin sonunda, aydınlık yok mudur

Rahmet gazaba galip iken umutsuzluk hak mıdır

Geçmişten güne badireler içinde geleceğe uzanmak hak kılınmıştır

Nice nimet bahşedilmiş ise paylaşmamak hak mıdır

Paylaştıkların ile karanlığa, acılara göğüs germek hakkındır

Karanlıktan çıkmaktan öte, karanlığa aydınlık olmak hakkındır.

Kur’an’ı ilkeleriyle okuduğunuzda, Allah’ı anlamaya çalışıyorsunuz ve bu da sizin elinizde, anlam dünyanızda oluyor ki sizi özgürleştiren tarafı ile önemlidir. Çünkü ilkeler gereklilik olarak görünüş bulduklarında ve gerçekleştiklerinde özgürleştiricidir. Varlığa ve varoluşa dair hatırlatıcı olmaları ile ayet karşılığını korurlar. Bu anlamda hem Hakk’a hem de size dairdir… Ayrı değil aynı da değil olmanın gerçeğinde evrensellerdir.

Hükme dair evrensellere gideyim… yarım bırakmıştım. Bakın söz sözü açıyor ama bir konu bir yerde kalmıyor. Sonuçta hepsi birbirini tamamlamış olarak büyük resimden, geniş bir yelpazeden bakmamızı olanaklı kılıyor. Özellikle hükme dair evrensellerde şunlar yasak der, değil mi! Mesela, faiz yasak… Bazıları menfaat veya farklı gerekçeler nedeni ile yasak olanı, farklı gerekçelere eğip bükerek yanlış yorumlamaya başlıyor: ‘-Riba deniliyor, faiz denilmiyor’ gibi. Sen yiyorsan ye, ama onu helalleştirme. Böyle bir sıkıntımız da var. Kendisi yiyor ya, yediği için; ‘riba demişler, fâiz ayrı bir şey…’ ‘Ekonomik değerlerde enflasyon yükselirken benim de param değerini kaybediyor, o zaman enflasyon değerlerine göre benim param değerini kaybetmeyince fâiz helal olabilir…’ Bunlar senin yorumun, sana haram kılmış, ne yaparsan yap ama emir hikmetine bağlı olarak hükme bağlanmış olandır. Haramı helal kılma çabası, nefsine avukatlık yapmaktan öte değildir.

Başka bir ayet vereyim; domuz eti haram… “Allah sizlere yalnız leşi, kanı, domuz etini, bir de Allah'tan başkası adına kesilenleri haram kıldı.” Şu haram, bu haram, bak bu hüküm olarak haramlardır. Hüküm olarak haramların muhatabı iman edenlerdir. İman ediyorsan sana haram, iman etmiyorsan başka, kıvırırım diyorsan o artık senin imanının eksik olması ile ilgili bir şeydir.

‘İçki yasağı kademeli geldi, öyle ise kademi gereği haram olmayabilir’ diyenler de var. Birinci kademde ben içersem bir şey olmaz da denilebilir. Ancak, sana helal olsun, bir şey demiyoruz, ama onu bize helal etme. Allah’ın haram kıldığını yaşama hakkın olabilir ama helal kılma hakkın yoktur. ‘-Ama Ehlullah dediğinizin bazılarında da içki varmış’ ‘- Abi O ehlullahmış, bana ne! Ben kendimi yeterli görüyor muyum, görmüyor muyum? Bize haram edilmiş noktada isek halen! İçip içmemek size ait… Ama onun haram olup olmaması, Allah’la ilgili bir konu. Haram edilmesi ayet olarak Kur’an’da duruyorsa, iman edenler olarak hükmün muhataplarıyızdır. Haram ve helal, iman edenin muhatap alınmış olması durumuna göre evrensellik içerir. Muhatabı varsa evrenselliğini korur ama bu hükümler; haram edilenlerin sonuçta genelde olumsuz etkileri sebebiyledir ki sonuçları gereği geneli de bağlayıcı hükümler olarak gördüğümüz evrenselliğe haizdir. Yani uygulamada değil ama sonuçlar itibarı ile bağlayıcıdırlar. Uygulamada karşılıkları olmadığında genelde fitnenin, bozulumun olduğuna ve hakikatte örtülü yaşam biçimlerinin görüldüğüne tanık olunur.

Sana içkiyi haram ettiyse içkinin çok içildiği yere bak! Haddi aşmak anlamında fuhşiyatın olduğu yere bak! Hayânın yani kendini değer kılmanın yitirildiği, iffetin, yani kendini varlık değer olarak korumanın yitirildiği, insanın sadece nesnelleştirildiği, metalaştırıldığı, cinselliğe ve hazlara indirgendiği bir dünyanın kapısını aralamıyor muyuz? Bu sadece kısmi olarak örnek verdiğim bir şey… Demek istediğim ise hükme dair ayetler iman eden yani muhatap olduğu surece hikmetine dair anlamını korur ve uygulamada karşılığı olmasa dahi sonuçları itibarıyla bütün insanlığı bağlayıcıdır.

Domuz eti haram, mümin olarak ben yemiyorum ama yiyenler var. Yediğin şeylerin karakter olarak yaşamsal anlamda nüfuz etmesi, tezahürleri olur. “Size verdiklerimizin iyisinden, güzelinden yiyiniz, içiniz…” Çünkü yediğiniz ve içtiklerinizin, taşıdıkları içeriğe bağlı olarak varlığınıza nüfus etmesi ve varoluşsal anlamda tezahürleri gerçekleşir. -Yaa abi, bu bilimsel bir şey mi? Dene de gör! Seneler içinde haram kılınmışlar veya helal kılınmışlar nelere sebep vermekte.

Yani hükümleri sadece söze teslimiyet meselesi anlamında görmemek gerekiyor. Sonuçları ile bağıntılı olarak geneli de bağlayıcıdırlar. Bunun içindir ki sadece iman edenler muhatap alınsa dahi bütün insanlığa bir mesaj olarak evrensellik taşımış olmaları ile Kur’an’da ifade edilirler. Ne ile ilgili olarak ne yaşıyorsan sonuçları ile karşılaşmak gerçektir. En basiti biraz önce söylediğimiz cennet, cehennem olayı… Cehennemi ilkesiyle okuduğunuzda; acziyetin, katışıksız acziyetin, kendini irade ettikleri doğrultusunda özgürce gerçekleştirme olanağının dahi bulunmadığı acziyeti temsil eder. Acziyet, bu dünyada kendini gerçekleştirme olanağıdır. Lakin cehennem denilen yer, kendini gerçekleştirme olanağının dahi elinden alındığı yerdir. Depresyonda bunu yaşamıyor musunuz? Kendini gerçekleştirme olanağın tamamen elinden alınmış, acziyetin dibindesindir, kendilik kuyusuna dalmışsındır… Cehennem içinden çıkılmaz kuyu değil midir? Kendilik kuyusuna girmişsindir, içinden çıkamıyorsundur. Bakın depresyonu sadece bir örnek olarak verdim. Örnekleri, kendini gerçekleştirmeye dair güç getirmeyi yitirdiğiniz ateşli veya ateşsiz hastalıklar vb. ile de çoğaltabilirsiniz.

Peki öngörülü bir geleceğin var mıdır? Cehennemi anlayabilmemizin ikinci ilkesi; öngörülü bir geleceğiniz yoktur. Çünkü depresyonda olan kişi geçmişi ve bugünde yaşayan kişidir, geleceği yoktur. Yani Kur’an’da cennet, cehennem dendiğinde sadece ahirete ait ötelerde olan bir şeyden bahsetmiyordur. Onun buradaki karşılığından bahsediyordur. Bu, size şunu gösteriyordur; temsile dayalı bir varoluş içinde varsın. Çünkü yaratım varsa temsile dayalı bir varoluş vardır. Dil varsa temsile dayalı bir anlamlandırma, temsile dayalı bir varoluş içinde olmanız söz konusudur.

Örneğin anne, baba, araba, para diyoruz. Bakınız! Yarattığımız bir dünyanın içindeyiz ama değer olarak, anlam olarak temsile dayalı bir dünyanın içinde yaşıyoruz. Baba bir rol model, temsil; anne bir rol model, temsil… Bu karakterler hakkı gereği yaşanıyor ise hakikat ile bağıntılı olarak Rab, Mürebbi vb. isimleri yaşama olanağı verirken hakikati yarattığımız dünya içinde yakin bulma, yaşama olanağı da bulmaktayız. Para, bir değer; nesnel olarak boyalı bir kâğıt parçası… Ama bir değer alanının içinde o işlevsel oluyor ve ona inanıyoruz, para olma durumundan emin olarak onu kullanıyoruz. Çünkü arkasındaki güçler -devlet- var. Sonuçta bir inanç, değer alanı içerisinde kıymetli oluyor.

Temsile dayalı bir dünyada yaşıyoruz; paranın temsil ettiği, anne babanın temsil ettiği… Kimlikler temsilidir; bir sıfatı, bir içeriği temsil ediyor. Rahman bir içeriği temsil ediyor. Ama boş bir içerik değil; duygusunda, anlamında ve ilişkilerinde karşılığı var. Ayrıca ortak ilişkilerde de değer olarak kültürel bir karşılığı var. Hangimiz sonu kötü biten bir filmi seviyoruz? Seven varsa eğer psikolojik bir rahatsızlığı vardır. Mayamız iyiyle, doğruyla yoğrulmuş; Allah’ın sıfatlarıyla yoğrulmuş. Tersi olan bir şey hoşumuza gitmiyor. Çünkü mayamızda iyilik var, mayamızda doğruluk var, adalet var. Allah’ın Rahman sıfatı var, Rauf sıfatı var. Sonuçta hangimiz bir film izlerken Selam veya Rauf ismi gereği barışmış, birbirine yükselmiş anne, baba veya sevgiliyi gördüğümüzde duygulanmıyor? Sanatsal yapıt çok iyi ise içinde kılarken onlar ağlarken, biz de ağlamıyor muyuz? “Babam ve Oğlu” filminin affetme sahnesinde kim ağlamadı? O film öyle olmasaydı, yani varoluşumuza, kendi değerler alanımıza dokunmasa o kadar izlenebilir miydi? Defalarca da izlenen bir film oldu. Hem varlığımıza dokunuyor hem kendisine taşıyor hem de bize değerlerimizi yeniden hatırlatıyordu. Bir alanın içine koyuyordu, sanat o zaman sanat zaten. Yapımcısının, yönetmeninin, senaristinin dünya görüşü beni ilgilendirmiyor. Musavvir esmasının hakkı verilmiş yani sanatçı kimliğinin hakkı verilmiş.

Şimdi toparlayayım; temsile dayalı bir varoluş içindeyiz, temsile dayalı varoluş içinde bir aynalaşma dünyası içindeyiz. Evlat babaya ayna, anneye de ayna gibi durumlar içerisinde aynalaşmada iken ilişkilerimizde katmanlı gerçeklik sebebiyle birbirimizi birbirimize taşıyoruzdur. Düşün bir evlat, anne babayı taşıyor, kendini de taşıyor, anne babanın özelliklerini açık ederken anne babaya da ayna oluyor. Hz. Resullah’ın “evlat babanın sırrıdır” yani aynasıdır… Hadisi şerifini hatırlayalım. Sır burada ayna olmak gerçekliğini taşır. Senin sırrın ne derken gerçekliğin ne sorusunu soruyorsundur. Sır ile gerçeklik kavramını beraber düşünün. Babanın sırrıdır derken evlat babanın gerçekliğini taşır, annenin gerçekliğini de taşır; ilişkilerinde onlara ayna olur…

Temsile dayalı bir dünya içindeyiz. Katmanlı varoluş içerisinde hem nesnel hem öznel olarak katmanlılık olsa dahi kimliklere dair varoluşta da katmanlı varoluşa tanık olmaktayız. Kur’an’da temsile dayalı bir dünya içinde olduğumuz ifade edilir; “Halife yaratacağım” derken amaç ve erek var. Bir halife çıkacak, insanın varoluşunun nedeni, ne için olduğunu belirli kılan bir halifelik. Amaca, ereğe, sonuca bağlı her varoluş durumu, içerik ve biçim belirimli nedeni belirlenmiş olması kıvamında temsil niteliği taşımış olmakta vardır. Bu anlamda yaratım zaten temsil niteliği taşımış olma durumuna göre var kılmak anlamını taşır. Zaten içinde bulunduğumuz dünya asıllar göğü olana melekutun gölgesi olması anlamında temsil edilenler ile bulduğumuz bir dünyadır.

Halifetullah olan kimse ise Cenabı Allah’ın sıfatlarını, isimlerini yaşadıkları üzerinden aşikâr ederken temsile dayalı varoluştadır. Bununla da kalmaz yaşadığı şeylerin içerik bağlamında sonuçları, karşılıkları ortaya çıkıyor. İçeriğe ve sonuçta açık olacaklara bağlı olarak görünüş bulacak olan her ne ise karşılıklarıyla karşılaşıldığında, temsile dayalı bir dünya içinde var olmak sürekli kılınıyor. “Zerre kadar iyilik yapsan seni bulacak, zerre kadar kötülük yapsan seni bulacak”, “önceden gönderdiklerinizi yanımızda -Allah katında- bulacaksınız” veya “biz bunu daha önce tatmıştık diyecekler” vb. ayetler de bu gerçeğe tanık kılar.

Yaptığımız bir şey var ve yaptığımız her ne ise sonucu var. Sonuca bakıyorsun, sonuç da bir temsil, yaşadığın şeyin temsili. Muhiddin’e selam olsun bu bağlamda… Yusuf rüyaları bu dünyadaki karşılıklarına göre tabir ediyordu. Bu dünyada yaşananların da ahirette karşılığı olduğunu vurgulamıştır. Kur’an’dan baktığımızda bu vurgulamanın doğru olduğuna tanık oluruz. Yaşadığımız şeylerin temsili edileceği/ edildiği bir dünyaya doğru gittiğimizi, yukarıda belirtilen ayetler ışığında anlamak gerekir.

Bu durumu sadece ahiret ile bağıntı kılmayalım… Akıbet ile de ilgili olarak gerçekleşeceğini bilelim. Zaten yaptığımız şeylerin sonuçlarını gördüğümüz bir dünyanın içinde hep yaratılıyoruz. Zaten öylesi bir temsil içinde hep varız. Önceden gönderdikleriniz her ne ise sonuçta temsile dayalı olarak karakterize edildiği oluş içinde bulacaksınız. Kültür, medeniyet adı altında yaratmış olduklarımızı sonuçları içinde hep yaşamıyor muyuz? Öznel anlamda da bir yanlış yaptık, yanlış yaptığımızın sonucunu anında bulduk diyelim. Yapılan şeyin sonucuyla yüzleştiğimizde yaptığımız ile aynalaşmıyor muyuz? Mesela ben bunu konuşurken dilin temsil niteliği sebebiyle anlayış oluşu iken -nur ile de anlarken- sizler aklınıza daha önce yaşadığınız bir şeyi getirirken size ayna olup da aynalaştırmıyor mu?

Dil, zaten temsildir, varlık aynasıdır, varoluşa dokunur, temsile dayalı bir dünya içinde var olduğumuzun işaretidir. Bu sebeple Kur’an’da, temsile dayalı bir dünyanın içinde spekülatif olarak aynalaşmaya dayalı varoluşun öncelenerek, bizlere anlayış verildiğini es geçmemek gerekir. “Dua edenin duasına icabet ederim” denilir iken duanızın karşılığını gördüğünüzde, duanızın sonuçlanmış olduğunu görürsünüz. Nesnel anlamda duanın karşılığıyla aynalaşmakla da kalmaz Rabbinizden istiyor olmanız sebebiyle duayı gerçekleştiren Rabbinizle de aynalaşıyorsunuzdur. Çünkü duanın karşılığı verildiğinde, Allah kendini de görünüşe taşıyor.

Görünüşe taşımak, görmek, aynalaşmayı da içerir. Çünkü, katmanlı gerçeklikte istidat bağlamında -aynı olmak değil ama- ‘gibi olmak’ vardır, ‘benzerlik’ vardır… O’da görüyor, sende görüyorsun. O zaman duanın kabulünde gördüğünü gördün, duyduğunu duydun. Daha önce Allah seni duyuyordu; duanın kabulünde duyduğunu duymuş oldun, gördüğünü görmüş oldun. Bu bir aynalaşma değil midir? Spekülatif bir varoluş içerisindeyiz. Sonuçlardan bahsediyorsa zaten aynalaşmaya dayalı bir dünyadasındır.

Sonuçlar her daim kendi varoluşunla aynalaşmanı getirir. Nedenler de varlığınla aynalaşmana olanak verir. Yaratım temsil içeriğine göre gerçekleşirken, katmanlı gerçeklik içerisinde varoluş olanaklıyken ve yaşananların sonuçları olduğu bir dünya içinde var olmak söz konusu ise aynalaşmanın kaçınılmaz olduğu bir dünyada varsınızdır.

*

Aynalaşmanın en şiddetli yaşandığı bir yerde, insanın kendiyle kavgalı olduğu ama kendine de yol bulduğu vicdanıdır. Vicdan, kendimizde aynalaştığımız yer değil midir? Kendimize döndüğümüz, hakikate döndüğümüz, olması gerekene döndüğümüz, kendimizde kendimizle aynalaştığımız, kendimizi olması gerekene taşımaya çalıştığımız melekemiz değil midir?

Vicdan kavramsal anlamda Kur’an’da geçmez. “Hesap görücü olarak nefsin yeter”, “kendini levm eden nefse andolsun ki”, “Ya Rabbi, sen subhansın, seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz, bizler kendi günahımıza düştük” veya bu ayet çizgisinde Yunus nebinin dilinden “La ilâhe illâ ente subhâneke inni küntü minezzâlimiyn” ayrıca “hesap görücü olarak nefsin yeter” denilirken vicdan ayetlerine tanık oluruz.

Söz, vicdana gelmiştir… İnsan vicdanda aslına bağlı olarak tinsel anlamda vücud kazanır. Kişinin kendini sorgulaması, eyleminin sorumluluğunu alması, kendiyle kavgalı oluşunu bitirmesi hep vidanda gerçekleşir. Olması gerekene adım atıp, yaptıklarının sorumluluğunu alıp yetişkinliğine de adım atması da vicdan ile olanaklıdır. Kendini de değer olarak ortaya çıkartması da vicdan iledir. Çünkü vicdanda kişi, değer olan şeyle kendini sorgularken, kendine de değer biçiyordur. ‘Oğlum bunu niye böyle yaptın?’ derken dahi, yanlış yaptın derken dahi, kendinize değer biçiyorsunuzdur ama olması gereken değere de taşınmasını istiyorsunuzdur. Vicdanda değer biçme gerçekleşirken bir taraftan da çocukluktan çıkıp da yetişkinliğe adım atmak gerçekleşir. Yetişkin olmak da değer olarak kendini görünüşe taşımak değil midir? Bir taraftan da vicdanda yetişkinliğe adım atarken de varoluşsal bütünlüğünüz korunurken kendiliğe tutunuyorsunuzdur. İlke gereği hakikate, Allah’a tutunurken, kendiliğe tutunuyorsunuzdur. Vicdan usun ilkeler -idealar- ile işlevsel olması/ kılınması melekemizdir. Kendilik biricik olsa da varoluş çoklu gerçeklik taşır iken vicdan, kendilikte bütünlüğün korunmasının da olanağıdır.

Eğer “Allah’ın kulpuna sıkı sıkıya sarılın” denilirken tutunulacak şey nedir derseniz; Kur’an veya Resulluh söylenebilir. Çünkü kulptan kast edilen belirsiz olarak ifade dilmiştir. Belirsiz olan bir şey olması sebebi ile birçok şey ifade edilerek tefsir edilebilir. Ama en temelde kulp vicdandır. Çünkü vicdanı olmayanın tutunması olmaz. Kur’an’a tutunsa ne olur, peygambere tutunsa ne olur; vicdanı yok adamın! Vicdanlı insanın duyarlılığı vardır, duygusu vardır, vicdanlı insanın kendine dönüşü vardır, değerlerine tutunuşu vardır ki vicdanlıdır. Vicdanlı değilse Kur’an’a da duyarsızdır, Peygamber’e de duyarsızdır… İstediği kadar ümmet olsun, istediği kadar Kur’an okusun.

Vicdan neydi hatırlarsanız: nesnel akıl, kategoriler veya farklı akıl formasyonlarıyla çalışır ama vicdan dediğimiz ilkelerle -idealarla- aklın formasyon (biçim) kazanmasıdır… Çalışma pratiği kazanmasıdır. İyi, doğru güzele göre pratikte öznelliğin kritik edildiği meleke olarak akıl biçim kazanmış olur. Hem kendinize değer biçiyorsunuzdur, olması gereken değere doğru taşımaya çalışıyorsunuzdur, ayrıca sorumluluk sahibi olarak yetişkinliğe adım atıyorsunuzdur. Çünkü “Ya Rabbi Sen sübhansın, noksan sıfatlardan seni tenzih ederiz, Senden başka ilah yoktur, biz kendi nefsimize zulmettik” denilir iken, yapılanların sorumluluğu alınıyor. Bu durum da en önemli şey, sorumluk idrakinde başkası olarak kendi olmanın korunuyor olmasıdır. İnsan olarak kendini değerde kritik ederken ahlak biçimsel anlamda vücuda taşımak da gerçekleşiyor. İşte vicdan sahibi olması ile sorumluluk sahibi olan insan birebir muhatap alınan insandır.

İslam’da istenen en önemli şey çocuk olmamamız, muhatap alınmamızdır. Allah kendine muhatap istiyor! Kur’an’ı anlayacaksak çocuk gibi okuyamayız. Geçen gün bir filmde duymuştum; ‘şartlar bizim kaçacağımız değil’ Günah keçileri aramamız bizim kaçacak yerimiz değil, yaptığımız her şeyden sorumlu olduğumuzu biliyoruz ayrıca sonuçları var. Sonuçlarına bağlı olarak da yetişkin olmamız isteniyor ise yapmamız gereken, olması gerekenlerimiz var. Öyle ise zor olandan kaçmadan, günah keçileri aramadan Kur’an’ı okuyacaksanız.

Yalan, yanlış olarak ‘bu ayette böyle mi diyordu, şöyle miydi?’ gibi bağlamlarından kopuk okumak, deist, ateist olmaya kadar gider. Ondan sonra sözde akil, sözde profesörün biri çıkar -Abi ben jeoloğum. Kur’an’da dağlarda deprem olmaz deniliyor, ama oluyor” der. “Yeryüzüne kazıklar verdik” derken ayette yeryüzü hareketlerinden bahsediyor. Felsefi olarak aklıyla, ilkesiyle okuduğunda, dağlarda deprem olmaz denilmiyor. Başka bir sözde profesör de Kur’an için “altı üstü, hikâye anlatısıdır” diyor. O’nun hikâye dediği ile tarih yazılıyor, organik bir bütünlük içinde varoluşa ayna tutuluyor… Sanırım bunu bilememiş. Hikâye ile özne ortaya çıkıyor, değerler alanında özne çıkıyor, insan olmak çıkıyor. Hikâyesi olmayan insanın, özne olarak ortaya çıkmasından bahsedemeyiz. İnsan olarak ikinci yaratımını bulmasından bahsedemezsiniz. Evrensel ortak hikâyeler ile de ortak değerler alanı edinmek ile ilişkilerde geleceğe kapı aralamak gerçekleşiyor. Vicdan evvela hikâyeler dinlemek ile değerlerin içselleştirilmesinde uyandırılmıyor mu?

Arkadaşlar, Kur’an’ın en önemli özelliği “Dil” olmasıdır. Kendine ait bir dili var ve söz olarak bize indiriliyor. Çünkü insan söz varlığıdır, melekeleri zemininde sözde yaratılır. Çünkü söz öznellikte anlam ve değer taşır. Öznellik anlam ve değer ediniminde biçimlenir, yeniden yaratıma tabi tutar. Söz, içerdiği anlam ile öznede varlık görüşü vermeye başladığında anlam, değere döner. İdealize edilmeye başladığında ise değer alanını oluşturur ve o değer alanında yaşanmaya başlanır ve değer alanında insan doğar. Ortak değer alanı oluşturulduğunda kültür olur. Yapısal yani kurumsal anlamda ilkeler, değerler işletilmeye başladığında da medeniyet kurulur. Bir İslam medeniyetinden tarih olgusal olarak bahsediliyorsa böylesi bir süreçte gerçekleşmiş olduğundan bahsetmekteyizdir. Ama biz İslam’ın medeniyet ayağından yana yitik kalır iken kültür ayağından da yitik kalmaya başladık. Çünkü değerler alanımız erozyona uğruyor.

Günümüzün sorunlarından bir tanesi de nedir? Değerlerden yoksun, şımarık nesil. Bu ne demek; duyarsız, değerlerden yana yitik olduğu içindir ki tutanağı olmayan, günü yaşayan, üç zamanlı oluşu kaybetmiş bir nesil. Geçmiş tecrübesi değil, gelecek öngörüsü önünde değil, günü kurtarmak için yaşayan nesil. Geçmiş olsun hepimize, kime miras bırakacağız! Dini anlayış biçimimizi kime emanet edeceğiz! Ancak, iman ve talep eden ayrıca emanet ehli olana/ olanlara emanet edeceğiz. Gerekirse öyle bir nesil yetiştirmeliyiz, gerekirse öylesi olan gençleri bulmalıyız. Vicdanlı, hak ve hakkaniyet ilkesi çizgisinde özgürce yaratıcı etkinlikte kendini hep yeniden üretebilen ve üretirken de insanlığa katkıda bulunan insanlara ihtiyacımız var. İnsanlığın buna ihtiyacı var.

*

Kur’an perspektifinden bakıldığında İslam olmanın beş tane temel şartı vardır. Beş şarttan kastım fıkıh gereği belirli kılınmış olan şahadet getirmiş olmak, namaz, oruç, zekât, haç değildir. İslam olmanın en temel beş şartı daha önceleri de konuştuğumuz: 1) İman, 2) Ahiret ve akıbete göre yaşamak, 3) Salih amel, 4) Eğitim 5) Hukuk, adaletin tesis edilmesidir. İman, ahiret ve akıbete göre yaşamak, salih amel nebilerin Kur’an’daki üç ortak söylevidir. Âdem’den Hatem’e İslam bu üç söylev üzere temellenir. Zaten bu söylem birliği hanif olmanın da gereğidir. Eğitim nebiler ve Kur’an ile zaten işaret edilendir. Hukuk ise zaten olmazsa olmaz olması anlamında olması gerekendir.

Kur’an’da nebiler “kendisinden başka ilah olmayana” iman etmeye davetçidir. “Öyle bir gün ki o günden korkun” yani ahiret ve akıbete göre yaşayın dersini telkin ederler. Yapılanların sonuçları ve o sonuçlarla yüzleşeceğin bir gün var. “Maliki yevmiddin” denildiğinde de bu kastedilir. Yaşadığın şeylerin sonuçları ile er ya da geç karşılaşacak, yüzleşecek, hesaplaşacaksındır. Yaptığın şeylerin sonuçları olduğu bir dünyada yaşıyorsun, öyle ise sonuçlara göre yaşa denmektir. Ahiret ve akıbete göre yaşamaktan anlaşılması gereken de budur. Kesintisiz, sürekli bir yaşam idraki verilirken yok olmayacağının idrakinde olarak geleceğe göre yaşanması istenir.

Madem ahiret ve akıbet bizi sınırlara çekiyor, bu sınırlar içinde nasıl yaşamak gerekir: Salih amel ile yaşamak gerekir. Nefsi emmareyi zapturapt altına alarak, özgürleştirici, Hakk’a taşıyıcı, kendini olması gerekende yaşamanı sağlayan, varoluşundan yana seni kalben mutmain kılacak olan salih ameldir. Seni anlamsızlığa, hiçliğe atmayacak olan da salih amellerdir. Çünkü salih amel için Allah, Kur’an’da şöyle der: “Kalpler yalnızca Allah’ın zikriyle mutmain olur” Çünkü salih amel dediğimiz Allah’ın esmalarını yaşadığın, eylemde, pratikte gösterdiğin, gerçekleştirdiğin eylemlerdir. İlim öğrenirken Âlim esmasını tezahür ettirdin; birinize merhamet ederken, Rahman, Rahim… Yaşadığınız ilahi isimler ise o sizi mutmain kılar. Gönlünüzde yaşam sevinci yaratılır. Salih amel hikmeti gereği bununla da kalmaz hem iç dünyanızda hem de ilişkilerinizde bütünlüğünüzü sağlayandır. Kötülük parçalayıcıdır… Vicdanınıza sirayet ettiğinde de parçalayıcı olduğuna tanık değil misinizdir? Vicdanda bütünlüğü edinene kadar nasıl bir içsel çatışkı içinde bulunuyorsunuzdur? İkiliğe sebep vermiyor mu? -Niye böyle yaptın diye ikiliğe düşmüyor musunuz? Ama salih ameldeysen, bütünlüğünü korumuş olarak, mutmain olarak, yaşam sevinci bulmuş olarak yaşıyorsun, varsın. Kur’an’da “sizler bir hayır işlerseniz gönlünüzde yaşam sevinci var edeceğim” de denilmiyor mu?

Ayet ve sure bağlamlarını birbirinden koparmadığımızda nasıl organik bir kitap çıkıyor… Bütünlüğünü koruyan bir kitap çıkıyor. Yeter ki ilkeleriyle okuyun… O ilkeleriyle okuduğunda sizi ortak bir ilkeye ve hikâyeye taşıdı. Bir ayetten başka bir ayete zaten götürüyor, suni olarak oraya gitmiyorsunuz, doğal olarak ayetlere veya sureye gitmek zorunda kalıyorsunuz. Bir de hanif olmanın gereği olarak iman, salih amel, ahiret ve akıbete göre yaşamı ilke olarak gösteriyor. Âdem’den Hatem’e hanif olmanın gereği, fıtratında yaşadığın dini, yani hangi sıfatlar üzeri Rabbin üzerinde galipse O’nu olması gereken de yaşamaktır. Her hanif, bireyselliğinde fıtratı gereği üzerinde bulduğu Rabbini hak etme çabası içinde yaşamaya çalışır.

İslam’ın toplumsal anlamda en temel iki şartı ise eğitim ve hukuktur. “Yer, gök adalet üzere durur.” “Allah bütün işlerini adalet üzeri yapar.” Bu gibi ifadeler Kur’an ilkeselliğinde adaletin yerini göstermek adına önemlidir. Allah eğitimi önceler. Kur’an’da eğitime dair ayet var mı? “Rabbim ilmimi arttır”, “Yaratan Rabbinin adıyla oku”, “Rahman okumayı belletti, insanı halk etti, beyanı belletti” ayetleri örnek gösterilebilir.

Zaten Kur’an; ilim, talep, talim, terbiye çizgisinde hakikat ile bağıntılı olarak varoluşsal anlamda talim edilmesi gereken bir eğitim kitabıdır. Tasavvufta seyri sefer denilen de Kur’an mertebe ve makamlarını hatmi meratip -talim- etmekten öte değildir. Kur’an içeriğinde nebilerin hepsi eğitmen, Allah’ın kendisi Kur’an’da eğitmen -irşat eden mürşit- değil mi? “Allah size vaaz ediyor”, “onların kıssalarını anlatıyoruz” denirken eğitim verilmekte değil mi? Sen zaten biliyor muydun, onların yanında mıydın ki seni eğitiyor, sana gösteriyor ve bildiriyoruz anlatısı içinde en temelde eğitimin şart olduğu ifade edilmiş olur. Nebiye verilen Kur’an dersleri ile bize de ders verilmektedir. Nebiye söylerken bize de söylüyordur. Böylece bize de konuşuyordur.

Mesela: Lokman Hekim “evladım zerre kadar iyilik yapsan seni bulur…” derken eğitim, tahkike dayalı telkin içerir. “Biz atamızdan böyle görmedik” diyenlere “atanız yanlış yapmış olsa da mı” denilirken eleştirel olmak gerektiği zaten ifade edilmiş olunur. Geçmişin kıssaları da olmaması gereken ibret ve olması gereken dersleri içerirken eğitim devam ediyordur. Zaten Kur’an’ı anlama çabası eğitim ile ilgili değil midir? Hızır ve Musa kıssası dahi temsile dayalı bir ders anlatısıdır. Yani eğitim ve hukuk olması gereken iki İslami şart olarak Kur’an’da bulduğumuzdur.

Kur’an, bize sadece öğretim yani bir şeylerin bilgi bildirimini vermez. Tevhide bağlı bir eğitim biçimi olarak olması gerekeni işaret eden, olması gerekene taşıyan bir anlayışta sonuç almaya dayalı bir anlatıyla bize gelir. Kur’an’ın ve İslam’ın en temel ilkelerinden bir tanesi eğitim olarak bulduğumuzdur. “Beşikten mezara kadar ilim öğreniniz” denilmekte ise ilim öğrenmekle de kalınmıyorsa, ahlak biçimsel olarak onu nasıl yaşamamız gerektiğinin örneği de Peygamber oluyor. Bu anlamda en güzel eğitici muallim nebi ise Muallim-i Ekber de Allah’tır.

Bugün bilime karşı bir sözümüz olacaksa, bu sözümüz bir savunmaya dair olmayacak… Felsefeye dair bir sözümüz, sanata dair bir sözümüz olacaksa, dinimizi savunmak için olmayacak… Kendi dinimizi, kitabımızı, Rabbimizi anlayacağız; ‘durum bu ise sen neredesin’ diyeceğiz. Sen kendi kitabını, dinini ilkeleri ile okuyup bilirsen, diğerinin nerede kaldığını da görürsün. Bunun için dahi olması gereken eğitimdir.

Hukukun, eğitimin esasları Kur’an’da nasıl işlenir onu da görmemiz gerek. Kur’an’da Allah bize eğitimin en temel esaslarından birisiyle “Atamızdan böyle görmedik? -Atanız yanlış yapmış olsa dahi mi?” veya “Firavun’a git. De ki, şımaranlardan oldu, temizlenenlerden olmak ister mi?” der. Hep olumlu yapıcı olarak geliyor ama eleştireldir. Peki biz eleştiriye ne kadar açığız? Bizim eleştiri yeteneğimiz, bilgi yeterliliğimiz var mı? Eleştiri yapabilme olanağımız ve cesaretimiz var mı?

-Abi, ne diyorsun, şuna laf söyleyebilir miyiz? -Şu evliya, bir şey diyebilir miyiz?

Evliyaysa da yanlış yapamayacağı anlamına gelmez. Peygamberler bu noktada da örnektir, Nebi nebiliği ile yanlış yapmış ve Allah tarafından ihtar yemiş ve yeri geldiğinde eleştirilmiş değil midir? Ama filan kişi şöyle demiş, fikri buymuş… İfade ettiği Kur’an’da yok, ne yapacağız? Muhittin söylemiş, Gazi söylemiş, Gazali söylemiş… Biz doğrudan vaz mı geçelim, yeniden okumayalım mı? Gölgelerde durma hakkımız yok iken gölgelerde kayıp mı olalım.

İlkelerle okuduğunuzda sizin varlığınıza dokunuyorsa ve siz isteniyorsanız, gölgelerde durma hakkınız yok. Allah sizi istiyor çünkü… Gidip bir Gazali olmanızı, bir Said’i Nursi olmanızı veya Muhammed Mustafa olmanızı istemiyor. Zaten O’nu yaratmış, sen O’nun gölgesi altında beslenirken sen ne yapıyorsun, sen hangi olanaklarını değerlendirerek O’nu açımlıyorsun, O’nu yaşantında görünüşe taşıyorsun senden istediği gibi?

“Bugün benim için ne yaptın” Sen ne yapıyorsun, kendi teviline dair ne yaşıyorsun? Tefsir demedim; kendinizi tefsir edersiniz, bir yerlere koyarsınız, onu herkes yapıyor. Ama kendi tevilinizi ne kadar yapıyorsunuz? Yani özüne bağlı olarak aslına, sonucuna, akıbetine hakkıyla ne kadar taşınıyorsunuz? Aslınıza dönme cesaretini salih amel ve sonuçlara göre yaşayarak ne kadar gösteriyorsunuz? Kendi özünüze ne kadar döndünüz, dönmekle kalmadınız… Döndüğünüz Hakk’a, niyet ve eylemleriniz ile ne kadar hak ederek yükseldiniz?

Mutmain bir kalp yaşam doludur… Sevinçli bir kalp ile öz varlığına tutunan bir insan olarak varoluşunuzu buldunuz mu? Hayâ ve iffetle de kendi varlığını değer olarak muhafaza eden bir insan olarak ne kadar Allah’a döndünüz veya dönmediniz; mesele bu… Eleştiri, telkin, tahkik ve sonuçlardan konuşurken size tahkiki önceleyen bir varlıktan bahsediyoruz demektir. Böylesi oluşta sonuç almaya dayalı konuşuluyorsa ‘gel, tahkik et’ denilmekte ve bunun meydan okuması yapılmaktadır. Sonuçlardan konuşulduğu içindir ki sonuçlara bağlı olarak eleştirel olmak da kaçınılmazdır. Kur’an’da eğitimi tevhid çizgisinde böylesi okumak gerekir. İlkeye bağlı deneyimsel öğrenim, hükme bağlı telkin, sonuç alamaya dayalı tahkik, ilkeye bağlı eleştirel olmak ile ahlak biçimsel anlamda biçimlenen bir eğitimden bahsetmeyiz. İlim, talep, talim ve terbiye çizgisinde gelişen eğitim biçiminden bahsetmekteyiz.

Ben Kur’an’ı yaşamak istiyorum. - Kur’an’ın doktrini, öğretisi nasıl bir şeydir denirse; eleştirel, tahkike dayalı oluştan bahsetmekteyizdir. Telkini içerse dahi tahkiki içerir. Lokman Hekim ile ilgili ayetlerden bunu görebiliriz. Öznel anlamda geliştirici, bütünlüğü koruyucu, parçalayıcı olmayan bir eğitimi içerir. Bilimsel paradigma parçalayıcıdır. Zaten bilimde ayrıştırma yapılmadan bilgi verisi edinilmez. Bizler ise evrensellerle hep tümelinde, pratikte bütünlüğünü korumaya dayalı bir eğitim içerisinde var olmuşuz. Eğitim bu kadar önemli Kur’an’da… Bütünlüğün korunması, hakikate dönüş, eleştirel olabilmek ile kendi olabilmeyi özgün ve özgürce gerçekleştirebilmek İslami eğitimin temelidir. Eleştirel olmak, başkası olmak iken kendi olabilmeyi korumak, özgünce gelişim, anlam dünyasının zenginleşmesi adına çok önemlidir. Çünkü senin bakmadığın yerden başka birisi bakabiliyor.

Eğitimde istişare de çok önemlidir. “Sen onlara danış” diyor ki eğitimin bir parçasıdır istişare etmek. “İlimde derinleşenlere gidiniz, sorunuz” da denilir. “Beşikten mezara kadar ilim öğreniniz”, “İlim rütbelerin en yükseğidir” hadisi şeriflerinde de ilmin öncelendiği görülür. Bu, Nebi ve ashabı kiram yaşantısında net olarak görülür. “De ki: Rabbim, ilmimi artır” denilir ama ilmi sadece öğrenilmesi gereken salt bir bilgi olarak anlamlı kılmaz. “Hayır işleyenlere bolca hikmet vermişizdir” denilirken hayırla yani salih amel ile hikmeti yan yana işler. Çünkü salih amel sizi arındırırken, Hakk’a taşır; Hakk’a olan duyarlılığınız nurlanmanızla sonuçlanır ise hikmete de açık olma kabiliyeti kazanmaya başlarsınız. İlim öğrenmeyle ahlaki olma arasındaki bağlantı çok önemlidir, öznellikte. İlim öğrenmeyle hikmet, ilim öğrenmeyle ahlaki bağıntılılık net bir şekilde kurulur. Bu, ayrıca sibernetik olgusaldır.

Değerler alanından bahsediyorsanız, sibernetiği konuşmalıyız. Sibernetikten kastım; teknik ve mekanik anlamda buzdolabının, yapay zekânın nasıl sibernetik işlevsel oluşu değil. Felsefi anlamda hikmeti gereği sibernetik oluşu konuşacağız. Kur’an’ı okumaya dair yaklaşım, sadece formel akılla olursa İbni Sina’nın, Gazali’nin, Razi’nin dünyasından bakarız, ayıp ederiz.

****

Anlamak büyük çaba, emek ister. Emeğin sonucunda anlamak, kalpte sevinç uyandırır.

Kur’an’ı nasıl tevil edeceğimize dair konuştuk, tevilin öneminden de bahsetmiştik. Maturidi’nin tevili önemsememesi bu bağlamda bizi ilgilendirmiyor. Çünkü o tefsiri daha önemser.

Hz. Resul zamanında Kur’an’ı anlamlandırmak, açıklamak adına kullanılan kavram tevildir. Bazıları anlam itibariyle tevil ve tefsiri eşdeğer görür. Tevil dediğiniz tefsirdir, tefsir dediğiniz tevildir, niye ayrıştırıyorsunuz derler. Bazen ise ‘tevilin tefsirden ayrışımını bilmeyenin Kur’an’dan ne haberi olur’ gibi ifadeler de kullananlar var.

Ama sonuçta Gazali çizgisindeki tevil ve tefsir tanımının bile eksik olduğunu söyleyebiliriz, kaynaklardan bunu araştırabilirsiniz. Kişilerle ilgili olarak konuşmuyorum aslında. Eğer elimizde bir metin varsa ki bu hangi metin olursa olsun, o metni kendine ait ilkeleri ile okumamız gerekir ki bütünlüğünde onu anlayabilelim. Zaten anlamaya başladığımızda biliriz ki ilkesi gereği metin, karakteristik anlamda farklı oluşu gereği metin olma özelliğini gösterir. Kur’an’ı anlamak Allah’ı anlamak demektir. Kur’an’ı çalışıyorsak Allah’ı anlamaya çalışıyoruz. Kur’an’a dair yaptığımız çalışmalar bunu nasıl yapmamız gerektiği ile ilgili. Yani bir yöntem sorunu ile ilgili. Bu konuşmalarımız aslında Kur’an’a yaklaşımımızda bir yöntem sorunumuzun olduğu ile ilgili.

Bir önceki ders çalışmasında, Kur’an’ın nesnel ilkelerinden bahsetmiştik. Katmanlı gerçekliliği bilmezseniz, evrenselliğine dair Kur’an ayetlerinin çözümlemesini yapamazsınız. Bu kavramlar birbiri ile bağıntılı (izafi) kavramlardır. Birbirini tamamlayan, anlama/ anlamaya dair olarak birbirini açımlayan kavramlardır. Aynı esmayı hüsna gibi… Düşünün; Şafi esmasını sabır esmasında, Sabır esmasını adalet esmasında okuyabiliyor muyuz?

Mesela sabır esmasını şöyle tanımlarız; ‘birisi sana bir kötülük yaparsa sende ona tahammül et’. Sabrı sadece tahammüle indirgersek, sabrın anlama ve yaşamsal karşılığına dair hakkını vermemiş oluruz. Evrenselinden koparmış oluruz ki o zaman evrenselliği anlamında her alanda okuyamayız. Ama sabrı ‘tutarlılık’ anlamında okursak ki tutarlılık anlamını içerir ve yaşantınızda karşılıkları olur.

Bir ilkeniz var ise ilkenizi deneyimlerken, hakkı gereği yaşamaya çalışırken ne yaşarsanız yaşayın, sabra dair olarak elbet tahammül göstermektesinizdir ama amaçtan, erekten, ilkeden kopmayışınız sabırdır. İlkenizin ereğinden kopmayışınız, deneyimine bağlı olarak neleri yaşıyorsanız yaşayın, ilkeden kopmayışınızdan yana tutarlılık göstermeniz sabırdır. Sabır, tutarlılık göstermek anlamını içerir. Ne kadar tutarlılığınız var? Böyle baktığınız zaman hukukta, adalette sabrı okumaya başlarsınız. Biz hukukta ne kadar sabırlıyız; tutarlıyız? Eğitimde ne kadar sabırlı yani tutarlıyız. Siyasette ilkesi gereği ne kadar sabırlıyız yani tutarlıyız.

Şafiyi adalette ya da sabırda okuyabiliyor muyuz? Şafi demek şifa veren ama şifa, öznel anlamda bütünlüğün korunması, bütünlüğün sağlanması anlamını ilkesi gereği içerir. Şafi ise hem nesnel hem de öznel anlamda bütünlüğü sağlayan, koruyan, tesis eden anlamını taşır. Kendinde bütünlüğünü koruyan, varlık anlamını da içeriyor. Öyle ise hukukta, sanatta, bilimde, felsefede, toplumsal ilişkilerde ve yapısal oluşta ilkesine bağlı olarak bütünlüğü ne kadar tesis etmekteyiz. Karakterler arası geçişte ve kişilikte bütünlüğümüzü ne kadar korumaktayız. Yani Şafi ismini hakkı gereği ne kadar yaşamaktayız.

Musavvir; ama şafi olarak Musavvir… Sanatta Şafi, hukukta Şafi, felsefede Şafi, bilimde Şafi, ailede Şafi; yani ne kadar bütünlüğü koruyor. Mevcut alanın ilkesine bağlı olarak bütünlük tesis ediliyor. Unutmamak gerekir ki ilkeler gereklilikler anlamında bütünlüğü sağlayıcıdır.

Estetik dediğiniz şey bütünlükle ilgili değil midir, parçanın estetiği söz konusu bile olamaz. Şafi esmasını bütün alanlarda nasıl okuyoruz; esas olan ilke, hikmetine bağlı olarak birçok alanda gerçekliğini gösterendir. Bu bağlamda biz esası, ilkeyi bilmiyorsak, tevili olanı bilmiyorsak, evveli olanı bilmiyorsak onun sonuçta hangi alanlarda nasıl gerçekleştiğini bilmeyiz… Aslına döndüğünü ve bu bağlamda ereğinde gerçekleştiğini veya gerçekleşmesi gerektiğini bilmeyiz. Yani tevilinden uzak durmuş oluruz. Tevil; döndürme, çevirme anlamını içeriyorsa, evvela varlıkta ve varoluşta evrenselliği olan ilkesi gereği betimlenmiş bir ayetin ilkesi nedir ona bakacağız… O ilkenin sonuçta hangi alanlarda gerçekleşip gerçekleşmediğine baktığımızda, işte şimdi tevil yapıyoruz diyeceğiz.

Böylece ‘yere sağlam basmak’ diye bir tabir var, yere sağlam basarsınız… Anlamaya çalıştığınız ayeti-sureyi fevri olan keyfiyetinize göre yorumlamazsınız. Onu kendi bütünlüğü içerisinde okursunuz, âlemdeki karşılıklarına doğru yönelmeye başladığınızda da daha sağlam okumaya başlarsınız. Ve izafi bağıntılılıkta birbiri ile bağıntılı oluşunu da gördüğünüzde anlarsınız ki organik bir bütünsellik var, mekanik bir bütünsellik değil. Kat katta değil, katmanlı gerçeklilikte olan bir bütünselliği var. Böylece, birbirini kapsayıcı olarak içeren gerçeklikte ifade kazanan bir anlatıya tanık olduğunuz gibi karşılığı olan varlık ve varoluş belirimlerine de bu doğrultuda tanık olmaya başlarsınız.

Dikkat ederseniz: “Size verdiklerimizden infak ediniz” denilir ama ne kadar vermek gerektiği, “ne elini fazla kıs ne de elini fazla aç ki yerinenlerden olmayasın” ayetinde verilir. Kur’an’da “Biz” hitabı vardır… “Biz” ne demek veya kimlerdir denilecek olursa “Elbet, Biziz Biz saf saf dizilenler” ayetinde biz kavramının içeriğini melekut olarak buluruz. Bazı sözde bilirkişi olanlar, Allah’ın ahlaki anlamda tevazu gereği biz dediğini söylese de bu, Kur’an’ı mertebe ve makam düzeyinde okuyamamak, bilmemek anlamını taşımaktan öte değildir.

Kur’an’da böylesi ayet bağıntılılığı olmak ile beraber sure anlamında birbirini kapsayıcı olmak ve ilkesel belirimlerinde birbirini tamamlamak düzeyinde bağıntılılık da vardır. Bakara suresi, Ali İmran suresini içeriyor, Fatiha diğerlerini içeriyor… Bu, hadiste var zaten, Nebi (s.a.v.) “Fatiha Kur’an’ın tamamıdır” der. Fatiha suresini bu anlamda bağıntılı olduğu bütün içinde daha doğru okuyabilirsiniz.

Ayrıca Fatiha suresini din ilkesi ile okumanın sonucunda din nasıl olur, nasıl yaşanmalıdır ve din ilkesine bağlı olarak yaşananların sonuçları ne olacaktır denildiğinde; Bakara suresini de ahkam ilkesi ile okurken her iki surenin birbirlerini kapsarken birbirlerini tamamlayıcı ve anlam biçimsel olarak açımlayan oldukları görülecektir. Zaten ilkeler, öznelde bütünlük sağlar iken nesnel anlamda varlıkta, bütünde içerilmişlerdir ve varoluşsal anlamda da gereklilikler iken bütünlüğü/ bütünlüğe koşullarlar.

Hz. Muhammed Mustafa Nebinin, Fatiha için “Kur’an’ın tamamıdır” demesi, organik anlam dünyasında birbirini kapsayan ve açımlayan oluşta bağıntılı bir dile haiz olan Kur’an’ı, böylesi perspektiften de anlamak adına önemlidir. Kur’an’ın tamamını, Fatiha çizgisinde karakteristik anlamda yapısal bir anlatıya haiz olduğunu görürsünüz. Fatiha, Kur’an’ın bir nevi betimlenişidir. Ulûhiyet ve Rububiyet vardır, ulûhiyette ve rûbubiyet arasında ubudiyetin görünür olması da söz konusudur.

Zaten uluhiyet, rûbubiyet ve ubudiyet gibi üç temel mertebe kavramı ile baktığınızda, Kur’an’da hangi mertebelerde hitap muhatap ilişkisinin korunduğunun genel çizgisini de görmüş olursunuz.  Ayrıca Fatiha ile uluhiyetin, üst gerçekliliğin, ortak gerçekliliğin, evrensel olan gerçekliğin hayatta tezahür etmesini ve ondan sonuç almaya bağlı anlatısını, Kur’an’ın tamamında görürsünüz. Rahman, Rahim, Din günün sahibi olunması, Rububiyet belirimi olsa da ubudiyet sahibi kulun Rabbine yönelmesi, rububiyetin ilişkide, iletişim içinde açık olduğunun gerçeğini taşır. Uluhiyet ise Rabbin kendisine dair olarak kendinde bulduğu sıfat belirimidir ki hamd ile “Rabb-ül Âlemin” anılırken bu, net olarak ifade edilmiş olunur.

Ubudiyette bulunan için, hakikatten yani Allah’tan yana sonuç alanlarının olduğunun “nimete erenler” ile ifade edilmiş olması da sonuç alamaya dair olarak hakikate güvenin dolaylı olarak telkin edilmesi ile ilgilidir. Bu dahi rububiyetin bir gereği olarak gördüğümüzdür. Uluhiyetin gereği olarak da bulmamız gerekendir.

Uluhiyet, olanaklar dahilinde kendi olmak, rûbubiyet ise olanakların başkası için de kılınması ile ilgilidir. Ubudiyet de uluhiyet sahibini rububiyette bulmak yani ondan alınan payenin sürekliği içinde başkası oluşta kendi olmayı bulur iken ona yöneliş içinde ondan pay almayı hak edişlere bağlı olarak devamlı kılmak ile ilgilidir. Hakikat ile var iken hakikatten yana sonuçsuz kılınmış olmaktan öte durmaktır. Bu anlamda Fatiha suresi daha net anlaşılır.

Elhamdülillahi Rabb-il Âlemin evrensel anlamda ortak ve üst gerçekliğin değer biçimsel olarak ifade edilişidir ki kimlik zaten öznelliğe değer biçme olgusudur. Rahman ve Rahim isimleri; genel ve hususi anlamda rahmetin ahlak edinilmesi ve âlemlerde bu karakter belirimlerinin çatı alınmasına göre iş görüldüğünü anlamlı kılar. Maliki yevmiddin ise yaşananların karşılıklarına göre yarattıklarına hak edilen karşılıkları ile geri dönebilen ve bedel karşılıklarını verebilen anlamındadır.

Tefsir gereği bu ayetleri hikmet belirimlerine göre birçok anlamda okuyabiliriz ama bunu Fatiha suresini bütün Kur’an’ı nasıl hıfz ettiğini anlayabilmek adına söylüyorum. Diğer ayetlerde de kendisinden sonuç almaya dair pratiklerin yapılması gerektiği ve kendisinden sonuç alanlar gibi sonuç alma isteğinin gerçekleşmesi ifade edilir. Böylece, sadece kendi olan ve belli karakter özellikleri ile var olan, iş gören, hakiki varlık anlamında Allah anlatılmaz… Ayrıca kendisinden sonuç alınabilecek, iletişim kurulabilecek ve bu anlamda deneyimlenebilecek olan Allah anlamlı kılınmış olur. Varoluşun hangi ilke ve değerde yaşanması gerektiği açıkça ifade edilmiş olur.

Bu anlamda Kur’an’a döndüğünüzde Fatiha çizgisinde yapısal kılınan bir anlatıya haiz olduğu daha net görülür. Bu ne demektir? Organik anlamda holistik, bütünlüğü olan ve tevhid çizgisinde öznelliğin anlam ve değer belirimlerine göre betimlendiği bir kitabı, bölük, pörçük bir yaklaşımda bulunmak ile anlayamazsınız.

Tevhit kavramı çok önemli, öznellik bağıntısında onu da konuşacağız. Tevhid, neden Tanrı anlayışını içerse de erek Tanrı anlayışı ile anlam kazanan bir kavramdır. “Ya Rabbi, yalnızca sana ibadet ederiz” denilirken erek Tanrı bize ifade edilmektedir. Yaratıcı ve sıfatları ile galip Rabb olması bağlamında neden Tanrı olan Rabbimiz bizi yarattı, o tek bir ilahtır, ondan başka ilah yoktur…  İşte bu, ‘neden tanrı’ anlayışıdır. İbni Sina ‘Vacib-ül vücud’ der, yani olması zorunlu olan varlık.

Felsefe tarihi boyunca konu alınan, üzerine konuşulan da neden Tanrı’dır. Ama tevhitte, neden Tanrı’dan daha çok erek Tanrı kâle alınır. Fatiha bize bunu gösterir, Kur’an bize bu gösterir. Kur’an’da neden Tanrı konuşur ama sonuçta erek Tanrı olarak kendisinden sonuç alınması ve hakkı gereği yaşanması gereken Tanrı hem anlayış hem de yaşamsal anlamda hep önümüzde bulduğumuzdur. Zaten yaratımda, Tanrı varlıksal anlamda içkin oluşu gereği birliğini korur iken varoluşsal anlamda hep yarattıklarının nedeni olması sonucunda önünde durur iken gerçekleşen zamansal öteleme sebebiyle hep erek Tanrı olarak Tanrı olmayı bulandır. Neden Tanrı bilinebilir olan, inanılan Tanrı olsa da erek Tanrı olma özelliği ile bilincimizin önünde değer olarak duran, kendisinden yana sonuç alınabilir ve böylece deneyimlenmesi olanaklı olandır.

Bundan şunun da anlaşılması gerekir; neden Tanrı yaratıcı iken yaratımdaki zamansal öteleme sebebiyle zamansal -varoluşsal- olarak yarattıklarının hep önünde olduğu içindir ki yaratım içinde bulunan her var, olmuş bitmişte yaşamaktadır. Kur’an’ın; geçmiş, gelecek, güne dair ifadesi ile zamansızlığını her devirde koruması, evrensel belirimleri ile olmuş bitmişin betimlenmiş olmasını içermesindendir.

Katmanlı gerçeklikte içerilmiş ve kapsanmış olmak içinde yaratım gerçekleşir iken olmuş bitmişte var olunduğuna örnek ayetler verir isek: Rum suresinde “Rumlar yakın bir yerde yenilgiye uğradılar. Fakat onlar bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip gelecekler. Eninde sonunda Allah’ın dediği olur” denir. Yusuf suresinde Yusuf çocukken gördüğü rüyanın gelecek içerikli taşıdığı anlamın sonuçta yaşanmış olarak açık olmasını da örnek gösterebiliriz. Kehf suresinde “o gün yürütürüz dağları, görürsün yeri çırılçıplak. Onları toplamışız ve bırakmamışızdır onlardan hiçbirini” ayetini de örnek gösterebiliriz. Taha suresindeki “o gün sura üflenir. Toplarız suçluları o gün morarmış bir durumda” ve Meryem suresindeki “orada boş söz işitmezler. Yalnızca selam iştirler. Sabah akşam rızıkları da vardır” ayetlerini de örnek verebiliriz. Cennet ve Cehennem mekânsal anlamda hazırda bulunsalar da amellerimiz ile biçimlenen gelecek oluşu içinde bulmak söz konusu olsa dahi olmuş bitmiş olanın yaratılmış olarak bulunması anlamında “kendiniz için yaptığınız hayırları Allah katında bulacaksınız” ayetini ve gelecekte olacakları geniş zaman ifadesi ile belirten daha birçok ayeti örnek gösterebiliriz.

Kur’an’da gelecek, süreç içinde oluşa tabi olarak bulacağımız anlamında işlenir iken hazırda duran gerçeklik olarak da ifade edilir. Gelecek beliriminde temsil içeriği olanın, -günde- hazırda gerçekleşenlerde bulunması gereken karşılıklarında da aranması gerekir. Gelecek olgusunda gerçekleşecekler, günde yaşananların karşılıklarıdır ama sibernetik olgusal bir dünyada iseniz gelecek olgusuna bağlı olarak günde yaşananlar belirli kılınmıştır. Varoluşta ise gelecek, günde yaşananların sonuçları olarak sonuçta bulunacaklardır ki zamansal doğrultuda yaratım gerçekleşmiş olsun. Gelecekte olana/ olacağa göre olan biten belirli kılınmakta ise yaratımda olmuş bitmiş içinde var olmak kaçınılmazdır.

Secde suresi beşinci ayette “tedbir ettiğini emri ile hükme bağlar gökten yere… Sonra da saydıklarınızdan bin senelik bir günde ona çıkar, döndürülür” ayeti de örnek verilebilir. Bu ayetin birçok açıklanmış yani meal biçimi olsa da mealen: “Düzenler emiri -hükmü- ile göklerden yere… Sonrada, hesabınızca bin senelik bir günde ona -olacağa- döndürülür.” Bu ayette de görüleceği gibi önceden düzenlenmiş ve olgusal anlamda hükme bağlanmış olarak var kılınmış her ne varsa, düzenlenmiş oluş içinde olması gerekenine döndürülür. Hükme bağlanmış olması ile var kılınan her ne ise olmuş bitmiş içinde gerçekleşecek olandır.

Bu anlamda Kur’an, salt doğrusal gerçekleşen bir zaman olgusunu değil, başlangıcında -belirli kılınmış- takdir edilmiş olana dönerken gerçekleşen bir zaman olgusuna tanık kılar. Yani gelecek olarak belirli kılınmış olana dönmenin doğrultusunda zaman doğrusal anlamda gerçekleşiyor olarak bulunur. Önceden belirli kılınmış olanı gelecek olarak bulmak yaratılmış olmanın kaçınılmazıdır. Bu anlamda Cenabı Allah’ın her bin senede bir gerçekleşen bir oluş içinde, varlıksal değil de varoluşsal anlamda hep önümüzde durması söz konusu olandır. Zamansal anlamda varsa daha ileri bir gelecek tasarımı, yaratılmış olmak içinde zamansal ötelemede Cenabı Allah’ın ne kadar önümüzde durduğunu bilmiyoruz.  Rad suresinde “ana kitap yanındadır, dilediğini siler, dilediğini bırakır” ifadesinde ana kitap denilen; hükme bağlanmış olarak olgusal anlamda var kılınmış olanların sabit kılındığı değil, oluş içinde var olduğu mevcudat kitabıdır.

Hz. Nebi bir hadisi şerifinde; “Cennetin kapısında durup baktım. Gördüm ki içeride olanların çoğu yoksullardır. Zenginler ise hesap görmek için alıkonulmuştu. Cehennemlik olduğu kesinleşenlerin de ateşe girmesi emir olunmuştu…” buyurur. Bu hadisi şerif vb. dahi varoluşun olmuş bitmiş oluşu içinde gerçekleştiğine işaret etmiş olması anlamında önemlidir.

Olmuş bitmiş oluş içinde gerçekleştirdiklerimizle de ilkesel anlamda hakikati yaşarken, geleceği bulmaktayız. “Çalıştığınızdan başka bir şey yoktur” denilirken de her öznenin kaderinin, çalıştıkların da -gerçekleştirdiklerin de- bulduğu ifade edilir. Yani olmuş bitmişin içinde dahi eylem, hakikatten alınan payı sürekli kılmak ile kendi olmanın, kendini gerçekleştirmenin gereğidir. “Ne kadar az şükrediyorsunuz” denilirken de var kılmış olmaya dair şükrün beklenmesi, emeğin onanması ve takdir edilmesi ile ilgidir. Rızaya ermek ise her türlü koşul, durum ve oluş içinde varoluşun kabullenilmesi, varoluşundan hoşnut olarak tat almak için olması gerekendir. Bu anlamda Kur’an’da şükür ve rıza birer makam olarak öncelenir ve önemsenmiş olarak ifade bulur. Olmuş bitmişin içinde bulunmak, kukla olmak gibi değil de içkin olma belirimli varlık birliği sebebiyle Allah’ı, kendisinden sıfat, karakter, isim gibi genel ahlak belirimlerinden istidatlı olunduğu kadarı ile hikmet gereği yaşamak anlamını taşır. Bunun için dahi olsa rıza önemlidir ve önemsenir.

Tevhid ise erek olan ve sonuçta kendisinden sonuç alınabilecek olan Tanrı’yı hakkı gereği bilmek, bulmak, yaşamak anlamlarını içerir. Bu anlamda yaşadıklarımızın sonuçları ile yüzleşirken dahi erekte kendisine tanık kılandır. Böylesi bir oluş içinde din, din olma özelliğinde erek Tanrı’ya göre biçim kazanır.

Gerçekleştirdiklerinizin karşılığını göreceğiniz din, gerçekte din olma özelliği gösteren dindir. Gerçekleştirdiklerinizin öznesi olarak var olduğunuzun gerçeği ile varoluşunuzu “Maliki yevmiddin” derken, benden karşılık alacaksın der. Ama “nimetine erdirdiklerinin yolu üzeri eyle, sapmışların değil.” Sapmak neyi içerir? Sonuçtan sapılır, amaçtan sapılır. Amaçtan, erekten, varoluş nedeninin hakikatinden sapanlar, ne için oluştan sapanlar, sapkınlar anlamında ifade edilmişlerdir. Böyle okuduğunuzda anlatı hem metnin bütünlüğünde hem de varoluşsal karşılıklarına bakıldığında kavramsal anlamda bir yere oturuyor.

Sapanlar ve sapmayanlar. Suredeki anlatım biçimine bakınız! Diyalektik oluş var… Uluhiyet, rûbubiyet, ubudiyet, ereğe bağlı oluş içinde karşıtlık içeren belirimler ve spekülatif/aynalaşma var. Nimete ermek ki zaten nimete erdiğinde kendinden tezahür eden ile yakinlik buldukça aynalaşma, spekülatif olarak gerçekleşecektir. Ayrıca dikkat edildiğinde Fatiha suresinde, -Kur’an’ın genelinde- sibernetik oluş var; sonuca bağlı olarak nedenlerini belirli kılıyorsun. Burada bilgisayar ya da buzdolabındaki gibi mekanik bir sibernetik tanımı kullanmıyoruz. Sibernetikten kastımız; öznel anlamda nedenlerin ereğe, sonuca, amaca göre belirli kılındığı bir dünyaya/ dünyadan bakabilmek. Öznellikte gelecek yönelimine bağlı olarak amaç, erek, sonuç belirimli neden belirimlerine göre geçmiş, gün ve gelecek idraki içinde üç zamanlı oluşta sibernetik oluşta varoluş olanaklıdır.

Özneden bahsediyorsanız, yaptıklarının/gerçekleştirdiklerinin öznesi olandan bahsediyoruz. Yani şahıs dediğimiz varlık, gerçekleştirdiklerinin öznesi olarak zat oluşu bulur. Şahıs var, şahıs bir şeyler gerçekleştiriyor, gerçekleştirdiklerinin öznesi, zatı olmuş oluyor. Zat dediğimiz varlık eğer gerçekleştirdiklerinin öznesi olarak zat ise -ki burada zat ile özneyi eş anlamlı olarak kullanıyorum- kendisini sonuç alınan bir varlık olarak önümüzde buluyorsak, nedenlerimizi ona göre belirli kıldığımız, erek varlık olarak onu buluyoruz.

Sibernetik; ereğe, amaca, sonuca bağlı olarak nedenlerin belirli kılındığı bir dünyada olmaktır. Zaten özneden bahsediyorsanız; yaptıklarının öznesidir, gerçekleştirdiklerinin öznesidir. O gerçekleştirdiklerini bir amaca, bir niyete, bir içeriğe, bir anlama -yani hikmete- bağlı olarak gerçekleştirir iken amaç/ erek/ sonuç belirimli olarak varoluş nedenlerini belirli kılandır. Yani özne anlamında sibernetik bir oluş içinde kendini gerçekleştirmektedir. Çünkü özne, yönelimi olandır. Yönelimi olan gelecek yöneliminde bulunandır. Bir şey gerçekleştirmeye başladığında geçmişi olandır. Geçmişi olmaya başladığı anda da günü olandır. Ama gelecek ve geçmişe göre günü olandır. Üç zamanlıdır. Bu durumda tinsel/ öznel anlamda sibernetik oluşta anlam ve değer varlığı olarak varoluşunu olanaklı bulur.

Böylesi bir gerçeklik üzerinden Kur’an’a döndüğünüzde Kur’an; geçmişi, geleceği içerir iken güne hitap eden ifade biçiminde de yapısal kılındığı görülür. Üç zamanlı oluşunu da her surede korur. Geçmişten/ olmuştan, gelecekten/ olacaktan bahsederken her ayet ve sure, hitap muhatap ilişkisi içinde güne, günde bulunan muhatabına bir hitaptır. Yani sana/ size bir hitaptır.

İster Hz. Musa’yı, isterse Hz. İsa’yı konuşsun; o sırada sana ayna oluyordur, gününe konuşuyordur. Bununla da kalmaz geleceğine, olması gerekenine de konuşuyordur. Cennet ve cehennem ötede duran ahiret ve akıbet olarak bulacağınızdır. Belki günde şimdi yaşadığınızdır. Böyle, böyle yaptılar anlatısı içinde de geçmiş ifade edilir ama o geçmişi başkasına ait olarak algılamayın… Kendinize dönün ve kendinizde ayrıca olup bitmekte olanlarda da göreceğiniz, olgusal -ilkesel- bir oluş içinde olduğunuza, günü böylesi yaşadığınıza tanık olacaksınızdır. Âdem, Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Muhammed Mustafa anlatıları ayrıca Azazil, Nemrut, Firavun vb. şeytan belirimli anlatıları hem karakter biçimsel hem de yaşananlara dair gerçekleri barındıran hikmet anlatıları olarak bulmalısınız/ bulursunuz.

Kur’an’da şeytan denildiğinde bir ahlaktan bahsediyor, bir kişiden bahsedilmiyor. Nemrut, Firavun vs. derken de öyle… Hangimiz Azazilleşmiyoruz, Nemrutlaşmıyoruz, Firavunlaşmıyoruz? Azazil kibrin, inadın, şımarıklığın şeytanı değil mi? Nemrut, vesvesenin; Firavun, şımarıklığın şeytanı ve şımarıklığında da inat eden değil mi?

Şeytanlığın üç temel ilkesi vardır. Yalan, şımarıklık ve inat. Yani Azazil’e de Firavuna da gitseniz temsili olarak baktığınızda, şeytanlığa dair bu üç temel ilkeyi görürsünüz. Mümin olmanın ise Âdem’den Hatem’e üç temel ilkesi olduğu gibi; iman, salih amel, ahiret ve akıbete göre yaşamak.

Anlatılanlar içinde üç zamanlılığı da unutmayın… Kur’an’ın her suresinde üç zamanlılık vardır. Bunu kaçırdığınız anda üç zamanlı bilinçli oluşu kaçırdınız demektir. Çünkü üç zamanlı olmak sibernetik varoluşta var olmak demektir. Gelecek yönelimi olan özneye bağlı olarak geçmişi olgusal -ilkesel- anlamda bilincimizin önüne koyan, geleceği de yaptıklarımızın sonucu olarak belirten ve günü de bu duruma göre yaşamak gerektiğinin anlatısını Kur’an içerir. Kur’an’da geçmiş, gelecek ve gün vardır. Zaten zamansal anlamda evrensel anlatımı gereği bengisel oluşa bizleri tanık kılar.

Kur’an bağlamında evrensellikten kastım ise sadece geneli bağlayıcı olarak “bütün insanlık için böyledir” anlamında değildir. Elbette ortak ve üst gerçeklik anlamında mutlak evrenseller ve sonuçlar ile bağıntılı olarak herkesi bağlayıcı olan hükümler, ayrıca herkes için olması bağlamında fırsat eşitliğini içeren davete dair evrensellik genele dairdir.

Kur’an’da mutlakıyete dair evrenseller herkes için olandır. Allah’ın sıfatları, isimleri, varlığa ve varoluşa dair temel ilkeler bunlardandır. “Huvallahullezi la ilehe illa hu, alimul gaybi veş şehadeh, huver rahmanur rahim”, “kul huvallahu ehad”, “Elhamdülillahi Rabbil Âlemin” vb. denildiğinde hem Allah’a dair değişmezler ifade edilmektedir hem de varlıksal ve varoluşsal anlamda bütün mahlûkatın üst ve ortak gerçekliği olan ilkeler ifade edilmiş olmaktadır. Zaten hepsi ortak gerçeklik olarak bulduğumuzdur. Rabb sıfatını yaşamıyor muyuz, Mürebbi sıfatını yaşamıyor muyuz, Cemal, Celal sıfatlarını yaşamıyor muyuz? Hangimizde eksiktir Cemal ve/ya Celal sıfatları? Esma-i hüsna olarak Rahman, Rahim, Rauf esması hangi birimizde eksiktir? Eksiğimiz varsa zaten orada rabbimizi yaşamıyoruz anlamında sıkıntımız var. Hükme dair, muhataba dair evrenselleri ise daha önce konuşmuştuk.

Bu kavramsal ilkeleri söylememin sebebi ise şudur; Kur’an varoluşa dair, size dair bir aynadır. Size geçmişten gelecekten ve günden de bahsediyorsa eğer sizin varoluşunuz da öyle olduğu içindir.

Bunu hep söylüyorum; tek zamanlı olduğunuzda bebeksiniz, depresyona girdiğinde iki zamanlı, depresyon çok şiddetli ise tek zamanlı bile olunabiliyor, geçmişe mahkûm kalınıyor ve günde oluş dahi kaçırılıyor. Bazen havai olursunuz; geçmiş ve tecrübe hiç yok, gelecek arzularla önünde ve iki zaman öncelikli olarak gün yaşanıyor. Havailerde günün, anın yaşanması, günü kurtarmak söz konusudur. Psikolojik rahatsızlıklara baktığımızda, dikkat etmeniz gereken şey üç zamanlı olan sağlıklı oluşun yakalanıp yakalanmadığıdır.

Tinsel, varoluşsal anlamda sibernetik oluşu üç zamanlı olarak buluyoruz. Gelecek yönelimine bağlı olarak nedenlerini belirli kılan bir özne, nedenlerini belirli kılmış olarak nedenleri yaşayan, gerçekleştiren, gerçekleştirdiklerinin zatı/öznesi olan, bununla da kalmayıp o gerçekleştirdiklerini geçmişi olarak kendinde bulan ve buna göre üç zamanlı olarak günü yaşayan bir varlıktan bahsediyoruz. Bunu kaçırdığınızda, zamansal bütünlükten kopuk olunması sebebiyle sağlıklı bir insan oluşu kaçırıyoruz.

Bunun Kur’an’la ilgisi ne demiştik biraz önce, bir daha tekrarlayayım; Varoluşun kendisi öznellikte üç zamanlı olduğu içindir ki surelerin kendisinde de üç zamanlılık Kur’an’da korunur. Bu nedenle üç zamanlılığı unutmayın! Her surede üç zamanlılığı bulacaksınız, bulmadıysanız yanıma gelin! Asr suresinde görmedim, İhlâs’ta görmedim derseniz eğer en basit anlamda “de ki” diyor… Güne hitap ediyor mu? Kim hitap ediyor? Evvelinde duran hitap ediyor ama “de ki” dediğinde muhatap olana sana evvelinde olan, seni var eden ayrıca önünde gelecek yöneliminde olarak bulduğun oluyor ve gelecek belirimli olarak emir olanı gerçekleştirmen isteniyor.

Hitap muhatap ilişkisinde Kur’an’ı okurken bile üç zamanlı oluş içindesiniz. Sizde hep evvel olarak bulunan Allah’ın, önünüzde duran ve gelecek yöneliminde olarak bulduğunuz Kur’an’ı okurken anlayış vermesi ile erekte önünüzde bulmanızı, siz anlayış bulurken kendisine yükseltmesini fark edersiniz/ etmelisiniz. Ayrıca, kendi birikimlerinizle beraber geçmiş, öznel anlamda yöneliminizle de gelecek ve anda bulunuşunuzla da Kur’an okuyorsunuzdur. Karşılıklı üç zamanlı oluş içinde Kur’an’ı okuyorsunuzdur. Çünkü Kur’an hitap muhatap ilişkisi içinde üç zamanlı oluşta aynalaşmayı bengisel oluşu gerçeği ile gerçek kılar.

Bunun haricinde Kur’an’da en önemli konulardan bir tanesi bu evrensellik konusu idi demiştim. Bir daha söyleyeyim, mutlak evrenseller hepimizin ortak gerçeği olarak bulacağımız evrensellerdir/değişmezlerdir. İkincisi; ilkesi gereği muhatabı olduğu sürece gerçekliği, olması gerekene göre gerekliliği olan evrensellerdir. Ki Kur’an’ı, tarihselci denilen zihniyet biçimi ile yorumlamaya çalışan ve formel mantık biçiminde dar açıdan sığ olarak bakanların en çok takıldığı ve hükmünü yok saymaya çalıştığı ayetler bu gruptan olan ayet ve surelerdir. Leheb, Tahrim vb. sureleri bu anlamda örnek verebiliriz. Üçüncü evrenseller ise hükme ve hükmün gerekçesine bağlı olarak muhatabına evrensel kılınmış olandır. Geçen ders bunun üzerine de konuşmuştuk.

Taşıdığı ilkeye bağlı olarak muhatabı olduğu sürece evrenselliğin korunması var. Zeynep annemizin hikâyesi gibi… ‘Nebinin Zeynep annemizle ilişkisinin bizimle ne ilgisi var?’ diyen olabilir. Ama gönülde sevgide buluşan insanların, gönül birliğinde evli oldukları anlayışından bakıldığında, âşıkların kalplerinde sevgi ile edindikleri mühürlenmek yani tanrısal anlamda nikâhlanmak söz konusu ise Hz. Nebi ve Zeynep, davete icabet eden veya davete icabet etmeyen ümmet için konu örneği olma gerçeğini halen taşımaktalar. Kalbi düzeyde kenetlenmiş ruhlar, Allah’ın Vedud ismi gereği evli kılınmışlar ve halen bu durumla ilgili bir yaşananlar var ise Zeynep’le Muhammed efendimizin olayı sadece kendilerinin değil, ayna tuttukları gerçek -hikmet- ile de ilgili olduğu içindir ki evrenselliğini korur.

Hafsa ve Ayşe ile yaşananların, Hz. Muhammed efendimizin diğer yaşadığı durumların halen ilkesel karşılıkları varsa muhatabına bağlı olarak evrenselliğini koruduğuna tanığızdır. Peygamber efendimiz bir rol model ise yaşadıkları, ilkesine bağlı olarak ümmetini bağlayıcıdır. Muhataplarına örnek, ders olması yönü ile aynadır. Kur’an’da Nebi efendimizin ismi bile zikredilmeden örnek, emsal teşkil eden birçok olay anlatısı vardır. İsra ve miraç olayı dahi ümmeti için Allah ile buluşmanın olanaklı olduğu gerçeğini taşır iken emsal hükmünde evrenseldir.

Dikkat ederseniz Nebi efendimiz Kur’an’da Musa nebi kadar zikredilmez. Demek istediğim o ki Kur’an’da kişi olarak Muhammed Mustafa yok, ümmetine örnek ve yaşadıkları ile emsal olan Muhammed Mustafa vardır. Zikri yapılan diğer nebilerin isimleri ile yâd edilmelerinde dahi kişi aranmaz/ aranmamalıdır. Onlar ile, arketipal anlamda tipolojik olarak her daim gerçekliği olan karakterler anlatılır. Bununla da kalınmaz; onların hikâyeleri, olayları anlatılır iken olgusal -ilkesel- olanın; kişi, ilişkiler, koşul ve ihtiyaç belirimi üzerinden nasıl gerçekleştiği, görünüşe taşındığı da anlatılmış olur. Allah, cennet, cehennem, mahşer, kavimler ve nebiler anlatısı, kıyamet, yaşamın sürekliliği içinde ölüm, melekler, cinler, kötülüğü emreden nefs (Jung’un tabiri ile ‘gölge’) vb. arketiplerden bakıldığında; Kur’an’da, olan bitene dair olgusal olanın mertebe kılındığını görmekteyiz.

Mertebeler kalıcı bulunduğunda ayrıca Mümin, Müslim, Muhsin, rıza, yakin, iman, küfürde inat vb. belirimler sonuçta kalıcı, sürekli gerçekleşmekte iken makam olarak görülmesi gerekenlerdir. Makam, nesnel anlamda mertebe olanın öznelde anlam, duygu, karakter ve kimlik beliriminde arketipal anlamda kalıcı olduğu gerçeğini -anlamını- taşır. Makam, kişi olarak kalıcı olunan anlamında değil de arketipal anlamda kalıcı olan anlamını taşır. Kişiler değişir ama makam ve mertebeler arketipal anlamda değişmezler, herkes içindirler. Ayrıca makam ve mertebeler, hak kılınmış olanın hak edilip edilmemesi süreç belirimlerinde seyirde olan için geçişken olma özelliği taşırlar. Makam, mertebe, hitap, muhatap gibi kavramlar ile Kur’an’ı yaşamsal anlamda yani anlam içeriğinin yaşamda dışlaşırken açıklaması olması anlamında tevilinin de yapılması gerekir.

Bu anlamda Tasavvuf ehli, seyri sefer ve hatmi meratip kavramları ile de Kur’an’ı anlama çabasında bulunmuşlardır. Mertebe ve makamlar öznelde, hâl denilen duyguda karşılıklarının oluşması -doğması- ile yaşamsal anlamda belirirler. Duygusu karaktere yerleşik belirdiğinde, artık öznelde makam olan mertebe yaşanmaktadır. Önemli olan ise gerçekte karşılığı olan ve duygusunda yaşanan her ne ise kavramlaştırarak görünür kılabilmektir. Kur’an’daki mertebe ve makam belirimine göre hitap muhatap ilişkisi biçimlenirken Kur’an’ı anlamak kolaylaşır. Bu bakış açısı ile bakanlar Kur’an’ı deneyimsel anlamda yaşam kitabı olarak görürler. Onlar için Kur’an, mertebeler ve makamları içeren makamlar makamı, mertebeler mertebesi olan, çatı mertebe ve deneyimlenmesi -hak edilmesi- gereken sonuç makamdır.

Âdem’den Hatem’e İslam, mertebeler belirimi içermek ile beraber öznelde iman, mümin, müslim, yakin, rıza vb. karşılıklarında makam olma özelliği gösterir. İslam olmak, sonuçta çatışkıya aşkın barışı tesis etmek ile bütünlük edinmek, bütünde yer edinmek, mutmain bir kalpte kendiliği tadarken hakikatten alınmış sonuçlar ile yaşamı/ yaşananları anlam ve değerinde bilmek ayrıca hak ederek yaşamak anlamını taşır.

Kur’an’da olgusal olanın arketipal anlamda betimlenişine ve sonuçları gereği gerçekleşmelerine tanık isek bu, insan için, olması gerekenlerden kaçış yoktur anlamını taşır. Bu durumda Kur’an’da hükümler anlamında emir ve yasaklar düzeyinde evrensellerin muhatabı iseniz hükümler de evrenselliğini koruyordur. Domuz eti yemiyorum, şarap içmiyorum, ribaya (faize) dair kazancım da yok… Çünkü hükme dayalı ayetlerin muhatabı benim… İslam isem muhatap benimdir. Zaafın, tavizin mi var, olabilir ama onu helal kılma! Haram kılınmış olan, hangi olumsuz yüklemlerde ise temsile dayalı varoluşta hem öznel hem de nesnel karşılıkları sonuçlarında görüldüğü içindir ki haramdır… Kendine helal kılmışsın ama herkes için helal kılma!

*

Günümüzde hükme dayalı muhkem ayetlere yönelik anakronik yaklaşımlar içeren tartışmalar yapılmakta. Örnek olarak kadına miras ayetleri verilebilir. Ancak tekbenci nefsi emmarenin bencilce yaklaşımları söz konusu ise kadına halen mirastan yana hak vermemekte direnler var ise bu ayetlerin hükmü gerçekliğini korur. Ayrıca, kadına miras ayetlerinde mirasın paylaşımına dair hüküm asgari olanın ifade edilmesini içerir. İhtiyaç durumunda veya rızaya bağlı olarak mirasın eşitçe dağıtımı yapılabilir. Unutmamak gerekir ki Allah amellerimizi niyetlerimize göre ölçer. Ameller niyetlere göre ölçülmekte ise rızaya bağlı veya ihtiyaçlı kadına fazladan miras hakkı vermek zaten olması gerekendir.

Örnek olarak erkeklere dört evlilik hakkı verilmesini gösterir isek koşullar ve hak olanın tesis edilmesi gerekçesine bağlı olarak azami düzeyde bir hak verme söz konusu olandır. Ancak böylesi hak tanımalar -hükümler-, koşul ve zorunlu ihtiyaç durumlarında ayrıca ilişkilerde adaletin gözetilmesi gerekçelerine bağlı olarak tanınmışlardır. Uygulamadıklarından yana sonuçlara bağlı olarak sorumlu kılan ayet hükümleri gibi değillerdir. Domuz eti yemek, şarap içmek, faizli gelir elde etmek vb. yasak kılınmış hükümler, sonuçları gereği bağlayıcı hükümlerdir.

Dört evlilik, cariye ile cinsel ilişkinin helal kılınması hükümleri vb. ise sonuçta sorumlu kılmayan hükümlerdir. Ama bu hükümler toplumsal değer yargılarına göre haram kılınacak da değildir. Tahrim suresindeki “Allah’ın sana helal kıldığını nefisine ne diye haram ediyorsun” ayeti de bu bağlamda bu ayetlerin uygulama hakkını korur. Böyle olsa da cariyeliğin tarihsel anlamda kalkması söz konusu olduğu içindir ki zaten hükmün uygulamasından yana sorumlu kılınma yoktur.

Tarihsel anlamda bir ayetin giderilmesi, o ayetin yerine rahmeti daha çok önceleyen ve izzeti koruyucu olan bir hükmün ikame edilmesi gerçeğini de görünür kılar. Rahmet ilkesine tarihsel anlamda bakıldığında yani iyileştirme ve tekâmül etme- ilkesi gereği hep daha iyi bir geleceğin, önü açık kılınmış olmanın sağlandığı görülür. Şartlar, koşullar uygunsa eğer bir ayetin daha iyisi, güzeli ile giderilmesine, tarihsel çizgiden bakıldığında yaşamsal anlamda tanık olunabilir. Bir ayeti gidermek zaten rahmet ilkesi ile olanaklıdır. Ancak, her ayetin muhatabı olduğu sürece, muhatabın varoluş mertebesi gereği gerçekliğini -hükmünü- koruduğu unutulmamalıdır.

Birisi tek eşliliği tercih etmektedir diye, bireysel anlamda fıtratı gereği ve toplumsal anlamda da birçok varoluş biçiminde bulunan, koşul ve ihtiyaç belirimlerinin zorlamasına göre gerekçeleri olan insanların da tek eşli olması beklenemez. Bu, modern yaşamdaki gibi kadın hakları arayışı içinde değerlendirilmemesi gereken, sosyolojik ve biyolojik gerekçeleri olan hikmeti gereği değerlendirmesi gereken bir durumdur. Ama kadının insan olmaya dair haklarını, hükmün gerekçelerine rağmen hükme bağlı olarak çiğneyen aymazlar her devirde zaten vardır. Cariyenin yerini metres almakta, dört eşli olmak korunurken boşamalar ile onlarca eş sahibi olunmakta veya gerekçesinin dışına çıkılmış olarak muta nikahı genele yaygın kılınmış olarak uygulanmakta ise insanın menfaat, zaaf ve tekbenci nefsi emmare sahibi olduğunu yeniden hatırlamak gerekir.

Nisa suresi otuz dördüncü ayet, söz de kadının dövülmesini hükme bağlayan ayet olarak meşhur kılınmıştır. Bu ayette kadının dövülmesi değil, çiftler arası beraberliğin devamlı kılınması gerektiği hükme bağlanmıştır. Çiftler ilişkisinde yeni bir oluşta buluşmak öncelenir iken boşanmak hak kılınmış olsa da uygun görülmediği için ve bütünlük içinde insan haysiyetini korumak adına, ahlaksızlığı gözetenlere en son çare olarak ceza hükme bağlanmıştır. Hükme bağlanan ceza ise sonuçta boşanma öncelenerek uygulanmayabilir.

Ceza, caydırıcı olması gereği birçok hikmeti barındırır iken insan haysiyetini korumak adına da önemlidir. İnsan kendi haysiyetini korumuyorsa ceza, insan olma haysiyetini hatırlatıcı olmalıdır. Ancak insan haysiyetini kırarak insanı ezik kılan şiddetin aracı kılınmamalıdır. Kadın dövmeye dair olarak zikredilen ayet (Nisa suresi otuz dördüncü ayet), kadın dövmeye dair olmaktan öte, ceza ve terbiye sınırları gözetilerek insan haysiyetini korumak içeriğinde okunmalıdır. Ayrıca çiftlerde olması gereken karşılıklı değer kılma ile yeni bir bütünde buluşmanın olanağından mahrum olmamanın öncelenmesi sebebiyle hükme bağlanmıştır. Bu anlamda ayet, şiddetin öncelenmesi gibi bir ilke ile okunduğunda, gerçek içeriğinden yoksun olarak değerlendirilmiş olur.

İsteyen eşi ile arasındaki cinsel ilişkilerdeki sorunlar -çıkmazlar- veya aile içi değer yargılarındaki sorunlar sebebiyle yaşadığı tatsız durumlar sonucunda boşanma yoluna gidebilir. Bu anlamda ayetin hükmünden muaf ve sorumlu da değildir. Böyle olduğunda da bireysel anlamda, bir ayetin hükmü diğer bir ayet ile giderilmiş olur. Gerekçesine bağlı olarak hükmü değerlendirmek var iken sosyolojik veya psikolojik hastalıklar nedeniyle şiddete başvuranlardan dolayı, şiddet içeriği ile ayeti değerlendirmek, ilahi hükme haksızlık yapmaktan öte değildir.

Nisa suresi otuz dördüncü ayet ile erkek egemen toplumsal yapıya da tarih olgusal anlamda ayna tutulmuş olur. Hak belirimleri çizgisinde, hakların ve değer biçimsel yaşamın korunmasının amaç kılındığının anlamını da ayet içerir. Ayet, fıtratı ve toplumsal kimliği gereği üstünlük bulmuş olan erkeği kutsamaktan öte, değer biçimsel yaşamda ahlak biçimsel olarak insan haysiyetinin karşılıklı olarak korunması gerektiğinin anlam içeriğini taşır.

Erkek egemen toplumlarda kadın ikincil kılınmış olsa da kadının tarihsel anlamda muaf kılındıkları ile sorumluluk almaya dair yüklerinden yana daha rahat ve özgür kılınmış olması önemlidir. Kadın, emek ve sorumluluktan yana daha fazla yük edindiğinde veya etken ve edilgen olma anlamında rol model karakter belirimleri yer değiştirdiğinde, Nisa suresi otuz dördüncü ayetinin anlamını, muhatabı gereği hak belirimleri çizgisinde hangi kadın veya hangi erkek içindir diye de düşünmek gerekir.

Hükümler gerekçeli olmaları bağlamında hüküm olma özelliği taşırlar. Hükümleri, sözde tarihselci olmaları adı altında tefsir yapmaya çalışanlar gibi anakronik anlamda tefsir etmek değil de hükümleri; gerekçelerine, hikmetlerine, evrensel anlamda ilkesel olmayı içermelerine ve muhatap karşılıklarının olmalarına göre değerlendirmek gerekir. Helal kılınmışları içeren hükümlerin uygulamasında sorumlu kılınmak veya sorumlu kılınmamak, gerekçeye bağlı olarak asgari ve azami ölçülerde belirli kılınmıştır. Haramlara dair hükümlerde ise sonuçlara bağlı olarak sorumlu kılınmış olmak söz konusu olmak ile beraber, hayati zorluklar söz konusu ise hükümlerde esnek olunması da korunmuştur. Domuz eti, şarap vb. haramların hayati durumlar karşısında kullanılmasından yana esneklik gösterilerek helal kılınmış olunması buna örnektir. Zorda kalınan durumlarda oruç, namaz, abdest vb. ibadetlere dair uygulamalar için de kolaylaştırıcı hükümler mevcuttur.

Bunlara rağmen, nefsi emmare gerçeği ile diyalektik oluşta gelgitler içinde kendini birçok ahlak biçimsel belirimde gerçekleştirme olanağını bulan insanın; zaaf, güvenilmez, tekbenci vb. olduğu düşünüldüğünde, hükümleri kendi için değiştirme veya menfaatine uygun yönde kullanma durumu hep söz konusu olmuştur. Zannına -sanılarına- bağlı olarak da sığca değerlendirmekte olanlar da olmuş ve olmaktadır. Hüküm Allah’ın hükmüdür. Gerekçeleri gereği sonuçlarına katlanmak kaydı ile herkes yaptığından sorumludur.

Emir ve yasakların toplumsal düzeydeki sonuçlarından bakıldığında, herkes için olması gerekenin tavsiyesi telkin edilir. Sonuçlar ise telkin edilenin tahkike dayalı olarak olması gereken gereklilik olduğunun gerçeğini aşikâr eder.

Emir ve yasaklar, sınırlar edinen öznenin karakter sahibi olması, kişilik gelişimi, varoluşsal anlamda derinlik edinmesi için olması gerekendir. Uygulanmadıklarında… Toplumsal düzeyde baktığınızda, değerlerin yitimi ile beraber anlamsızlığın, aşırılığın vb. hâkim olduğu bir dünyada olmak kaçınılmazdır. Anlamsızlık, değer yitimi, bedene indirgenmiş yaşam, hevâlarda kayboluş toplumsal düzeyde artmakta ise emir ve yasaklara ihtiyaç olduğu görülecektir. İslam olarak hüküm ayetlerinin muhatabı biz olsak bile, bütün insanlığa bir tavsiye olarak Kur’an’da yerlerini almışlardır. Sadece müminleri değil, sonuçlarına bağlı olarak herkesi bağlayıcı olanın, ifade edildiği gerçekliği taşırlar. ‘Zaten böyle, uyarmıştık’ dedikleri gün, keşke demeyeceğiniz gün olur inşallah!

*

Bugünkü konularımızdan bir tanesi de özellikle sibernetik. Nedenlerin sonuca, amaca, ereğe bağlı olarak belirli kılınması… Bu bizi değer ilmini yapmaya getiriyor… Sibernetik ahlak ilminin zeminini oluşturur. Çünkü bir şeyin nedenini amaca, sonuca, ereğe bağlı olarak belirli kılıyorsanız, o şeyin ne için olduğunu da belirli kılmışsınızdır. “Ben yeryüzüne halife yaratacağım” denildiğinde; yeryüzünde ne gerçekleşmekte ve var ise o halifenin nedenselliği için var.

Bu anlayışla okuduğunuzda, bazılarının itiraz ettiği “âlemleri senin için yarattım” hadisi kutsisi ussal anlamda Kur’an’da referansı olması gereği ile daha doğru olarak anlaşılabilir. Dünya denilen âlemler kuşağı Habibullah için kılınmış ise sibernetik tinsel/ öznel oluşta sonuca, ereğe, amaca göre nedenlerin, değer belirimli olarak belirli kılındığı bir dünyadasınızdır. Bu durumu en genel anlamda halifetullah olan insan için okuduğumuzda da insanın varoluşunun gereği olarak belirli kılınmış bir dünyada bulunmaktayız. İnsan için olması gereğinde halifeliğin açık olması için ne için olduğunu bulan küreyi arz, tinsel anlamda insan ereği ile anlam ve değer bulmaktadır. Bu anlamda taşıdığı anlam, değer, hikmet/ gerçeklik gereği ahlak biçimsel bir varoluşa haiz olduğunu da söylemek yerinde olur.

Sibernetik oluşta; sonuca/ ereğe/ amaca göre belirli kılınmış her olay, olgu ve nesne, ne için olduğu da belirli kılınmış iken ereğe/ sonuca/ amaca göre değer ve anlam kazanmış olmanın biçimselliğinde kıvama haiz olarak ahlak biçimsel bir varoluşa haizdir. Bu anlamda yaratım, salt bilgi biçimsel olmak ile beraber anlam ve değere de haiz olarak ahlak biçimsel gerçekleşir. Bunun içindir ki Kur’an’da, üzerine yemin edilen olgulara (gecenin, gündüzün, asrın, ayın, kendini kınayan nefsin, yaratanın kendi üzerine dahi yemin etmesi vb.) bakıldığında, yaratım ile beraber kendisine değer dünyası da yaratan bir yaratıcıya tanık oluruz.

Geçen derste, ‘İnsan hakikatten paye almıştır’ dedik. Paye almasına bağlı olarak da mülkle olan ilişkisinde mülkten de paye alırken, hakikatten paye almasının sürekliliği içinde kendini bulur. Ama bunu zilli mi yani nefsine ait bir şekilde nefisi emmaresinin gölgesi altında mı yaşıyor? Yoksa, asli mi yani Allah’tan olarak Allah’a kendisini yükseltici ve hak ettiği bir düzeyde mi yaşıyor? Tevhitten, hakikatten referans ile sibernetik olgusal oluştan bakarsanız, tüm mesele budur.

Tinsel/ öznel anlamda sibernetik ilmi, ne için olunduğunun ve ne için olunduğuna bağlı olarak da anlam ve değer içeriğinde ne olunduğunun, değerin ve ahlakın nasıl gerçekleştiğinin, neyin olması gerektiğinin, olması gerekenin ilmidir. Bu ilme, mantık biçimi olarak yapısal anlamda vakıfsanız; anlam, değer bağıntısında varoluşun ve varoluşun nasıl ahlak biçimsel olduğunun ilmine vakıfsınızdır.

Formel mantık ise kategorik düzeyde salt bilişsel anlamda ne olduğunun ilmini verir. Formel mantık ile bir şeyin ne olduğuna bakarız. Ne olduğuna dair konuşuruz. ‘Bu ne’ sorusu formel mantığın alanıdır. Ama bir şeyin oluşunun nasıl gerçekleştiğine, ‘nasıl’ sorusu ile bakmakta iseniz diyalektik ve ampirik mantık biçimlerine vakıf olmak gerekir. Öznel anlamda anlam ve değer bağıntısında ahlak biçimsel olarak varoluşunun nasıl ve ne için olduğuna dair bir şey konuşuyorsak, sibernetiği bilmek elzemdir.

Sibernetiğe ayetler bağlamında bakarsanız, sibernetiği hangi ayetlerde görürsünüz? “Haktan geldiniz Hakka döneceksiniz”. Buna bağlı olarak bütün nedenler belirli kılınmıştır. Ayrıca ‘neden Tanrı’dan geldik ve yaşamda nedeni erek olarak bulur iken erek belirimli olması ile Tanrı’ya dönüyoruz’ anlamında okuruz. Mekânsal ve zamansal olarak uzağa atamayacağımız bir hakikat içinde, her an zaten Hakka dönüyoruz… Bilerek ya da bilmeyerek dönüyoruz. Evvelimiz O, yani potansiyelimizde duran O. Görmemize, duymamıza sebep veren nurun sahibi O. Zaten nesnel anlamda varlığını nur olarak bulur. O’nu yaşarken, esmalarıyla, sıfatları ile hep O’na dönüyoruz. Bunu hakkıyla mı gerçekleştiriyoruz yoksa hakkıyla gerçekleştirmiyor muyuz, sorun bu. Nefsi emmareye dair olarak kendinize mi indirgiyorsunuz, yoksa O’na/ Tanrı’ya yükselişin bir aracı olarak mı deneyimlediklerinizi yaşıyorsunuz?

Unutmadan belirteyim… Kur’an’da diyalektiği bir eğitim biçimi olarak da görürsünüz. Geçen gün eğitimi konuşmuştuk.

Kur’an’da diyalektik üç türlü verilir; Çatışkıya bağlı diyalektik, Bedir savaşı, Uhud savaşı vb. ile örneklenir. Eleştiriye dayalı diyalektik, Hz. İbrahim’in Nemrut ile Hz. Musa’nın Firavun ile gerçekleşen eleştirel diyalogları. “Âmâ geldiğinde yüzünü ekşitti” ayeti ile de Nebiye ihtar verilmesinde de görürüz. “Atamızdan böyle görmedik” ifadesine karşı “atanız yalnız yapmış olsa da mı?” ayetini de örnek verebiliriz.

İbrahim için “hani ne büyük hüccet verdi” denilmesi, eleştiriye dayalı diyalektik oluşta bulunulduğunu ifade eder. Hz. İbrahim’e Nemrut sorar… “Senin rabbinin nasıl sıfatı var?” İbrahim, “benim Rabbim senin de âlemlerinde Rabbidir. Benim Rabbim öldürür diriltir” der. Nemrut “bende öldürür diriltirim” der. İbrahim, “Benim Rabbim güneşi doğudan yükseltiyor, sende batıdan yükseltir misin” der. Bu anlatı aynı değil, ayrı da değil gerçeğini anlayabilmek ayrıca hakkı nerde ve nasıl bulmamız gerektiğinin aklını da verir.

Hz. İbrahim düşüncenin de piridir. Ama yaptığı şey eleştirel bir tutumdur. Eleştirel tutumun haricinde Hz. İbrahim’de, formel akılla düşünmeyi de görürüz: “Güneş rabbim, yıldız rabbim, ay rabbim” diyor. Sonra eylemde kendini gerçekleştireni görmeye başlıyor. Aşkın olanı görmeye başlıyor, dengi olmayanı görmeye başlıyor. Çünkü dengi olmayan, karşıtı olmayan demektir. Dengi olmayanı Rabb-ül Âlemin sıfatı ile okursanız ‘âlemler üzerinizde hep galip olan’ anlamını taşır. Bütün sıfat ve esmaları ile üzerinizde, âlemlerde hep galip olan. Bu anlamda hiçbir zaman dengi olmadığı içindir ki Allah’u Ekber olandır. Yani hiçbir zaman kendisinden büyüğü olmayandır. Mutlak gerçeğimizdir.

*

Mutlak kavramı bu zamanların anlayış perspektifinden bakıldığında biraz sıkıntılı. Bu çağın postmodern felsefesinde, varoluş felsefesinde ‘her mutlak dediğimiz bize tahakküm getirir, tek tipleştirir’ derler. Evet doğrudur. İdeolojik olarak baktığımızda, ereğe bağlı olarak mutlak dediğiniz şeyi idealize etmeye başladığınızda, tek tipleştirmek başlar. Ama mutlaka dair olarak söylediğiniz şey ortak gerçeğinizse ve her birinizin üzerinde rabbi sıfatı ile çeşitlilikte bulunuyorsa bu, tahakküm kuran değil, özgürleştirendir. Bu tek tipleştiren değil çeşitlendirendir. Yaratımda zaten bunu görüyoruz.

Hangimiz birbirimize benziyoruz? Her birimiz galip sıfatlarıyla bambaşka. Birinizde adalet daha önde iken birinizde Hayy daha önde, birinizde Kayyum daha önde, birinizde Musavvir daha önde olabiliyor. Demek ki hakiki varlığa dair mutlakıyet tek tipleştiren bir mutlakıyet değil, tahakküm kuran mutlakıyet değil. Bizatihi hem senin kendini gerçekleştirmeni olanaklı kılan, hem de senin üzerinde galip olan rabbin sıfatı ile onu bulmana sebep veren bir mutlakıyet… Yani tek tipleştirmeye ve tahakküm kurmaya olanak vermeyen bir mutlakıyet. Bunun içindir ki Kur’an’ın ilk ayetinde “oku, yaradan rabbin adı ile oku” yani üzerinde hangi galip sıfatlar varsa o galip sıfatlarla okuyacağını söylüyor, başka bir alternatifin yok.

Daha önceki sohbetlerimizde okuma çeşitleri de türlü türlüdür demiştik. Sezgisel, duyusal, duygusal, iradi okuma ve akli okuma çeşitleri var. Akli melekelerimizle nesnel düzeyde okuma, yaratıcı etkinlik düzeyinde okuma, bunun haricinde vicdani/öznel düzeyde okuma da var. Salt bilişsel ussal oluşta nesnel düzeyde okumalarda bulunursunuz ama vicdanda öznel düzeyde değer biçimsel okumalarda da bulunursunuz. Vicdanı önceden tanımladığım için o tanıma bağlı olarak bunu anlayın. Ama yaratıcı etkinlik olarak okumada yeniden üretirken; kavramsal, estetik, teknik vb. düzeylerde üretirken kendini bulmak, kendini okumak, kendini keşfetmek söz konusu olandır. Kendinizi olanaklarınız dahilinde geliştirmek, Rabbiniz ile okurken, Rabbinize doğru tekâmül etmek gerçekleşir. Hangi düzeyde yaratımda bulunmakta iseniz yaptığınız, gerçekleştirdiğiniz ile kendinize geri dönüp kimlikte var edebilme olanağınız vardır… Sanatçı isen sanatçı, doktor isen doktor… Hangi alanda ne ile ilgili isen artık kimlik bulduğun, tinsel anlamda yaratılmış bir dünyada yaratılmış olmaktasınız.

Şimdi iyice toparlayayım. Sibernetik oluşunuz yok ise ne olur? Zaten sibernetik bir varoluş içindeyiz ama düşüncemizde sibernetik oluş bilincini oluşturamadıysak, yapısal kılmadıysak, sadece formel akıl ile bakıyorsak ne olur? Değer teorisinden mahrum kalırsınız. Değer teoriniz yoksa ahlak teoriniz de olmaz. Çünkü amaca, ereğe, sonuca bağlı nedenleri belirli kılıyorsanız, ne için kıldığınız o neden, sonuca-ereğe- amaca bağlı bir değer olarak vardır.

Bir varlık düşünün ki bir amaç ve hikmet bağlamında bir varlık yaratıyor, o amaç ve hikmet bağlamında ne yarattı ise her şey kendinde o amaç ve sonuç adına bir değer olarak bulunuyor. Yaratıcı için yaratım, emek olduğu için de değerdir. Ama yaratılan her ne ise amacına bağlı olarak da değer niteliğini korur ve bu bağlamda ait olduğu bütün içinde yerindeliğini bulur… Emek olarak öznelde değerdir ve bütün ile olan ilişkisinde yaratıp da yerindeliğini bulduğu için de değer oluşunu korur. Bunun içindir ki ayın, asrın vb. üzerine yemin ediyor… Bir değer olarak görüyor… bir taş parçası olarak görmüyor. İnsan referanslı belirimi öznel zamansal bir durum olan asrın üzerine de yemin edebiliyor… Çünkü onu bir değer olarak yaratan da O.

Kur’an’ı nasıl anlayacağız? Konuştuğumuz hep Kur’an. Birbiri ile bağıntılı oluş içinde konunun dışına çıkmadan anlatımda bulunuyoruz.

Sibernetik oluş yok ise değer teoriniz sağlam bir şekilde oturmaz ve mantık zeminde ussallık içeren ahlak teorisi üretemezsiniz. Çünkü değer dediğiniz; amaca, ne için olunduğuna bağlı olarak öznellikte değer olarak karşılık bulurken tavır, davranış gelişimine sebep verir… Değer biçimsel olan davranış gelişimi içinde isteseniz de istemeseniz de bütün ilişkilerinizde sibernetik oluş içerisinde ahlak biçimsel varoluşta var olmak zorunda kalırsınız. Zaten sibernetik oluşta ahlak biçimsel olmak kaçınılmazdır.  Ayrıca, yaratımda ortaya çıkan her ne ise, sizden bir anlam, içerik, yüklem aldığı içindir ki anlam ve değere dair biçim ve içerik kazanırken, ahlak biçimsel bir varoluşta bulunulur. Hiçbir zaman salt nesnel bir varoluş değildir… Öznelliğe haiz ahlak biçimsel olmak ile varoluşu olanaklı olandır.

Yaratımdan bahsediyorsanız, her varoluş ahlak biçimseldir. Yaratım teorisinden ve sibernetik oluştan bahsediyorsanız, her yaratım ahlak biçimsel bir var oluşu içerir, bu hep böyledir. Hem öznellikteki karşılıklarına, etkilerine bağlı olarak hem de bir değer olarak ortaya çıkarken ahlak biçimsel bir form olarak orada duruyordur. Yaratıcısı sebebiyle, ondan aldığı payeler sebebiyle, ilişkilerde yer edinmesi sebebiyle, bütündeki karşılığı sebebiyle değer ve ahlak biçimsel olmak zorundadır.

Kur’an’ı okurken özdeş indirgemeciliğe ve nesnel indirgemeciliğe de çok dikkat etmeniz gerekir. İzafi indirgemeciliğe de dikkat etmeniz gerekir. Burada kastetmek istediğim şey şu; aynılaştırmayı Kur’an’da göremezsiniz, özdeş indirgemecilikten kasıt aynılaştırmaktır. Bunu felsefe tarihinde ve tasavvuf tarihi itibariyle baktığımızda iki kişide çok net görürüz; Muhiddin Arabi ve Spinoza’da, Hegel’de de kısmen görürüz. Ve Hegel onlardan bir parça farklı alana ayrılır. Daha değişik bir özdeş indirgemeciliği vardır. Hep bir oluş içinde yeni bir oluşa taşınan özdeş indirgemeciliği vardır.

Bazen ise tasavvuf veya kelam tarihinde, idrakinde olmadan özdeş indirgemeci yaklaşımlarda ve ifadelerde bulunulduğu olur. Mesela sıfatları bizatihi zat olarak ifade edenler olmuştur. Esmaların dahi zat olduğunu söyleyenler olmuştur. İzafi indirgemeci olarak baktığınızda, sıfatlar ve ilahi isimlerin zatın olanakları ve kendini gerçekleştirdiğinde gerçeklikleri olduğunu bilirsiniz. Böylesi bir durumda mesela: görme, öznesi değil, öznesi görendir. Bilgi, öznesi değil, öznesi bilendir ve bilgi öznenin sahip olduğu biliş durumunda vardır.

Hz. İbrahim fenomenler üzerinden, görüngüler üzerinden bir rab arayışından başlamış olsa da eylemleri üzerinden kendini gerçekleştiren bir rabbi buluyor. “Benim rabbim güneşi doğudan yükseltir” dediğinde, eskiden güneşi rab olarak gören kişi, bu sefer güneşi var eden ve yükselten eylem sahibini güneş üzerinden tanıtlamaya çalışıyor. Özdeş indirgemeci yaklaşımdan öte, izafi indirgemeci bir yaklaşımda bulunarak, olan biteni tevhid gereği gerçek öznesi üzerinden okuyor. Eylemi, eylem sahibini, eylemde kendini görünüşe taşıyan özneyi konuşmaya başlıyor… Eylemde rabbini buluyor. Rahman’ı, Rahim’i, Rauf’u eylemlerde bulursunuz. Gerçekleştirdiklerinin öznesi olarak karakter kazanan ve karakter ve kimlik belirimlerinde kendini gerçekleştirirken anlam, değer olarak kendini bulan özneye tanık olmak tevhidin gereğidir. Bu anlamda İbrahim bizleri, eylemde Rabbe tanık kılıyor.

Bunu Hz. İsa’da kavramsal düzeyde, dorukta görürüz. Hz. İbrahim’de sezgisel düzeyde eylem sahibine tanık olmayı görürüz. Tevhidi bu bağlamda anlayın. Tevhid, Kur’an’ın öznel ilkelerine geçtiğimizde okumamız gereken bir olguydu ama tam burada konuşmak yerinde olacak. Kur’an’ı tevhid ilkesinden kopuk okuyamazsınız. Okuduğunuzda, öznel düzeyde, tevhidi bilmemekte isek Kur’an’ı tevhid perspektifinden anlamak olanaklı değildir.

Tevhid; her şeyi hak görmek değil, her şey üzerinden kendini gerçekleştireni görmek, duymak, bilmek, yaşamaktır. Hz. İbrahim de biraz önce anlattığım gibi, hani güneşi rab ediniyordu ama bu sefer sonunda tevhide geldi. “Benim rabbim güneşi doğudan yükseltir”; bak, eyleminde rabbini tanımaya başladı.

Hz. İsa’ya gittiğinizde bu doruktadır: “Ya Rabbim benden sonra zanna düştüler. Eğer sen onlara gazap edersen onlar senin kullarındır. Eğer sen onları affedersen sen aziz ve hakimsin (hikmete bağlı hüküm sahibisin).” Eyleminde eylemlerinin sahibi olarak karakter ve kimlik kazanan bir rabbi okuyor. Böyle yaparsan sen böyle oluyorsun ya da böyle yaparsan böyle görünmüş oluyorsun.

Bundan hareket ile “ister âlemlere Hak de ister Hakk’a âlemler de” özdeş indirgemeciliği, izafi indirgemecilikteki gerçeklik beliriminden kaçmaktır. Çünkü aynılaştırmaya dairdir. Bu sefer ‘aynı değil ayrı da değil de ki çeşitlendirmenin zenginliğinden bizi koparır. Varoluştaki yerindeliğimizi göremeyiz. İki şey çıkar önünüze… Mademki aynılık var, o zaman ben Allah’ım. Madem ki bu aynılığın içinde koca bir hiçim o zaman bana ne, beni niye yarattın ki, ben niye varım ki; o vakit varoluş krizine de girebilirsiniz. Varlık ve varoluşa dair bütünlüğü yakalamak adına özdeş indirgemeci olursanız bu iki durum ile karşı karşıya kalabilirsiniz. Sonuçta var olanları hakları dışında Tanrı olarak görmeye başlayabilirsiniz.

Ya Hintliler gibi ‘sen tanrısın’ aynısın, onlar için sıkıntı yok gibi… Ya da mademki her şeyde aynılığı olan bir varlık var, ben yokum, öyle ise benim varoluşumun anlamı ne diye sorarken anlamsızlıktan yana açığa düşersiniz. Ama aynı değil ayrı da değil izafi indirgemeci yaklaşım perspektifinde bu olmaz. Çünkü sizin varlığınız vardır. Adalet sıfatı ile de onanıyorsunuzdur, vicdan sıfatı ile de siz kendi varlığınızı onuyorsunuzdur. Ayrıca değer biçiyorsunuzdur. Kur’an’daki bütün hitap muhatap ilişkileri ile siz onanıyorsunuzdur.

En temel anlamda Fatiha suresinde “Elhamdülillahi Rabbül âlemin, er-rahmânir rahim, maliki yevmiddin” denilir ve hemen arkasından sizin siz olmanız kâle alınır. ‘Ya rabbi, bize böyle böyle olsun’ dediğiniz yerde siz varsınız. Ama o Rabb-il Âlemin’ den ayrı olmadan, Rahman ve Rahim’den ayrı olmadan, Maliki yevmiddin’den ayrı olmadan siz varsınız. Zaten Fatiha’da âlemlerin Rabbi olduğu söylenir, Âlemlerin kendisi olduğu değil. Nur suresinde de yerin ve göklerin nuru olduğu söylenir ama yer ve gökler olduğuna dair bir ifade kullanılmaz. İzafi indirgemeci olarak dil Kur’an’da yapısal kılınmıştır.

Siz nerede varsınız? Kur’an bunun cevabını izafi indirgemeci gerçeklik durumu ile ifade eder. Tevhid ilkesine bağlı olarak, başkası oluşta kendi olan sizleri, iman ve gerçekleştirdiklerinize göre kimliklendirildiğinize tanık kılar. Mümin, münafık, müşrik, müslim vb. Kur’an’da varoluşa dair olan belirimlerde aynılaştırmayı bulamazsınız. Kur’an’ın hiçbir ayetinde varoluşsal anlamda aynılaştırmak yoktur. Aynılaştırmak tek tip kılmak ile ilgili olmak ile beraber hiçlemek ile de ilgilidir. Ki Allah yarattığını gerçek kılmış iken mutlak anlamda hiçlemez.

Ben senelerden beri çalışıyorum, varlık ve varoluş bağıntısında toptancı bir düşünce ile aynalaştıran bir ayete rast gelmedim. Sadece nesnel indirgemecilik anlamında özdeş indirgemeci olan varlık belirimli ayetler vardır. Örnek: Allah yer ve gökler değil de nurdur denir iken nur, öz varlığından ayrıştırılmayacak olarak kendi olması ile ilgili nesnel varlık durumudur. Nesnel anlamda nur, öznel anlamda da Allah, şahıs olma durumunda aynılığı korur. Bu anlamda Allah nurdur, nur Allah’tır demek, özdeş indirgemeci bir ifade olarak varlıksal anlamda doğru bir yargıdır. Nur şahıs olmaya haiz iken bakış, dirilik, şuurlu olmak da şahıs olmanın olmazsa olmazlarıdır. Yani sıfatları şahıs olma durumundan varlıksal anlamda ayrıştıramazsınız… Ayrıştıramadığınız içindir ki bu sıfatlar eşliğinde şahıs, diridir, şuurludur, bakış sahibidir özdeş indirgemeci bir ifade dahi doğru bir yargıdır.

Aynı değil ayrı da değil bütün surelerde hitap muhatap ilişkisinde korunur. Meleklerle olan ilişkide dahi korunur. Bakınız! ‘Melek’ dediği anda tinsel anlamda anlam yüklemiş ve değer biçmiş olarak aynı değil ayrı da değil oluşun içinde var kılıyor. Veliyullah dahi böyle, aynı değil ayrı da değil… Ama yetileri noktasında -anlayışı, cennet nimeti, istidadı vs. fazlalaşmış, genişlemiş ve zenginleşmiş. Yaratım içinde ise aynı değil ayrıda değil varoluş durumundan öte değildir.

Varoluş aynı değil ayrı da değil içinde gerçekleşir. Hepimiz aynı olsaydık, varoluştan bahsedilir miydi? Her yer ceviz olsaydı ağaç diye bir şey bilir miydik? Ağaçlar tümelini bilir miydik, ağaçlar diye bir tümel uydurabilir miydik? Yalan söylemek demiyorum; uydurmak, karşılığını vermek anlamında kullandığım bir şey. Ağaç çeşitliliği içinde ağaç özellikleri gösteren ağacı tümelinde görürüz. Ama aynılaştırmıyoruz, nesnel indirgemeci yaklaşım ile tümelinden okuyoruz sadece. Ayrıntısına girdiğimizde ceviz ağacı, elma ağacı gibi izafi indirgemeci olarak belirlemek zorunda kalıyoruz.

İsim vermek bir taraftan hem buluşmaya sebepken, bir taraftan bütünden koparmaya sebep iken bütüne katılmaya da olanak sağlayan bir şeydir. Çünkü isim verirken ona katılmaya başlarsınız. Belirliyorsunuz, evvela biliyorsunuz, bununla kalmaz bildiğinizle beraber bütüne katılmanıza olanak tanınır. Bilmediğiniz şeye nasıl katılabilirsiniz? İsim vermenin önemine bakınız! İsimsiz bir dünyada, tinsel anlamda nasıl ve hangi değerde var olduğumuzun idrakinde olabilecektik?

Allah diyoruz, her şeyden ayrı ve öte tutuyoruz ama Allah'ı öğrenmeye başladığımızda, bir de bakıyoruz ki Allah dediğimizle olan ilişkimizde O’na katılmaya başlıyoruz. İsim dediğimiz bize hem katılımcılığı getirir hem de aynı olmamayı getirir. Ayrı değiliz ama aynı da değiliz. Özde ayrı değiliz, tümelimizde ayrı değiliz ama yaşam ilişkilerimizde, çevre faktörü ve birçok faktörle beraber ayrıca esmayı ilahimiz olan esmayı hassımız ile aynı olmadığımız başkası oluşta kendimiz olmaktayız. Her kişinin esmayı ilahisi yani üzerinde galip olan Rabbinin sıfatı, ismi azam olarak bulduğudur. Özellikle bir İsmi Azam aramanıza da gerek yoktur. Üzerinizde hangi sıfatı ile galipse sizin için ismi Azam da odur, üzerinizde o sıfatı ile galiptir. Ayrı değil aynı da değil, varoluşun en temel ilkesidir.

Varlıksal olana dair olarak değil de varoluşa dair olarak özdeş indirgemecilik noktasında Kur’an’da bir yaklaşım görmezsiniz… Ama izafi indirgemecilik zorunlu olarak bulacağınızdır. Çünkü katmanlı çoklu gerçeklik içerisinde bir şeyin katmanlılığından bahsediyorsanız, birbirlerini kapsadıklarından bahsediyorsanız, birbiri ile ilişkili, birbiri ile bağlantılı olmaktan bahsediyorsunuzdur. Siz doğanın kendisinde doğadan kopuk musunuz? İsteseniz de istemeseniz de bir bağlantılık içerisindesiniz. Siz nur ile var iken nurun dışında var olabiliyor musunuz? İsteseniz de istemeseniz de katmanlı gerçeklilikte bir bağlantılık içerisindesiniz. Anlam dünyasında da öyledir. Katmanlı oluş içerisinde de aynı değil ayrı da değil oluşu içinde kendi olmayı hakikatten aldığınız pay kadar buluyorsunuzdur.

Daha öncede söylediğim gibi; ilahi bir ismi başka bir ilahi isimle okurken ya da bir ayeti başka bir ayet ile okurken aynılaştırmadan ilkelerine bağlı olarak bağıntılı bir şekilde birbiri ile okursunuz. Bir daha söylüyorum; Sabır esmasını adalette okuyabiliyor musunuz ya da Şafi ilahi ismini Sabır ismi ile bağıntılı oluşta veya hukukta, adalette, sanatta okuyabiliyor musunuz? Okuyamıyorsak, bağıntılı oluştan kopuk düşünüyoruzdur. Onun için izafi indirgemecilik, Kur’an’ı anlayabilmemiz adına çok önemli. Anlam bağıntısında organik bir dünyaya tanık kılmak için, organik bir anlam dünyasından tanık olmak için çok önemli. Kur’an’daki anlam dünyası hiçbir zaman mekanik değildir. Hiçbir zaman arı soyutlayıcı değildir. Kur’an sizi kendine katar… Sizi yok kılmadan, aynılaştırmadan kendine katar.

*

Bir indirgemecilik biçimi de tevhitte görülür. Tevhid, öznel indirgemeci olması anlamında önemlidir. Daha önce İbrahim ve İsa anlatısı üzerinden tevhidi anlamlı kılar iken gerçekleştirdikleri üzerinden eylem sahibi fail ayrıca karakter ve kimlik belirimli olarak kendini görünüşe taşıyan Allah’ı, neden ve erek tanrı olması ile tevhitte anlamlı kılmaya çalışmıştık. Eylemi gerçek failinden yana bilerek faili fiilde görmek, eylemlerinde karakter, kimlik belirimlerinde nesnelliğe aşkın kavramsal görü sahibi olmaktan bakıldığında tevhidi öznel indirgemeci bir bakışım içerdiği görülür.

Temsile dayalı yaratım ve varoluş içinde ayrıca dilin de temsil niteliği olduğu düşünüldüğünde indirgemeciliğin, yaratım ve varoluşun doğası olduğu görülür. Zaten her indirgemeci durum ve oluş beliriminde izafi olmak da kaçınılmazdır. İndirgemecilik izafi oluş içerir. Ancak izafi indirgemecilik derken özdeş indirgemecilikten farklı bir yaklaşımı kast ettiğimi özellikle belirtmeliyim ki yanlış anlaşılmalara neden olmayayım. Neden indirgemeciliği konuşmaktayız? Çünkü indirgemeciliğe dair kavramlaştırmamız olmaz ise dil anlamında Kur’an’ın hangi düzeylerde indirgemeciliğe haiz olduğundan habersiz, geçmişin yanlış görüşleri içinde kaybolabiliriz.

İzafi indirgemecilik ile özdeş indirgemeciliği özellikle söyledim ki karıştırılmasın. Katmanlı gerçeklilikten bahsediyorsanız, semantik bir evrende yani anlam dünyasında kavramların birbiri ile bağıntılılığını evrensel düzeyde gösterebiliyorsanız, anlam dünyasında birbiri ile bağıntı kurabiliyorsanız (ilahi isim, ayet bağıntılarını kurduğumuz gibi) sure bağlamında da bunu yapabilirsiniz. İlkeler bağlamında sureleri okuyup da birbirleri ile bağıntılı olduğunu gördüğünüz anda organik bir anlam dünyasına tanıksınız. Birbirinden kopuk değil, organik. Birbirini tamamlayan, birbirini bütünleyen, hep yeni bir oluşa taşıyan/ taşıyabilen.

Bu bizi çok dar bir alana koymaz mı? Eğer siz bir şeyi ilkesi ile okuyorsanız, farklı alanlarda o ilkenin kendisini takip ederek, ilkeyi farklı alanlarda okurken anlam kayması olmadan, çoklu anlam zenginliği içerisinde, emin kılan doğru bir okuyuşta bulunursunuz. Mesela bir ayetin ilkesini görüyorsanız, o ilkeye bağlı olarak o ayetin âlemlerdeki karşılıklarını okuyabilirsiniz. Yani hikmetine tanık olursunuz, sonuçlarına tanık olursunuz. Bu durumda dar bir alana sıkışmış olmadan, geniş bir alan yelpazesinden ve farklı perspektiflerden hep yeni bir anlamda yeni bir görüşte kendinizi bulursunuz. Yirmi dokuz harfle, sınırsızca dil kullanımında bulunmakta değil miyiz? İlkeler ile okumak da bizi sınırlamaktan öte, sınırsız bir olanak içinde, anlam derinliği, değer zenginliği edinmemize olanak verir.

Mesela, Kur’an’a dair en çok tartışılan konularda bir tanesi zıhar olayıdır. Bunu en sığ anlamda şöyle okursunuz; bir kadının feryadı… O kadının feryadı ne idi; eşinin kendisini annesine benzetmesi ve hak talebinde bulunmasıdır. Boşayan erkek üzerinden okursak ‘boş yere yemin etmeyiniz’ dersinin verildiğine tanık oluruz. Boş yere yemin etmemeyi siyasette de okuyabilirsin, hukukta da okuyabilirsin. Ama sadece bu değil; aynılaştırmayın mesajını da taşır. Bir varlık kendi varoluş hakları ile var oldu ise Allah bile adalet sıfatı ile onun varoluş haklarını korurken, onu onuyor iken siz kalkıp aynılaştırmaya gidiyorsanız; onun varoluş hakkını öldürüyorsunuz, tek tipleştiriyorsunuz. Allah’ın tek tipleştirmediğini sen tektipleştirmeye başlıyorsan aynılaştırmaya başlıyorsun. Aynılaştırdıktan sonra da ötekileştiriyorsun. Bunu siyasette de oku, eğitimde de oku, hukukta da oku fark etmez. Varoluşu özdeş indirgemeci yaklaşımda doğru okuyamazsınız. Tek tipleştirme ve tahakküm kurma, bilimde, felsefede, siyasette, ailede vb. olmaması gerekendir. Faşizm, komünizm tecrübeleri de olmaması gerekir anlamında örnektir.

Aynılaştırdığınız yerde Allah’ın bir itirazını görüyorsunuz; aynılaştırmayacaksınız. Kadının itirazı aynılaştırmaya dairdir, varoluş hakkının korunmasına dairdir. Bunu her alanda okuyabilirsiniz. İlkeyi yakaladın mı, o zıhar ayetini siyasette de oku; aynılaştıran bir taraf mı var siyasette ‘yapmayalım, ötekinin varoluş hakkını öldürmeyelim.’ Kürt, Türk, Çerkez ne olursa olsun başkası oluşta herkes kendi iken varoluş hakkını niye öldürüyorsun… Kadınmış, erkekmiş sen onun varoluş hakkını niye öldürüyorsun; hani fırsat eşitliği? Demek istediğim; İlkesini koyduğunuz anda ilkesine bağlı olarak birçok alanda hikmete dair okumalarda bulunabilirsiniz. Burada hikmeti bir daha tanımlıyorum. Hikmet; nedene bağlı olarak okuyacağınız bir şey değil, sonuçta açık olan gerçekliliktir.

Kur’an bağlamında bizdeki hikmet anlayışının bilimsel bir tarafı vardır. Lokman Hekim’i düşünün “ona hikmet verdik” yani sonuç bilgisini verdik; yani kimyanın, etkileşim ve değişim ilminin sonuç bilgisini verdik diyor. İnsan varlığının bütünlüğünün nasıl korunacağına dair bitkilerin kimyasal etkilerinin sonuçlarından haberdar ettik ifade edilmekte. Kur’an’da Lokman’ın, öznelliğin ilmin hâkim ve sonuçlara göre yaşamak gerektiğinin dini bilgisine, ilahi adalet bilgine de vakıf olduğunu görmekteyiz.

Yakup da ‘bana hikmet verildi’ diyor. Hikmeti; nefsi emmare bilgisi ve nefsi emmarenin hangi davranışlarda bulunabileceği, sonuçlarının ne getireceğinin bilgisine sahip. “Ayrı ayrı kapılardan giriniz. Ama Allah size bir şey diledi ise ben bir şey yapamam. Ben sadece bir hikmet üzereyim.” Yani sonucu ön görüyorum ona göre, böyle yapmanızı tavsiye ediyorum diyor. “Yusuf’a da hikmet verdik” sonuç bilgisini verdik ama aradaki fark şu; Yusuf geleceği bugün tesis edebilme hikmetine de sahip. Sadece görmüyor, gördüğünü yeniden yapılandırabiliyor, yeniden üretebiliyor ya da gördüğünde olumsuz şeyler var ise öteleyebiliyor. Zülkarneyn’de de sonuç bilgisini görürüz. Hızır’da da görürüz. Hızır’da erek bilgisi vardır ama Musa’ya gittiğimizde bunu göremeyiz. Çünkü onda neden bilgisi vardır.

Demek ki sadece neden bilgisi yetmiyor, erek bilgisi de lazım. Erek bilgisine göre nedenlerin belirli kılındığı bir dünyayı görüyoruz ki Hızır ile bu, sibernetik olgusal oluşta çok net ifade edilmiş oluyor. Der ki “sana bunların iç yüzünü, tevilini yapayım mı?” Barındırdığı gerçekliliğin sonuçta neye sebep verdiği; tevili anlamındadır. Çocuğu bu yüzen öldürdüm, duvarı bu yüzden ördüm, gemiyi bu yüzden deldim, eskittim…” Bunu birçok şekilde anlamlandırabiliriz, tevil edebiliriz ama mesele bu değil. Erek bilgisine göre nedenleri belirli kılan bir oluş içindeyim diyor Hızır. Böyle okuduğunuzda bambaşka bir dünyaya bakıyorsunuz.

Bilim de öyle yapmıyor mu? Deney, sonuç, gözlem yapıyor, bir şeyin bilgisini buluyor, o sonuç bilgisine göre ‘böyle oluyor-u’ tespit ediyor. Bilim, nasıl oluyor sorusunun cevabını arar. Dikkat ederseniz ‘ne’ sorusu değil ‘nasıl’ sorusu bilgi verileri ile bütün hayatımıza nüfuz eden aletler üretiyor. Keşifleri ile de dünya görüşümüze kadar nüfuz ediyor. Bütün hayatımıza dokunup da sosyolojimizi bile biçimlendirmiyor mu? Eğitimle, teknikte ürettikleriyle veya inandırmasıyla, yaşam biçimimizi değiştirmiş olmak ile sözde modern insanın dini oluyor. “Abi bilime inanıyorum.” Bilime inan da Allah’ı unutma, bilimin sahibi de Allah! Hangi akılla üretiyorsun? Ayet-el Kürsüde kürsü denilen beyindir. Rabbin sana bir o kadar yakindir.

İzafiyeti anlatıyorduk, bir taraftan da çoklu gerçeklilikten bahsediyorduk. Tevil anlamında ilkeye, esasa bağlılığınız, esası çözümleyişiniz, buluşunuz, okumanız yoksa kaybolduğunuz bir kitabın içindesinizdir. Burada böyle söylüyordu ama şurada da şöyle söyledi, niye söyledi… Bu ilkeden kopuk okumalara sebeptir. İlkesel okumaya başladığınızda, büyük resim görülmeye başlar. Bunun içindir ki Kur’an okuyacaksanız, evvela ilkelerini içselleştireceksiniz. Özdeş, izafi, nesnel ve öznel indirgemecilik kavram öbeklerini kullanırken dahi kavramlaştırdıklarımız ile ilkesel okumaya devam etmekte değil miyiz?

*

Eğitime devam edelim. En temelde Kur’an’ın kendisi eğitimi ilke olarak içerir. En büyük mürşit Kur’an’dır deriz. O vakit Kur’an’la ve yaşam deneyimleri verir iken mürşidi kâmil olan Allah’tır. Peygamberler toplumlarına eğitmen iken bizlere de eğitmen değil midir? Allah’ın kendisi vaaz ederken eğitmen değil midir? Peki nasıl yapıyor bunu; diyalektik eleştirel yöntemi kullanıyor. Beraberinde tahkike bağlı telkini koruyor. Sonuç almaya, doğrulamaya bağlı bir oluş içerisinde deneyim ettiklerini anlamlı kılarken seni eğitiyor.

Şu ayeti sadece dua ilkesi ile okuruz. “Kullarım benden yana sana sual ediyorlar”. Rabbim nasıl? “Deki onlara dua edenin duasına icabet ederim. Ben kullarıma yakinim.” “Dua edenin duasına icabet ederim” diyor. Duanın kabulü ile icabet ettikten sonra zaten yakin olarak bulacaklardır. “İcabet ederim” şu demektir; benden sonuç alacaklardır. Duadan sonuç almaya bağlı olarak da dua eden, görüldüğünü görecek, duyulduğunu duyacak olmak ile Allah’tan sonuç alacaktır. Size bahsedilen, Allah’tan sonuç almakla ilgilidir.

“Bana Rabbi gösterir misin?” Denilmekte. Dua et! Gör bakalım görebiliyor musun, imanın varsa zaten görürsün. İmanın yoksa, ağzımızla kuş tutsak hikâye. Bu çok önemli, iman varsa Allah size görünür. Önce Allah’ın varlığına dair, var olduğuna dair bir kabulünüzün, eminliğinizin olması lazım. Var, tamam, o zaman dua ile ilişkiye, iletişime geç. İletişim kurmaya çalış. Sonuç aldığında artık iletişim kurmuşsundur.

Kur’an’da, ötelerde duran bir Allah’tan bahsedilmez. Kendisi ile ilişkiye, iletişime geçeceğimiz bir Allah’tan bize bahsedilir. Dua bir iletişim aracıdır. “Allah’a ulaşmak için vasıtalar arayın” denirken, ilk vasıtalardan olan duayı göz ardı etmemek gerekir.  Biz vasıtaları bıraktık veya vasıtaları amaç edindik; Allah’ı unuttuk, hakikati unuttuk. Vasıtalar bizi Allah’a yetiştirmek içindi, onu unuttuk. Hayatımıza geçirdiğimiz şeylere de dikkat etmemiz gerektiğinin anlayışını da edinmek gerekir.

Kur’an’da eğitim sadece telkine dayalı değildir, tahkike dayalı telkin içerir. Eleştirel tarafı vardır. Bu da gelişimi, doğrulamayı, ayağımızın yere sağlam basmasını sağlar. Deneyime, tecrübeye dayalı bir eğitim biçimi vardır. “Dua edenin duasına icabet ederim”, “yakin gelene kadar ibadet et” derken deneyime dayalı eğitim biçimi olduğu görülür. Esma-ül Hüsna’dan bahsediyorsanız deneyime dayalı bir Allah’ı yaşayıştan bahsediyorsunuzdur. “Bugün benim için ne yaptın” sözünde Musa’ya ilke gereği deneyimlenebilir bir Tanrı’dan bahsedilmektedir. Kur’an’ın, Kant’ın dediği ‘ruhu deneyimleyemeyiz, ölümü deneyimleyemeyiz, Kur’an açısından ve kadim bilgelik tecrübesinden bakıldığında, deneyimlenemeyecek bir Tanrı’nın olmadığına tanık oluruz. Bu doğrultuda Kur’an’da, kavramlaştırılması anlamında bilebilir ve özne olduğu içindir ki öznelde deneyimlenebilir Allah söz konusu olandır. Deneyimlendiği içindir ki öznel belirimleri ile kavramlaştırılabilir olduğunun gerçeğini görmekteyiz.

Kur’an’da “ölümü tadacaksınız” deniyorsa ölüm deneyimlenen bir şeydir ki tadacakmışız. “Her nefis ölümü tadacaktır”. Kant’ın teorisi nerede kaldı? Halen bütün eğitim sistemimiz Kant’ın teorisine dayanır. Auguste Comte ve Kant birleşimidir. Okullarda bu sebeple deist ve ateist yetişiyor. Eğitim sistemimizin eksiklikleri var. Söylemek isteğim bilim olmamalı anlamında değil, bilim zaten olması gerekendir. Ama benim kendi alanım da ilmi yani bilimsel anlamda sonuç almaya ve tahkike dayalı olarak doğrulamaya dayalıdır. Kur’an’da kendisinin doğrulanmasına dair hodri meydan diyen bir Tanrı vardır. Hodri meydan okuyor, gel diyor, dua edenin duasına icabet ederim, ibadet et benden sonuç alacaksın diyor. İyilik yaparsan iyilik, kötülük yaparsan kötülük bulacaksın diyor.

Kaçımız denemedik ki bunları, az kalsın parmağımı bile kaybedeceğim zamanım oldu benim. Aynı anda hesabını gören bir Allah var, seni sana hatırlatıyor, hemen aynalaştırıyor. Dua ettin, duana icabet etti; aynalaştı. Kötülük ya da iyilik yaptın aynı anda karşılığını gördün, aynalaştın. Hem de aynalaştıran Rabbin ile tanıştın, aynalaştın yani seni seninle aynalaştıran Rabbin ile aynalaştın. Bununla da kalmadı; kendi kendinle de aynalaşıyorsun, yaptıklarını bellek kitabından okuyor, vicdan terazisinde tartıyorsundur. “La ilahe illa ente sübhaneke inni küntü minezzalimin” dediğinde hem sibernetiği hem de spekülatif olmayı içerir olmak ile kendin ile aynalaşıyorsun. Kendiliğine ilkesel tutumun ile tutunuyorsun. Vicdanda kendimize, eylemlerimizi değerlendirirken ne kadar ayna tutuyoruz ve olması gerekene taşıyoruz?

Bunları hikâyemizi kavramlaştıramıyoruz anlamında konuşuyorum. Kavramlaştırdığın zaman; sadece hikâyedeki Âdem’i okumuyorsun, kendini de okuyorsun. İlkesel okumak bu sebeple önemli… Böylece Kur’an artık sana dairdir. Anlam edinimi içinde sana iniyordur. Sadece kişi olarak Âdem değildir anlatılan, kendisiyle yüzleşmesi gereken her Âdem orda dile getiriliyor. Nuh, Musa, İsa karakter biçimsel olarak canlandırılması gereken her Âdem dile getiriliyor.

Bunun tasavvufta karşılığı var. Birisi ‘Efendi, biz kimin kademi altındayız’ diye birisine haber yollamış. Efendi, ‘Sen Musevilerdensin’ yani Musa’nın kademi altındasın demiş. Kendinden böylesi haberdar olmak isteyen kişi, ‘hakikaten de öyle, ben o’na çok benzerim’ demiş.

Eskilerin böyle hikâyesi çok. Bir peygamberin kademi altında olmak, onun karakterini kendinde canlı kılmak demektir. Ama mesele onun kademi altında kalmak, olmak değildir. Kademi altında beslenirken kendin olmayı sağlayabilmektir; çünkü istenen sensin, Musa değil. Musa zaten istenmişti ve oldu, bitti. Sen bugün varsan, istenen sensin. Sen, sen olabiliyor musun? Şemsi Tebrizi gibi söyleyeyim; Muhammed Mustafa’nın konuşulduğu bir mecliste, ‘bırakın dedikodusunu, sizde ne var onu söyleyin’ demiş. Sen, sen olabiliyor musun? Sende ne gerçekleşti, ortaya ne koydun? Kur’an’da siz isteniyorsunuzdur, başkası değil. Başkası oluşta kendiniz iken özgünce kendinizi hep yeniden üretmek, yaratmak, varoluşunuza sebep Rabbinize borcunuzdur.

Kur’an, deneyime dayalı ve fırsat eşitliğine bağlı bir eğitim önünüze getirir. Herkese açıktır ve tahkike dayalı bir telkin içerir. Doğrulamaya, sonuç almaya dayalı bir eğitim biçimi verir. Diyalektik oluş içerisinde gelişime açık, eleştirel olmanın korunması gerçeğini eğitim ilkesi olarak kendinde taşır.

*

Kur’an’da diyalektik oluş nasıldır? Her sure diyalektik oluş içindedir. Kur’an’da diyalektik oluşu hem nesnel, hem öznel düzeyde vurgulamaya çalışayım. Kur’an’da diyalektik; ‘ne o, ne de o’, ‘hem o hem de o’, ‘ya o ya da o’, ‘ve o ve de o kıpılarında anlamlı kılınır. Diyalektik hareketin, her an bir oluş içerisinde olmanın, olan bitenin nasıl gerçekleştiğinin ilmidir. Çiftlerin diyalektiğinde, çiftlerin yeni bir oluşta buluşması olanaklı kılınmıştır. Kur’an’da “her şeyi çift oluşta yarattık” denir. Çiftlerin her biri de kendi oluşu korurken ve o ve de o beliriminde iken yeni bir oluş içinde buluştuklarında hem o hem de o beliriminde diyalektik oluş içerisindedirler. Karşıtların çatışkılı diyalektiğinde ise hak ve batıl diyalektiğine tanık oluruz. Tarih olgusal anlamda hak (gerçek) olan ise her daim galiptir. Hak olan ile tarih biçimlenir. Batıl olan ise hak olanın gerçekleşmesinin nesnesi olarak tarih sahnesinde her daim yerini alır.

Hak, batıl karşıtlığında ya o ya da o diyalektik oluş belirimine tanık olunur. Sonuçta hak olan tarih olgusal anlamda galip gelecek olandır. Çünkü tarih hak olan ile yazılır. Batıl ise hak olanın görünüş bulmasının nesnesi olmaktan öteye geçmez. Öznel anlamda dahi vicdan uyandı ise hep hak olan ağır basar. Eleştirel ve rekabete dayalı diyalektikte ilmi ve anlamda ve pratikte gelişime tanık oluruz. Bu her iki diyalektik biçiminde de ya o ya da o, hem o hem de o, ne o ne de o belirimlerinde oluşa tanık olunabilir.

Dikkat ederseniz eğer, ortak hikâyemiz olan Kur’an’ı ilkeler kitabı demek ile beraber, ilkelerin betimlenmiş olması içinde taşıdığı gerçekleri/ hikmeti kavramlaştırmak ile görünür kılma çabasında bulunmaktayız. Kur’an’ı Kur’an ile anlamlı kılar iken tevil yapmaktan öte değiliz. Cenabı Allah’ta ve kâinatta anlam ve değer belirimleri ile ilkesel oluş içinde olup bitmekte olanları sanatsal anlamda betimlenmiş olarak içeren Kur’an’ı, mahiyeti yani taşıdığı gerçeklik içeriğince okuma gayretini göstermekteyiz.

Rabb-ül Âlemin dengi olmayan olarak üst ve ortak gerçeğimiz iken karşıtı olmayandır. Şimdi bu bizim için niye önemli? Eylemin gerçekliliğinde varoluşsal anlamda diyalektik var ama hakikatte karşıtlık yoksa bu diyalektik oluş nasıl oluyor denebilir. Diyalektik oluş özneler arasındaki ilişkide ortaya çıkar ama her birinde zaten Allah, galip sıfatıyla hazır iken diyalektik oluş O’nun için değil, varoluşsal anlamda yarattıkları için gerçekleşiyor.  Farklı oluş belirimleri ile diyalektik oluş, varoluşun nasıl gerçekleştiği ve gelişime açık kılındığını gösteren ilimdir. Diyalektik oluşta karşıtı olmadan kendini görünüşe taşıyan sıfat ve isim belirimleri ile olanaklarında çeşitlendiren Allah’tır. Bu anlamda tevhid, Allah’ı diyalektik oluşa aşkın olarak bulmanın, müşahede etmenin ilmidir.

Diyalektik var kılmanın, varoluşun ilkesel anlamda nasıl gerçekleştiğinin ilmidir. ‘Hem o hem de o’, ‘ne o ne de o’, ‘ya o, ya da o’, ‘ve o ve de o’ olmayı barındırır. Bu mantık biçimini derinleştirelim. Ailede ‘hem o hem de o’ ayrıca ‘ve o ve de o’ vardır. Ailede ya o ya da o olmaz. Mantıksal, kavramsal olarak Kur’an’ın ayetlerini anlamak bağlamında söylediğim bu kavramsal örneğini görmek adına “Kimilerini onunla hidayete erdiririz, kimilerini onunla dalalete sürükleriz” Hem o hem de o. Ama hem o hem de o derken bir şeyde iki şey aynılaştırılmamıştır. Bir şey üzerinden bağıntılı oluşa bağlı olarak böyle de olunabilir böyle de olunabilir anlamlı kılınıyordur. Hegel’de ki gibi bir oluşta bütünlenme, aynılaştırma, yeni bir oluşa taşınma yoktur.

Hem böyle olabilir hem de böyle olabilir. Mesela Kur’an, kiminin hidayetine, kiminin de delaletine sebep olabilir. Resul de kiminin hidayetine, kiminin delaletine sebep verebilir. Çünkü bazı muğlak kavramlar vardır. Her şey delalete de sebep verebilir, hidayete de sebep verebilir. Mesela, sırtınızı güneşe verdiniz, ‘Sırtımda romatizma da vardı, ne güzel oldu. Rabbim sana şükürler olsun.’ Güneş bir şekilde hidayete ermenize vasıta oldu. Ya da ‘bu güneşin sıcaklığı da vücuduma yaramıyor, nerden çıktı bu güneş.’ Sebepler dairesine takıldın. Bir de Allah’a küfür edersin, ‘bunu da yaratan sen değil misin?’ Şeyler hidayete de delalete de sebep verebilir… Mesele nasıl karşıladığımız ile ilgilidir. Ona göre de muhatap alınıyoruz. ‘Hem o hem de o’ bağıntılı oluşta, sizin karşılamanıza bağlı hidayet ve dalaletin bir sonuç olarak bulunacağını izah etmeye çalıştık.

‘Ya o ya da o’ oluşuna örnek: “Hak geldi batıl zayi oldu” ayeti gösterebilir. Ya Hak’tan tarafsınız ya batıldan. Hak ve batıl söz konusu ise ereğe bağlı olarak ‘hem o hem de o’ oluşu içermez. Ya Hak’tan tarafsınızdır ya da batıldan tarafsınızdır. Bende böyle inanıyorum diyemezsiniz, ya Hak’tansın ya batıldansın. “Senin dinin sana, benim dinim bana” denilirken Kafirun suresi buna örnektir. Ayrıca “sizin işiniz size, bizim işimiz bize” denilirken de ‘ya o ya da o’ seçimi ile karşı karşıyasınızdır. Peygamberden de bir örnek verirsek; müşriklerin dinde karşılıklı taviz verme teklifine karşı mealen “sakın meyletme! Duruşundan taviz vermeyeceksin” denilmesi ‘ya, ya da’ oluşunu içerir. Ya öyle olacaksın ya böyle olacaksın, nettir. Veya “Âmâ geldi diye yüzünü ekşitti. Ama sen nerden bileceksin” denilirken de eleştirel anlamda ya o ya da o’ oluşu içinde Hak’tan taraf olacaksın, rağbet edene rağbet edeceksin, rağbet etmeyene rağbet etmeyeceksin.

‘Ne o, ne de o’ diyalektik belirimine örnek ayet: “Ne elini fazla sık, ne elini fazla aç” ayetidir. Bu ayet ile Dolaylı olarak tutumlu ve cömert ol dersi verilirken hem o hem de o ol denilir. Pinti de müsrif de olma denilirken de ne o ne de o ol denilir. Çünkü zaten tutumlu olmazsan cömert olamazsın. Tutumluluk ve cömertlik kavram öbeğidir, kavram çiftidir. Kur’an’da diyalektiği bu belirimlerde görebilirsiniz. Bu belirimleri ile diyalektik varoluşta da aynı biçimde gerçekleşir. Ayrıca çatışkıya dayalı diyalektik vardır demiştik, eleştiriye ve rekabete dayalı diyalektik de vardır. Eleştiriye dayalı diyalektiğe önceden İbrahim’i örnek verdik… Musa’yı, Hz. Peygamber’in diyaloglarını da örnek verebiliriz. Şeytan’ın Âdem’le olan ilişkisini de verebiliriz. Kur’an’da rekabet hayır üzeri olması istenendir. “O müminler ki mümin kardeşlerinin nefislerinde olanı kendi nefislerine tercih ederler”, “katımızda üstün olanlar takva sahipleridir” ayetleri, içerikte hayır üzeri olması gereken rekabeti barındıran ayetlerdir. “Al kitabını oku! Hesap görücü olarak nefsin yeter” ayeti dahi öznel anlamda iç dünyada diyalektiğin gerçekleştiğinin anlamını taşır.

Şeytan’ın Rabbi ile karşıtlığı yok; “Beni bir hikmet üzere azdırttın” diyor ve Âdem ve nesli ile yani insanlık ile rekabete tutunuyor. “Bir hikmet…” derken de hikmetin sonuç bilgisi olduğunun mesajı da bize verilmiş oluyor. Benim yaptığım hikmet tanımının zaten Kur’an’da bir karşılığı var. Üstelik şeytanın dilinden dahi bu anlamlı kılınıyor.

Bir hikmet üzeri yani bir sonuç bilgisi üzeri beni bu şekilde yaptın diyor. İradenin kendisine ait olmadığını bilerek de sıfat-ı ilahi bağlamında ‘la ilahe illallah’ demiş oluyor. O kadar da bilgili. Kendi iradesi olarak bulduğunu, ilahi iradenin sonucu olarak kendi iradesi olarak bulduğunun idrakinde. Allah’a karşıt değil, Âdem’e karşıt olarak kendini buluyor. Âdem’e düşman mıdır diye sorulursa eğer buğuz ediyor ama Azazil olarak düşman olmaktan daha çok Âdem ile rekabet içerisindedir. Rekabete dayalı diyalektik oluşta Âdem’e -insana- kendisini rakip görüyor. Rakib ilahi ismi gereği bu da olması gerekendir.

Azazil olarak bilinen şeytandan bahsediyorum, şeytan karakterini barındırıp da insana düşman olanları kastetmiyorum. Birbirleriyle savaşan, birbirlerini öldüren vs. kastetmiyorum. Bir ayeti kerimede “ben bunların yaptıklarından beriyim” der. “Ben olmaması gerekeni, olması gereken gibi gösterdim” mealinde ifade ettikleri de vardır. Buğuzdan daha çok sanki bir rakip gibi mücadele ediyor. “Beni ateşten yarattın, O’nu ise kokuşmuş balçıktan, topraktan yarattın” Bir rekabet durumunda ve karakter olarak okuduğun zaman kibri de görebiliyoruz.

Kur’an’da rekabetin gerekliliğini şu ayetler ile görüyoruz; “O müminler ki, hayır işlerinde yarışırlar”, “katımızda üstün olanlar takva sahipleridir” Yani müminler birbirlerine rakiptirler. Rekabet Kur’an’da, hukukun ilkelerinden bir tanesi olması sebebi ile de bizim için önemlidir. Kur’an’da hukuku, ilahi hukukun esasları üzerinden okuyacağız. İlahi hukukun kavramsal düzeydeki çıkarımından referans ile insan hayatında tezahürü olmuş mu olmamış mı onu görmeye çalışacağız.

Peki ilahi hukuk yani esasları itibarı ile evrensel hukuk, gerçekten hayatınızda var mı yok mu? Tahkike dayalı olarak telkin de yaşantınızda var mı? Rabbinizi duanızın karşılığında, ibadetlerinizin sonuçlarında da buldunuz mu? İyilik yaptınız iyilik buldunuz, kötülük yaptınız kötülük yaptığınızın sonucunda Rabbinize tanık oldunuz mu? İslam olduğunuzu hatırladınız mı? Ne kadar aynalaşıyoruz Kur’an’la, hayatımızda görebiliyoruz Kur’an’ı? Çünkü Kur’an’ın tevili, anlamsal olduğu kadar yaşamsaldır. Ayetleri zılli, asli veya fena, beka gibi hangi düzeyde yaşamaktasın?

Kur’an’ın en temel ilkelerine bakın! Hukukun en temel ilkelerini sayalım, ondan sonra Kur’an’daki çıkarımlarımıza bağlı olarak Kur’an’ı hakkı gereği yaşıyor muyuz, yaşamıyor muyuz? Herkes kendinde bunu sorgulamalıdır.

Fırsat eşitliği; Rabbimiz bize sen Kürt’sün, Türk’sün, Alman’sın, Yahudi’sin dedi mi? Nereden geldiğimiz önemli miydi? Ey Nas diyor. Hatta türe bile aldırış etmiyor, cinleri bile davet ediyor. “İnsana ve cine nebidir” de denilmiyor mu? Bu dahi fırsat eşitliğini içerir. Allah’tan yana hakikatten pay almışız ama hakikatten pay almanın sürekliliği içerisinde bir fırsat eşitliğimiz var.

Fırsat eşitliğinden sonra iktisadi adalet öncelenir. “Size verdiklerimizden infak ediniz”. Zekâtımızı vereceğiz; bize verileni geri döndüreceğiz. Kime; mülkte olana döndüreceğiz. Böylece insan, özneler arası ilişkiye dönecek, böylesi dönüş Allah’a dönmeye de sebep olacak. Hakikatten, mülkten aldığımız pay ve kazanım olarak hak ettiklerimiz, özneler arası ilişkide geri infak etmek ile döndüğümüzde, bizi Hakka yükseltici olarak bulduklarımızdır. Eylemde şükürdür yani bize verilenin karşılığını ziyadesiyle verme çabasıdır. Allah’tan aldık, Allah’tan aldığımızla halka dönerken Allah’a yeniden yükseliyoruz; yani Allah’a dönüyoruz.

Halka dönmek, Allah’a dönmek değil, o sırada ilahi bir sıfatı mesela; vermeyi, rahmeti, rahmet ahlakını, hayrı, Rezzak’ı, Adl’ı yaşarken Allah’a dönüyorsunuzdur, yükseliyorsunuzdur.

“Size verdiklerimizden infak ediniz” denir. Ne kadar? “Ne elini fazla sık, nede elini fazla aç ki yerinenlerden olmayasın’” denilirken cevabı yine Kur’an’da verilir. Senin öznelliğine, vicdanına hitap ediyor. ‘Sana fazlasını infak et dedim, bu şekilde infak et.’ Daha önceki sohbetlerimde bunu, ilmi düzeyde de okuyabilirsiniz, maddi düzeyde de okuyabilirsiniz demiştim.

Bizdeki zekât iktisadi adalet ile ilgilidir. Âdemoğlu hakikatten pay almıştır ve mülkten pay almasının olanağı içinde yaratılmıştır. Mülkten pay almanın olanağı içerisinde kendini gerçekleştirirken hakikatten pay almanın sürekliliği içinde var olur. Kendisinden istenen ise geri dönmesidir. Mülkten ve hakikatten paye almanın içerisinde geri halka dönmek ile ilahi sıfat ve isimleri hakkı gereği yaşaması ile Hakk’a dönülmesi istenir. Zekât ayetleri iktisadi adaletin ayetleridir.

Hesap verilebilirlik… Söz konusu ilahi adalet ise kim hesap vermez ki? “Zerre kadar iyilik yapsan bulursun, zerre kadar kötülük yapsan bulursun” ya da “önceden gönderdiklerinizi yanımızda bulacaksınız” Genel bu ayeti iyiliklerimizi bulacağız diye okuyor ama kötülüklerinizi de bulabilirsiniz. Bulursun diyor ama vakti vermiyor. “Maliki yevmiddin” olan O’dur ve hangi vakitte bedel karşılıkları verir bilinmez. Ayeti anlam içeriğinde mahşere, uzaklara atıyoruz… Ama hesap vermek o kadar da uzak olmayabilir.

“Burada kör olan, orada da kördür.” Burada görmezsek fena! Din günü sahibi burada bulunacak ki bizde burada görmüş olalım. Bize burada geri dönecek ki biz O’nu bize döndükleri ile görmüş olalım ve ahirete kör gitmemiş olalım. En önemlisi ise ilk ders olması anlamında duamızı kabul ile bizlere geri döndüğünü ve duanın kabulünde O’nu görmemiz gerektiğini unutmayalım.

Yaptığımız, gerçekleştirdiklerimiz üzerinden bize geri dönen bir rab var! Yaratıyor, kendinde idare, ikame, idame ediyor. Bunu kâinat boyutunda, mikrodan makroya kadar düşünün. Ayrıca yaptıklarımızın sonuçları itibariyle her birimize de dönen bir rab var. Böylesi bir Tanrı, ışık hızında değildir. Bilim ışık hızını, en son hız olarak kabul ediyor. Bu kabule bağlı… Işık hızı bir sabitedir ama deneyimlediğimiz bir Tanrı’mız varsa ve yarının dünyasında bilim, ışık hızından kat be kat fazla olan hızların olduğunu bulduğunda ne olacak… Fizik kitapları yeniden yazılacak gibime geliyor. Böylece günümüz biliminin nerede kaldığı da görülür. Rabbinden emin bir şekilde sonuç aldıysan, eyleminde tahkikini yaptığın şeylere tanık olduysan, emin olduğun bir varlıkla tanıştın ve tanıksan; bilimde, felsefede yanlış, eksik veya doğru söylenenleri yerindeliğinde okumaya, görmeye başlarsın.

Denetlenebilir olmak, denetlenebilir kılmak… Bu hukukun sana göre bana göre olmadığının ilkesidir. “Sizler başıboş olduğunuzu mu zannediyorsunuz, alınlarınızdan/ perçemlerinizden yakalamışız” “Bir yaprak dahi düşse Allah’ın ilmi dahilinde düşer”, “Görmez misin şu kuşları ki boyunlarını ilmi ile Allah eğmiştir.” Allah’ın iradesi dışında ne oluyor? “Ben istemeden siz isteyemezsiniz” demiyor mu?

Böyle konuştuğunda sesler yükseliyor… ‘Abi sen bayağı mutlakıyetçisin, arada biz kayboluyoruz’ denilirse eğer cevabım hayırdır. Aynı değil ayrıda değil oluşun içinde biz başkası oluşta kendimiz olmaktayız. Evet, O bizden irade etmeden biz irade edemeyiz ama O’nun iradesini kendi irademiz olarak bulurken kendimiz oluruz/ olmaktayız. Hakikatten aldığımız paye ile biz, biz oluyoruz. O görürken O’nun görmesi ile biz gören oluyoruz, duyarken duyması ile duyan oluyoruz. İrade ederken irade etmesi ile irade eden oluyoruz, kendimiz oluyoruz, biz oluyoruz. Kendimizi gerçekleştirirken de böyle… O’ndan pay almanın sürekliliği içinde biz, kendimiz oluyoruz, ben oluyoruz. Ama kısmi bir ben, istidada bağlı, ayrı değil ama aynı da değil. Bunu kaçırdığınız anda Kur’an’ı anlamaktan yana uzaklaşırsınız.

Hesap verilebilirlik… Mahşer dediğimiz bir hesap yeri, vicdan dediğimiz bir hesap yeridir. Kur’an’daki vicdan ayetlerinde “oku kitabını, hesap görücü olarak nefsin yeter” denilir. Kur’an’da vicdan kavramı geçmez ama “Oku hesap görücü olarak nefsin yeter” der. Allah ne kadar latiftir ki yüzünüze vurmaz, siz günahınızı biliyorsunuzdur; “al oku, nefsin sana yeter” der. ‘Sen şunu yaptın’ gibi ithamlar yok, herkes kendi nefsini biliyordur. Kendimizde kendimize ne kadar hesap verebiliyoruz, hak olan bir durum karşısında topluma ne kadar hesap verilebiliriz. Önemli olan bu. Bunu, siyaset alanında, ailenizde, vicdanınızda her yerde okuyun. Mahşerinizi vicdanınızda buldunuz mu?

Denetlenen bir dünyada fırsat eşitliği ilkesi gereği tam rekabet ortamının oluşturulmuş olması da gerekir. Rahman dairesinde her şey herkes için iken birbirimizden bir farkımız yok; tam bir rekabet ortamındayız. Ama rahim sıfatına gelince kimler gayret ediyor, rağbet ediyorsa o rekabet ortamında öne geçiyorlar. Şu dünyada iken hepimiz aynı sofrada hakikatten paye alma olanağı içindeyiz. Kadınıyla erkeği ile Yahudi’si ile Kürt’ü, Alman’ı, Türk’ü, Arab’ı ile… Yönelimlerimize bağlı olarak hakikatten paye almanın sürekliliği içerisinde, ne kadar hakkını vermiş olarak sonuç almaya odaklı olarak yaşıyoruz? Ne kadar sonuç almaya çalışıyoruz? Allah’a ulaşmak için vasıtalar ara derken vasıtaları kullanıyor muyuz? “Katımızda üstün olanlar takva sahipleridir” derken araçları bulanlar ve kendilerini muhafaza edenler, koruyanlar kast edilmekte değil mi? Takva sadece korku içermez, korunmayı da içerir. Her korku da bir koruma getirir. Korkuttuğunuz şeyden refleks olarak kendinizi koruma altına alırsınız.

Kişilerde yeterliliğin, işlerde liyakatin gözetilmesi de var. “Emaneti ehline verin” denilirken liyakat ve yeterlilik şart koşulmuş değil midir?

Kendisinde var olduğumuz varlığın, böyle bir adalet anlayışı varken, bu adalet anlayışı bütün insanlık tarihi boyunca uygulanmış mıdır ve şu an uygulanmakta mıdır? Öznel/bireysel olarak bir kişi bunu kendinde yapabilir. Öznel tarafı; fırsat eşitliği ile bir insan herkese rahman nazari ile bakabilir. ‘Gel, ne olursan ol yine de gel’ demiş. Mevlana’dan paye almaktan yana bir fırsat eşitliği var. İktisadi adalet bağlamında da herkesi eşit gözetebiliyor muyuz, olabilir. Herkese rağbeti doğru bir şekilde yapabiliyor muyuz, olabilir. Kendi nefsimizi denetleyebiliyor muyuz, özdenetim, kendilik kontrolü var mı? Denetlene bilirlik, kendimizi denetlemek anlamında, üstyapı kurumları oluşmuş mu? Yaptığı şeyler sonucunda kişi kendine hesap verebiliyor mu? Hukukun ilkelerini öznel anlamda bu şekilde de okumanız gerekir.

Hukuk, herkesin buluşacağı yer olan çatıdır, çıta değil. Görüşlerimiz farklı olabilir, dünyalarımız farklı olabilir ama beraber yaşamanın olanağını hukuk bize verir. Bir devlette olması gereken hukuktur. Dünya devleti olacaksa, olması gereken hukuktur. Önünde durulamaz bir şekilde bir dünya devletine doğru gidiyor insanoğlu. Bazıları buna itiraz ediyor, işte o gidecek bu gidecek şöyle olacak… Eğer önünde duramayacağın bir şey geliyorsa, onun nasıl olması gerektiği üzere düşünmen lazım. Komploları bırakıp, ne olması gerektiği üzerine bir felsefe yapmak gerekir. Madem kaçınılmaz bir şekilde oraya doğru gidiliyorsa, ulus devletler eritilmeye çalışılıyorsa, bazılarının menfaat çıkarları üzerinden bu kaçınılmaz bir şey ise bunun önünde nasıl duracağız? Hukukla… hukukun evrensel ilkelerini tesis etmek ile.  Denetlene bilirlik senin içinde olacak benim içinde. Amerika’da fırsat eşitliği var mı, iktisadi adalet var mı? Kovid salgınında bunu çok güzel gördük, özgürlükler ülkesi ya!

Hukukun temel ilkelerinden bahsetmiyorsanız, özgürlükten bahsedemezsiniz. Özgürlük, kendini gerçekleştirme olanağının edinilmesi ve korunmaya çalışılmasıdır. Hukuk kendini gerçekleştirme olanağını koruyan şeydir. Suudi Arabistan’da mı var, Mısır’da mı var, Türkiye’de mi var? Ayetlere bağlı olarak ilkesel bir çatı hukuku çıkarımını, şablon olarak kullandığımızda:

1. İslam olmak adına bu bizde bireysel olarak ne kadar var?

2. Küresel ölçek ve evrensel düzeyde dünyada işletebilmek, tesis edebilmek, kurumsal düzeyde gerçekleşmiş midir?

Halen gerçekleşmemiştir. Ve ne zaman gerçekleşeceğini bilmiyoruz.

Yavuz hırsız ev sahibine baskın gelir hesabı Amerika’nın yaptıklarını biliyoruz. Dünyaya kök söktürdüler. Şimdiye kadar kaç milyon insanın kanına girdiğinin hesabı yok. Hesabı tutulsa her halde elli milyonu geçer.

Bu niye önemli arkadaşlar… Fıkıh dediğimiz, Kur’an’ı sünnete de bağlı olarak bir yorumlama biçimidir. Çünkü hükümlere bağlı tefsir yapma liyakatini, yeterliliğini bulanlar ekol olarak mezhepler açıyor; Hanifi, Maliki…vs.

Hukuk çatısı altında bir toparlanışımız maalesef yok. Gerçek hukukumuz, bahsettiğimiz esaslardan ibarettir. Evrensellik anlamında ilahi hukuku öznel ve nesnel anlamda tarihsel olarak tesis etmediğimiz gerçeği ile karşı karşıyayız. Fıkıhta dahi halen bu esaslar yapısal olması anlamında ele alınmamıştır.

Hakikatten paye almak, mülke dönmek ve mülk üzerinden ilişkilerimizde hakikatten paye almamızın sürekliliği içinde bulunulur demiştik. Hukuktan paye almak için değil, almamak için yarışıyoruz dersek doğru olur ama koşullar ve gereklilikler hukuku tesis etmeye doğru insanoğlunu koşullar.

İlahi düzeyde olan bir hukukun halen nesnel düzeyde, insanı ilişkilerde tesis edilmiş olması söz konusu değil. İnsanlık âleminde entegrasyondan, birbiri ile uyum içinde yaşamaktan bahsedeceksek, öncelenmesi gereken hukuktur. Bunu Osmanlı’da temsili anlamda kısmi bile olsa görebiliriz. Bürokrasi devleti de olması itibarı ile devlet yönetiminde ümmetçilikten daha çok liyakat ve yeterliliğe önem göstermesi Osmanlı’nın en önemli özelliklerinden bir tanesidir. Fırsat eşitliği sağlanmış… Yoldan geçen birisi bile yeterlilik ve liyakati gösterirse sadrazam olabiliyor. Sokullu Mehmet Paşa bunun güzel örneklerinden sadece bir tanesidir.

Hukuk neden önemli? Kur’an hükümleri ile bir hukuk -şeriat, fıkıh- kitabıdır. Sadece bir ceza hukuku yoktur, Şeriat anlamında, bulunduğumuz ortamda en güzel şekilde insan olabilmenin sınırları, olanakları… Kendimizi gerçekleştirebilmemizin sınırları gösterilmiştir. Hukuk en temelde beraber yaşayabilmenin olanağı olarak bize sunulur. Kur’an’da betimlenmiş anlamında içerilmiş olan, ilahi düzeyde tesis edilmiş hukuku anlayamazsak eğer insanlık âleminde nasıl bir hukukun tesis edileceğini ön göremeyiz.

Bizde kendiliğe dair öz denetim, vicdanda hesap verebilir olmak, İlke gereği fırsat eşitliğini gözetmek, Hakk’a dönmek adına maddi ve manevi olarak halka infak da bulunabilmek, olması gerekenden taviz vermemek, tam rekabet içinde hizmet edebilmek var ise ilahi hukuku kendimizde tesis edebilmişiz demektir.

*

Gazali neyin eleştirisini yaptı? Formel akılla iş gören maneviyatı anlamlandırmaya çalışan, Kur’an’ı anlamlandırmaya çalışan filozoflara bir eleştiri getirdi. Peki neyle yaptı bunu, yine formel mantıkla yaptı. Bakın bu söylediğim çok önemli. Formel mantıkla düşünenlere formel mantıkla eleştiride bulundu.

İbni Sina’nın mantığı da formeldir. Spekülatif, sibernetik Kur’an’da var mıydı derdinde de değildi. O zamanın gerçeğinde öyle bakacak bir argüman da yok zaten. Gazali’de de öyledir. Formel mantık uzantısı ile yapılacak olan, ayetlerin âlemdeki karşılıklarına bakmaktır, ancak tefsire gidebilirsiniz; tevil çıkmaz. Formel mantıkla bu ayetin âlemdeki karşılığı bu dersiniz. Halen fıkıhta da öyledir; hükümler bu, bu hükümlere bağlı olarak sonuçta bu böyle olması gerekiyor denilir. Sünnette böyle ise böyle olması gerekiyor, ayette böyle ise böyle olması gerekiyor… Formel mantık lazım ama Kur’an’ı anlamamız için yeterli değil. Sibernetiği bilmiyorsanız değer teorisini mantıksal olarak oturtamazsın. Değer teoriniz yoksa kimlik teorinizde, ahlak teorinizde olmaz.

Tevhidi bileceksiniz. Tevhid; her şeyi hak görmek değil, her şeyde hakkı görmek, bilmektir. Kur’an’ın anlam ve değerler kitabı olduğunu iyi bileceksiniz. Sibernetik olgusal üzeredir ve değer kitabıdır. Değer kitabı olması sebebiyle de ahlak kitabıdır. Çünkü değerler inanç alanıdır. İnanç alanı olması sebebiyle de öznellikte değer alanını oluşturdukları gibi ahlak biçimsel olarak da yaşama eylerler. Değerlerden bahsediyorsanız sizi ahlak biçimsel olarak eyleyen şeylerden bahsediyorsunuzdur. Allah bir değer ise ona göre eyleniyorsunuzdur, iyilik bir değer ise ona göre eyleniyorsunuzdur.

Kur’an değer ve ahlak kitabıdır. Değer ayrışımını Allah’a iman edip etmememize göre yapar. İnanış, inkâr, kabul ediş biçimlerimize göre ve sonuç alıp almamamıza göre bizi karakterize eder ve kimliklendirir. Müminler, müslimler, münafıklar, müşrikler, kâfirler, Muhsinler vb. Bizi karakterize eder ve kendini de karakterize eder ve kimliklendirir. Allah, Rahman, Rahim vb. bakıldığında Kur’an’ın hüviyet kitabı olduğu da görülür.

İşin enteresan tarafı hüviyet ahlak biçimseldir. Rahman, Rahim, Kerim vb. değer biçimsel anlamda ahlak belirimleridir. Allah olmak dahi ahlaki değil midir? Karakter olan şey sizde ahlak biçimsel olarak tezahür ediyordur. İçselleştirmiş değer olarak bulduğunuzda ve onu kendinizde içselleştirmiş değer olarak kalıcı kıldığınızda ve sonuçta da kimlik belirimi kıldığınızda, kendinize değer biçmiş olarak ahlak biçimsel anlamda görünüşe taşımaktasınızdır.  Tabii ki ilişkilerde tavır olarak ahlakın çeşitlenmesi, kişiliğin gereği olan huy belirimlerinde bulunması, karakter olarak edinilmesi vs. de var.

Allah için ise en temel ahlak biçimi “Rahmeti kendime farz kıldım” ayetinden de anlaşılacağı bir rahmettir. Ayrıca Rahmet gereği hak ve adalet üzeri işlerini görmesidir ki Allah’ın kendisine ahlak olarak seçtiği dinde bundan ibarettir. Rahman, Rahim, Sabır, Şafi, Kerim olmak da karakter biçimsel olarak ahlakını yapısal kılmak anlamını taşır.

O’nu tanımak da kendisini ahlak biçimsel yani tinsel anlamda deneyimlemekten geçer. Nasıl bir rahimdir? Nasıl anlayacaksınız, nasıl bileceksiniz? Hakikatten aldığınız paye olmasa hiçbir şekilde bilemezsiniz. Allah nasıl görüyor? Sen nasıl görüyorsan O’da öyle görüyor. Seninki cüzi O’nunki külli, aradaki tek fark bu… Sen merhameti bilmiyorsan Allah’ın merhametini nerden bileceksin. Bir hikâye anlatayım; tasavvufta çok anlatılır bu; Yavuz birisi ölüyor, kimse cenazesini kaldırmak bile istemiyor. Gariban bir köylüye cenaze namazını kıldırmak nasip oluyor. Köylü, geceleyin rüyada öleni cennette görüyor. En sonunda gariban köylüye bu durumu anlatıyorlar. Allah’ın garibi “-Vallahi şimdiye kadar ne misafir gönderdi ise ben hepsini kabul ettim. Ya Rabbi dedim. Bu sefer ben sana misafir gönderiyorum’ sen ağırla dedim” diyor. Misafir kabul etmeyi bilen misafir kabul edileceğini de bilendir. Nasıl karşılıyorsanız öylede muamele gördüğünüz, aynalaştığınız bir dünyadasınız.

Bir ayet söyleyeyim “Ey yeryüzündekiler siz yerdekilere merhamet ediniz ki göktekilerde size merhamet etsin”. Bu, sizler nasıl karşılıyor, muamele ediyorsanız sizlerde öyle karşılanacak muamele göreceksiniz demektir. Sen nasıl merhamet ediyorsan onlarında sana nasıl merhamet edeceğini bilebilirsin. Kur’an’ı anlamak böyle bir şey.

Ama bu ayet sadece bu anlama gelmiyor. Asıllar âlemindeki yani asıllar göğündeki melekut âlemi de kast ediliyordur. “yerdekiler” denilen ise aşağıdakiler yani asılların gölgeleri olanlar. Bu âleme gölgeler vadisi de denilmesinin nedeni, tasarımsal anlamda burada gördüklerimizin asılları olan melekuttan dolayıdır. Sen gölgelere hakkıyla dokunursan sana da hakkıyla dokunurlar. Hakkıyla dokunmazsan onların asılları da o şekilde dokunurlar, muhatap alırlar, rücu ederler. Ona göre muamele ederler. Onun için kediye de köpeğe de dokunurken dikkatli olun. Bu ayet sizde duyarlılık uyandıran bir ayettir. İlkesi gereği okursanız, duyarlı olun denilmektedir. Davranışlarınıza dikkat edin, haddinizi bilin-in telkin edildiğini de anlayabilirsiniz. Yani bağıntı kurduğunuz hangi referans ise ya da referansınızı değiştirdiğinizde, ilkesi doğrultusunda ayetlerin size birçok anlam kattığını görürsünüz.

Ahlak dersi öznelliğe dairdir, daha önce konuşmuştuk. Özellikle eklemem gereken şu: mümin, müslim, münafık gibi karakterler sonradan edinilen karakterlerdir. Bebek iken onunla gelmiyorsunuz, donanımınızda ona uygunluk vardır, karakter olarak taşıyabildiğiniz bir şeyler vardır. Ama sonradan açık olması ile beraber edindiğiniz şeylerdir, ilişkilerinizde açık olur, edinmiş olursunuz. Mümin olmak, Müslim olmak sonradan ediniliyorsa herkese açıktır; fırsat eşitliği korunuyor demektir. Müminler diyor, bakınız bu şu demiyor, isim vermiyor. Mümin diye bir karakterden bahsediyor… Demek ki herkes mümin olabiliyor. Herkes Müslim’de, şeytanda olabiliyor.

‘Benim inancım böyle, milliyetçiliğe inanıyorum, ideolojime inanıyorum ama bak İslam’ım da…’ Müşriksin kardeşim.

‘Ben de böyle inanırken, şöyle bir tarafımda var, onu da saklıyorum.’ Münafıksın, olma!

Ya İslam’ım ya da değilim diyeceksin. Bunun başka yolu yok. Çünkü Kur’an’da seni karakterize etmiş. Kendimizi nasıl anlamlı kılacağız, kendimizi nerede göreceğiz örneklerini vermiş. Hangi karakterde kendinizi görmek istiyorsunuz. Bir olanak olarak karakterler önünüzde duruyordur. Kur’an size sonuçlardan konuşuyorsa, sonuçlarına katlanacağınız bir dünyada her şeyi yapmakta özgürsünüz.

Efendim buda Allah’tan değil mi? Neden Tanrı olarak evet, ama erek Tanrı’dan olarak gelen de Allah’tan; haberin olsun. Yaptığın şeyi Allah’tan kabul ediyorsun da sonucu da Allah’tan; kabul et. Yaptığının sonuçları var.

*

Kimlik en yüksek düzeyde öznelliğin görünüşe gelişidir. İlahi isimler düzeyinde kimlik felsefesi, en yüksek düzeyde tevhid anlayışını verir. Tevhidin en yüksek düzeyi kavramsal düzeyde esmayı hüsna ile görüş ve yaşam sahibi olmaktır.

Esmayı hüsna hem nesnelliğe aşkın öznelliği görünür, belirli kılarken tenzih içerir hem de esmanın bir niteleme olması sebebiyle teşbih içerir. Zaten isim, doğası gereği farklı ve ayrıştırıcı iken öznesini tenzih edicidir… Öznesini işaret eden niteleme olması ile de teşbih içeriğinde belirir. Bu anlamda tenzih ve teşbih, varlık ve varoluş belirimlerine bağlı olarak özneyi, ne olduğuna dair nasıl bilmemiz gerektiğinin iki bilişsel belirimidir.

Her bir ilahi isim, sınırsızca varoluş belirimi gösteren Allah’ı sadece bir belirlenimde tanık olmaya eylediğinde, diğer ilahi belirlenimleri ötelediğinden dolayı hüsnü zan olması anlamında teşbihtir. Ayrıca ilahi isimler; varlıksal olanak, karakter ve kimlik belirimlerini anlama dair dilde görünüşe taşır iken zatın -şahsın, öznenin- kendisinde her daim kendi olması durumu olmaktan öte, olanağa bağlı olarak sonradan aldığı anlama dair yüklem olarak teşbih olma durumunda vardır.

Böyle olması ile beraber esma, zatı işaret eder iken nesnelliğe aşkın olarak tenzih belirimidir. Ya rabbi rızkımı veren sensin derken, rızkın ne ise artık, ona aşkın olarak Allah’ı zikrettiğin için tenzihte bakışımda bulunuyorsundur. Nesnelliğe aşkın öznelliği işaret ettiği için tenzih ama öznelliğin kendisi bir yüklem olarak onu aldığı içindir ki teşbihtir.

En yüksek düzeyde tenzih ve teşbih esmayı hüsna iledir. Teşbih ve tenzih kavramları, esmayı hüsna ile değerlendirildiğinde, karşıt kavramlar olmaktan öte, kavram çifti olarak birbirini tamamlayıcı anlam içeriğinde değerlendirilmelidir. İsimler, zatında karşıt değil, karakter ve kimlik beliriminde varoluşsal anlamda bir çeşitlenme biçimi olarak değerlendirilmelidir. Bu anlamda teşbih ve tenzih kavramları dahi karşıt değil, birbirini tamamlayan kavram çifti olarak bilinmelidir.

Esma ile kavramsal görü düzeyinde Hz. İsa’yı es geçmeyin. Maide suresi yüz on sekizinci ayette “Onlara azap edersen senin kullarındır. Bağışlarsan Aziz ve Hâkim olansın” der. “Ya rabbi böyle yaparsan böyle görünüş bulmaktasın, böyle yaparsan böylesi görünüş bulmaktasın” anlamında; her daim galip ve hüküm sahibi özneye dair kavramsal okumada, görüde tevhitte bakışımda bulunuyor. Yine tevhidin bir belirimi olması anlamında nesneleri üzerinden özneyi okuma biçimi olarak “dağlarla, depremlerle, dev dalgalarla gazap edebilirsin” demiyor. Yani nesnesi üzerinden özneye bakıyor olmaktan öte, kavramsal anlamda öznelliğe tanık. Nesnelliğe aşkınsal değil de nesnelliğe aşkın kavramsal düzeyde bir bakışı var. Öznelliği okuyor, eylemi karakterize ediyor, eylemi failine bağlı olarak karakter ve olanak belirimine göre kimliklendiriyor.

Hz. İbrahim ise eyleminde Rabbine gerçekleştirdikleri üzerinden tanıktı. Nesnelerine aşkın olan özneyi, nesnelliğe aşkınsal oluşta eylemde, gerçekleştirdiklerinde buluyor. Güneşi yükselten ve batırana, öldüren ve diriltene, kuşlara can verene, rızık verene tanıktı. Eylem sahibi Rabbini faili mutlak olarak bulan ayrıca nesneleri olmaya veya aynı kılmaya indirgemeden nesneleri üzerinden bulmuş olarak Rabbine tanıktı. İsa’nın; eylemleri, gerçekleştirdikleri üzerinden beliren yaratıcıyı karakter beliriminde kavramlaştırarak kimlik sahibi olarak bilmesi ve anlamaya çalışması, atam İbrahim’in okuma biçiminden daha ileridir. Kavramsal anlamda karakter belirimlerini kimlik belirimi anlamında okumak, tanık olmak anlamında tevhidin en yüksek biçimidir. Tevhid, esmayı ilahiyi deneyimlemek ve sıfatları tasarruf etme düzeyinde kullanmak ile de yaşamsal -varoluşsal- anlamda en yüksek biçimini bulur. Tevhitten ilerisi ise ikiliğe aşkın birlik durumda Allah’ta kendini bulmaktır.

Üzerine çalıştığımız, konuştuğumuz ilkeler; katmalı çoklu gerçeklilik, Kur’an’da evrensellik, aynı değil ayrı da değil ilkesi, sibernetik, spekülatif, diyalektik, indirgemecilik, izafiyet, üç zamanlılık, holistik, tevhid, eğitim, hukuk, iman, salih amel, ahiret ve akıbete göre yaşamak, ahlak, değerler, kimlik, karakter, vb. dir. Ayrıca muhkem ve müteşabih kavramları ile de Kur’an’ı nasıl okumak gerektiğine bakacağız.

Kur’an okuma yöntemlerine katkı olarak da belirtmek gerekir ki Kur’an sadece formel mantıkla anlaşılacak bir kitap değildir. Bu anlamda birçok kavram ve sibernetik, spekülatif, diyalektik, ampirik, pragmatik, analitik gibi geniş mantık yelpazesinden hareket ile de okumada bulunmayı tavsiye etmekteyim.

Alan belirimlerinde ayet ve sureleri ilkeleri ile okumak/ okuyabilmek de Kur’an’ı anlamak ve Allah’a her alanda tanık olabilmek ve O’nu anlayabilmek için gereklidir. Zaten bu, tevhidin gereğidir. Tevhid, öznellikle ilgili bir alan olsa da nesnel olgusal alanlarda Allah’ı işlerinde, gerçekleştirdikleri üzerinden tanımakla da ilgilidir. Bu anlamda Allah’ta gerçekleşiyor olmaları gereği ve Allah’ın sıfatları, isimleri ile galip olması üzeri görünüş bulan bilim, felsefe, sanat, kelam, iletişim, tıp vb. alanlar ile ilgili olmak, tevhid ehli isek kaçınılmazdır.

Farklı mantık biçimleri, kavram çeşitliliği, yöntem belirimlerinde geniş bir yelpazeden her Kur’an’a baktığımızda, anlam derinliğinde hep yeniden açımlanan tanrısal yani evrensel, zamansız olan mesaja tanık oluruz. Bu anlamda sadece formel mantık çizgisinde sığ ve anlayıştan yoksun yaklaşımları, eksik ve yanlış yargıları geride bırakmak gerekir.

****

Anlaşılmak murad edilmiş ise er ya da geç gerçekleşecektir.

Geçen derste iman, salih amel, ahiret ve akıbete göre yaşamanın Âdem’den Hatem’e kadar Hanif ve İslam olmanın en temel ilkeleri olduğunu belirtmiştik. Bunlar öznel, bireysel düzeyde ilkeler iken eğitim ile hukuk kurumsal düzeyde nesnel ve toplumsal anlamda, İslam’ın temel ilkeleridir demiştik. Hukuk ile eğitimi beraber andım. Hukukun, (şeriatın) kendisi de toplumsal ilişkilerde bizlere sınırlarımızı gösterir iken ahlaki anlamda eğiticidir. İnsani ilişkilerin sürekliliği ve sürdürebilirliği anlamında eğiticidir. Bunun içindir ki şeriatın kendisi de bir okuldur. Bu bağlamda unutmamak gerekir ki hakikat diyorsak; hukuki esaslar ve kurallar üzerinden bulunması gereken ve tahakkuk eden yani gerçekleşen olgudan bahsediyoruzdur.

Hakikat her şeyin üzerinden görünür ama hakkı gereği nasıl görünüş bulur? Evrensel hukuk esasları ve kuralları üzerinden görülür. En temel şeriat -hukuk- kuralı nedir?  Hak ve Hakkaniyettir. Yani en temel şeriat kuralı gereği haklara -sınırlara- dikkat edeceksin, karşılıklı ilişkilerde de hakkaniyet ilkesi gereği ötekini öncelemeyi de bileceksin. Ötekini de önemseyeceksin, çünkü onunla varsın. İslam’ın en temel kuralı olarak bu ikisine dikkat etmek gerekiyor. Siyerden bir örnek verirsek; hani Resûlullah Efendimiz kurban kesiyor ve eşine ‘ne yaptınız’ diyor, ‘Bir but hariç hepsini dağıttık’ cevabını alıyor. ‘Öyle ise bir but hariç hepsi bizimdir’ diyor. Hakkaniyet ilkesi ile baktığınızda, sibernetik ve spekülatif baktığınızda, sonucun size nasıl döndüğünün idraki ile bakarak bütün eyleminizi belirli kılmış olarak gerçekleştiriyorsunuz. Yaptıklarınızın sonuçları ile de yüzleşeceğinizi biliyorsunuz.

Sibernetik konusu tam anlaşılmamış… Sibernetiği anlamak için, mesela buzdolabını örnek alalım, teknik bir konu olsa da ne yapıyoruz, soğutma ilkesi var değil mi? Soğutma ilkesine göre bütün nedenlerini belirliyorsunuz ve bütün mühendislik soğutma ilkesine göre yerli yerince gerçekleştiriliyor değil mi? Amaç soğutmak. Amaca göre nedenlerinizi belirli kılıyorsunuz. Soğutmaya neden olanların/ olacakların her biri neden oluyor ama amaç için bir neden oluyor. Soğutmaya dayalı varoluş, soğutma eşiğinin varoluş eşiği ne ise, dönüşüm eşiğini yani soğutmayı ona göre ayarlıyorsunuz ve onu da döngüsel kılıyorsunuz. Devamlı kılıyorsunuz, sibernetikte olan budur. Amaçta edinilen ne ise nedenler ona göre belirlenir, o nedenlerin belirlenişine göre her biri bir değer olarak yerini alır. Böylece neden, bütünde olması ile de değerdir. Ereğin kendisi de bir değer olarak önümüzde durur. Soğutmak da buzdolabın içeriği olarak bulduğumuz olur. Buzdolabı, soğutmanın gerçekleşmesinin gereği olan yapısallıkta, içeriğine bağlı var olur. İçerik ve biçim. Ama biçim nedir? Amaca bağlı olarak belirli kılınmış olan ve amacın gerçekleşmesini olanaklı kılan, nesnel anlamda yapısal olana ve öznel anlamda kıvam olana denir. Soğutmanın gerçekleşmesi için yapısal kılınan buzdolabı, öznel anlamda da amaca bağlı bir içeriğe haiz iken amacın gerçekleşmesinin kıvam belirimine haizdir diyebiliriz. Yani böylesi sibernetik olgusal oluşu vardır. Döngüsel oluşu içinde soğutma gerçekleşir iken buzdolabı olma özelliği kazanır.

Buzdolabının soğutma döngüsünde, durağan bir zamansal oluş durumu var. Sibernetik oluşsal olan döngüsel varoluş durumlarında görülen durağan zamansal oluştan nasıl kurtulabilir? Diyalektik ile. Karşıtlık ilişkisi ileriye taşır… Doğrusal anlamda gelişime açık kılarken ileriye taşır. Çatışkıda bulunmak, eleştirel olmak ve rekabet içinde bulunmak ile tarih yazılıyor. Sadece sibernetik olan bir varoluşumuz olsaydı melekler gibi durağan zamansal oluş içinde geleceğe yönelimli olan bir varoluş içinde olurduk. Ama diyalektik, zorlanan insanın, üretirken değişen zamanlarda tarih varlığı olarak kendini ve dünyasını hep yeniden üretmesinin olanağı olarak bulduğu oluyor.

Hani melekler “yeryüzünde kan dökecek birini mi halk edeceksin? Biz seni ne güzel tesbih ediyoruz” demişlerdi. Meleklerin zamanı durağan zamansal oluşu içerir bir parça. Elbette onlarda da bir değişim içinde olmak var ama insan gibi anlam ve değer edinmek ile hep yeniden dönüşüm geçiren varlıklar değiller. Melekler hep melekler zamanındadır… Ama insan, hiçbir zaman belli bir insan devrinin -zamanının- bir yerinde sabit bir varoluş içinde değildir. Değişen devirlerde hep yeniden yaratılan bir oluş içinde var olur. Âdem’in zamanı ile bizim zamanımızdaki dünya algısı, o dönemin insanı ile günümüz insanı aynı insan mıdır? Anlam ve değer edinimi doğrultusunda gelişen, karakter ve kimlik biçimsel olarak tipolojik anlamda değişen insana tanığızdır.

Mesela: Z kuşağı diye kuşak uyduruyoruz kendimizden, öyle bir kuşak da tabii ki var. Uyduruyoruz derken, yalan değil de yakıştırıyoruz anlamında uyduruyoruz. Zamanın olanakları içinde belirmiş bir tipolojik durumu isimlendiriyoruz. Taş devir insanı, modern insan vb. gibi insan tanımlamalarında bulunuyoruz. En temelde tümeller düzeyinde benzeriz ama koşul, ihtiyaç, olanaklar ve zamanın ahkâmı içinde kendimizi gerçekleştirirken farklı olduklarımız ile görünüş buluyoruz. Kendiliğin gerçekleştirilmesine dair ortak yönlerimiz de var ise ortak insan tipinde görünüş buluyoruz. Ancak, insanız ama zamansal oluş içinde değişirken, dönüştüklerimiz ile bir önceki insan değiliz. Yaratıyor, yarattıkları içerisinde, gerçekleştirdikleri ile kendini, karşılaştığı koşullara, ihtiyaçlara bağlı olarak olanakları dahilinde hep yeniden yaratmak zorunda kalan bir varlıktan bahsediyoruz. Diyalektik içinde karşıtlık ilişkisine bağlı olarak hep kendini yeniden üreten bir varlıktan bahsediyoruz… Kendini hep yeniden yaratan bir varlık. Böylesi oluşta diyalektik… Tarih yazmanın, miras varlığı olmanın gereği olarak bulduğumuz oluyor.

Geçen derste diyalektik belirimlerin Kur’an’da nasıl olduğuna dair konuşmuştuk. Diyalektik, sibernetik oluş içinde gelecek yöneliminde iken gelişim olanağı olması ile ileriye taşınmamızı olanaklı kılan olgudur. Çiftlerin diyalektiğinde doğrusal zamansal oluş korunurken karşıtların diyalektiği içinde değişen zamanlarda bulunmak kaçınılmaz olarak bulunur. Tarih varlığı olmamızı sağlayan diyalektik oluş içinde kendimizi hep yeniden üretmemiz -yaratmamızdır. Diyalektik, insanın tinsel/ öznel anlamda insan olarak varoluşun yani kendini hep yeniden üreten, yaratan tarih varlığı olarak var olmasının gereğidir. Çiftlerde karşıtlık yeni bir oluşta buluşmanın gereği iken çatışkıda karşıtlık yeni bir geleceğe taşınmanın gereğidir. Çift olan karşıtlar birbirini tamamlarlar, bir bütüne devinirler. Çift olmayan ve çatışkı içinde bulunan karşıtlar ise birbirlerini ötelerler, yeni bir şeye zorlarlar. Çatışkı bu hikmetten dolayı gereklidir. Cenabı Allah insanın ikinci yaratımı yani tinsel/ öznel anlamda dil temelinde anlam ve değer varlığı olarak var olabilmesi için diyalektiği bütün kıpıları ile gerekli kılmış. Murad edilen ise diyalektik değil, diyalektik sonucunda yaratımda açık olması gerekenin gerçekleşmesidir.

Ne diyor melekler? “Ya Rabbi! Yeryüzünde kan dökecek birini mi halk edeceksin?”, “Biz seni hakkı ile tenzih ederken, ibadet ederken.” İfadeye dikkat ederseniz durağan bir zamansal oluş içerisindeler. Cenabı Allah da diyor ki -mealen- “bildiğinizi de bilmediğinizi de bilirim.” Yani siz benim Âdem’i niçin yarattığımı bilmiyorsunuz diyor. Âdem’e neden sonuç bağıntısında baktıklarında, meleklerin tespiti doğrudur. İster levhi mahfuzda görsünler isterse önceden insansı prototipleri olmuş da oradan görmüş olsunlar fark etmez. Bir şekilde biliyorlar. Ama bildikleri şeyin nedeninden bakarak bir sonuca varıyorlar. İşte bu bakış şekline formel akıl diyoruz. Ama Cenabı Allah erekten bakıyor; Âdem’den ne gerçekleşecek, içerikte taşıdığı nedir ki açık olacak, ondan -oradan- bakıyor. Sibernetik anlamda erek, sonuç bilgisine hâkim iseniz nedenlerin sonuçları açık ettiğinin değil, sonuca göre nedenlerin belirli kılındığı bir dünyadan, bakış açısından bakıyorsunuzdur. Ki yaratıcı için bu durum zaten olması gereken bir durum olarak bulduğudur.

Yarattığı dünyalar içinde kendini yaratan bir Allah var. Şahıs olarak kendini yaratmıyor ama anlam ve değer dünyasında hep şahsiyet kazanmış olarak yüklem aldığı karakter ve kimlik belirimlerinde kendini yaratıyor. Allah olarak kendini yaratan, rahman olarak kendini yaratan vb. karakter ve kimliklerde kendini yaratan bir varlık var. Yarattıkları ile ilişkilerinde kimlik sahibi oluyor, karakter sahibi oluyor. Kendini yaratıyor. Aynı bizimki gibi. Biz de aynı şekilde yarattığımız dünyalar içinde kendimizi yaratmıyor muyuz? Anne oluyoruz, baba oluyoruz, sanatçı oluyoruz… İnsan nasıl bir varlık? İşte bu açıdan baktığınızda görmeniz gerekir ki sonuçta kan dökmeye, olumsuz anlamda çatışkı içinde bulunmaya aşkın olarak da kendini tinsel anlamda yeniden yaratma olanağı olan ve Allah’ı böylesi yaşayan, görünüşe taşıyan bir varlık.

Cenabı Allah “yeryüzüne halife yaratacağım” demiş. Bizatihi O’nu temsil ediyor. Ama biz bunu sadece subuti sıfatlara ya da esmaya indirgiyoruz. Biz göreniz Allah da gören, biz duyanız Allah da duyan… Biz Kerim, Gaffar, Kahhar, Kadir vb. isimleri yaşamaktayız, Allah da bu isimlerin karakter ve kimlik sahibi olarak bu ahlak belirimlerinde zaten yaşamakta. Elbette hakikatten alınan payın sürekliliği içinde Allah’ı, kısmi olarak cüzi denilen ölçü beliriminde yani varoluş eşiklerinde yaşamaktayız ama aynılık düzeyinde değil. Yakinliği aynılık düzeyinde abartanlar yakin kavramını anlamış olmadıklarını belirtmiş olurlar. Aynılık düzeyinde okuma yapanların bazısı da ‘zat diyorsan, oda bir şeye benzemiyor, benim zatım da benzemiyor’ diyor. Ama senin ki kısmi… Pay alınmış gerçekliğe haiz iken ayrı olmadan aynı olmama durumunda bulunuyor ki yaratılmış olarak sen var olasın. Yaratımın, varoluşun böylesi gerçekleştiğinden habersiz formel mantık çizgisinde toptancı her yaklaşım bizi yanıltır.

Yaratımdaysanız zamansal öteleme dediğimiz bir gerçeklik var. Zamansal öteleme içerisinde aynılaşmayı bulamazsınız. Katmanlı gerçeklikte aynı değil ayrıda değil oluş zorunludur. Katmanlı gerçekliği iki türlü anlayın. Birincisi nesnel, ikincisi öznel… Nesnel tarafı; Nurun katmanlı yapısal kıldığı ve nur olarak var olan atomlar, moleküller hep birbirine içkin ve birbirine dışsal olarak kapsayıcıdırlar, moleküllerden sonra doğada mevcut olarak görüngü bulanlara tanık olmaktayız. Allah’ta iken Allah ile varoluş bulmamız da öznel anlamda katmanlı gerçeklik içinde var olmak anlamını taşır ki yerdekiler, göktekiler, Allah katı gibi Kur’an kavramlarını da bu içerik doğrultusunda anlamak gerekir. Ayrıca salt anlam öznede değere dönerken anlam ve değer katmanlı oluşu içinde, özneler arası ilişkilerde kültür ve medeniyet katmanlılığını da bireysel ve toplumsal anlamda gerçekleşirken öznel katmanlılığa örnek gösterebiliriz. Katmanlı varoluşta yapısallık ve kıvam beliriminde aynı değil ayrı da değil gerçeğinde yaratım olanaklı kılınmıştır.

Öznel olarak formel akıl gereği ‘ne’ belirlenimi ile bilmeye çalıştığınız bir dünyada ne olanları, sibernetik tinsel bilinç yapısallığında kendimiz için kılarken ‘ne için’ kılmaya başladığımız bir dünyada bulunmaya başlarız. Kendi için kılarken de varoluş nesnelerini, amaç, erek, sonuç belirlenimine göre ne için olduklarını belirli kılarız. Niçin kılarken de değer kılıyor, değer kılınan bir dünyada da anlam ve değer edinimi içinde sadece anlam bulan değil, nedenlere göre anlam bulan ama amaca, ereğine bağlı olarak da niçin kılınmış olan, değer kılınmış olan bir dünyada katmanlı varoluşta bulunuyoruz.

Değerler ortak ve kültüre yönelik olmaya başladığında, ortak öznel olan ve içinde doğulan bir dünya içinde katmanlı oluş bulunuyordur. Kültür, içinde doğduğumuz ortak dünyadır. Kültürde bulduklarınızı medeniyette yapısal kılmaya başladığınızda, kültüre içkin ve kültür üzerine kapsayıcı oluş içinde öznellikte karşılığı olan, medeniyet denilen yeni bir şey daha inşa ediyoruz. İşte, katmanlı varoluşta medeniyet dediğimizin içinde yaşarken, ilkelerin genel anlamda değer belirimleri ile işlevsel kılındığı bir dünyada yaşıyoruz. Hukukla sınırları belirlenmiş olan, hukukla ortak bilinç alanı oluşturulmuş ve yaşamsal anlamda ilkeler işlevsel kılınırken adaptasyonun sağlandığı bir dünyanın içinde doğuyoruz. Eğitimle de içinde bulunduğumuz dünyaya alıştırılıyor, içinde kılınıyoruz.

Madem ki böyle! Hukuk evrensel esaslara göre çatı hukuk olmalı, eğitim ise herkes için iken hak olandan, hakikatten sonuç alamaya yönelik tahkike dayalı ve eleştirel olmalıdır ki gelişime açık olmak korunurken doğru yolda bulunmuş olalım. İçinde bulunduğumuz dünyayı daha doğru tanıyarak, hakikat idrakinden de yoksun olmayarak, ahlaki anlamda hakikate göre ereksel oluştan da kopmayarak varoluşumuzu gerçek değerinde bulmuş olabilelim. Varoluşunu gerçek değerinde bulmak, sorunsuz ve mutlak mutlu olacağımız bir dünyada yaşayacağız anlamından daha çok, her ne olursa olsun daha doğru ve iyi olarak yaşadığımız bir dünya sahibi olduğumuz anlamını içerir/ içermelidir.

Öznel anlamda katmansal varoluştayız. Miras varlığı olarak kültür varlığıyız… Mirasın üzerine kat kat eklediklerimiz değil de katman katman içselleştirdiklerimiz ve içinde olduklarımız ile var oluyoruz. Öznel anlamda içselleştirilmiş anlam ve değerler alanında iken nesnel anlamda da verilen ürün ve yapısal kılınan değerler içinde kapsanmış olarak varoluş buluyoruz.

Mesela: Dil öznel olduğu kadar nesnel karşılıkları ile kapsayıcı olan bir yapısallıkta bulunur. Dil ile varoluşta dahi dilin temsil niteliği içinde katmanlı varoluştan kaçış yoktur. Adalet dahi öznel anlamda vicdan, nesnel anlamda hukuk bağlamında öznelliği içeren ve öznelliği kapsayan katmanlı oluşta gerçekleşir/ gerçekleşmelidir.

Biraz önce sohbet başlamadan önce konuştuğumuz konu çok önemli. Bu din zor bir dindir arkadaşlar. Kimse kendini kandırmasın. İslam öylesi kolay bir din değil. Hz. Nebi Muhammed Mustafa “elle tutulur ateş olacak diyor”, Cenabı Allah da “denenmeyeceğinizi mi sanıyorsunuz”, “geçmiştekilerin başından geçenleri tecrübe etmeyeceğinizi mi zannettiniz”, “Allah cennet karşılığında müminlerin canlarını ve mallarından satın almıştır” vb. ayetleri ile zorluk içinde sonuç almaya yönelik bir varoluşta bulunduğumuz ifade edilir. Çocuklarınız, mallarınız, korku, açlık, fakirlik, canınız vb. denenmenizin aracı kılınıyor. İslam olmak zor olsa da hakikate göre değer edinmenin gerçeğini taşır. Gerçek ve evrensel değerleri, batıl ve sapkınca değerler karşısında değer çatışkısı içinde yaşamak ise zordur. Zaten nefsi emmare ile var iseniz kendinizde değer çatışkısı yaşarken, gerçek değerleri yaşamanın ne kadar zor olduğuna içsel anlamda tanıksınızdır.

‘Efendim pozitif düşününüz, İslam iseniz pozitif düşününüz, evren de size pozitif gelsin’ diyenler var. Tevhitten ne kadar uzak! ‘Evren de size pozitif dönsün/ gelsin’ denilirken Allah sana nasıl gelecek demek yok. Bazen filmler de görüyoruz… Fala bakan diyor ki ‘kâinat sana şöyle dönecek, böyle dönecek’. Dil tevhitten uzak ve değişmiş, Spinoza’nın doğa tanrı anlayışı, dil bağlamında yerleşik olmuş. Spinoza’nın dili doğa tanrı dilidir. Kur’an’ın, İslam’ın ise tevhid dili vardır. Yani aynı değil, ayrıda değil gerçeğinde Allah üzerinden anlatısı olan bir dili vardır. Tevhid dilde, evren sana pozitif dönsün denilmez, Allah yaptıklarının karşılığı olan her ne ise onunla sana dönecektir denilir.

Kur’an’da, aynı değil ayrı da değil gerçeğini ‘biz’ kavramı üzerinden anlamlı kılarsak: Biz olabilmek için ayrı değil ama aynı da olmaman gerekir. Amaç birliği, özsel birlik, değerler birliği. Ama farklılıklar içerisinde bir bizlik olur. Zaten farklılıklar olmasa biz değil ben olursunuz. Hepiniz bir ben olursunuz… Ortak bir organizma olarak tek bir varlık olarak varsınızdır. Organizmanıza baktığınızda dahi farklılıklar içinde biz olmak vardır. Orada bile farklılıklar korunur. Belki, hücre yapısına veya kök hücreye gittiğinizde aynı olunan bir yere kadar gidebiliyoruz. Ama kök hücreden sonra farklılıklarla beraber biz olunuyor. Elhamdüllilahi Rabb-il Âlemin denilirken de aynı değil ayrı da değil gerçeği net olarak görülmelidir. Âlemler var, bir de Rabb-il Âlemin var. Yani üst ve ortak gerçeklik anlamında Rabb-il Âlemin âlemlerden ayrı olmadan Rabb-il Âlemindir. Ama âlemler ve Rabb-ül Âlemin farklı ve başkası oluş beliriminde aynı değil oluşun dilde korunması ile ifade edilir. Aslında olan da bundan öte değildir.

Bir ayette de “yerin ve göklerin nuru Allah’tır” denir ama yerler ile gökler Allah’tır denilmez. Yer ve gökler var, bir de nur var. Yerler ve gökler Allah’tır denilmiyor. Âlemler Allah’tır veya Rabb-il Âlemindir denilmiyor. Kur’an dili aynı değil, ayrı da değil gerçeğinde hitap muhatap ilişkisinde biçimlenir. Bunu kavramadığınız sürece Kur’an’ı anlamanıza imkân yok. Katmanlı çoklu gerçeklik içinde aynı değil ayrı da değil, varoluşun zorunlu doğasını anlamlı kılan kavram öbeğidir. Yaratımda açık olan yaratıcı ve yaratılan arasındaki varoluşsal anlamda gerçekleşen zamansal öteleme sebebiyle de aynı değil, ayrı da değil oluşu içinde varoluş olanaklıdır. Yaratıcı yarattığına varlıksal anlamda içkin iken ayrı değildir. Ancak, yaratıcı varoluşsal anlamda yarattığının hep ilerisindeyken ayrıca yaratım yaratılan için hep bir önce yaratılmış olanı yani olmuş bitmişi yaşamak ile gerçekleşir iken gerçekleşen zamansal öteleme içinde aynı değil gerçeğinde var olunur.

Allah sizdedir ama zamansal olarak ne kadar önünüzde bilmiyorsunuz. Yaratıcılıktaki zamansal öteleme sebebi ile de aynı değil, ayrı da değil hep korunur. Vahdeti vücud görüşündeki varlık birliği anlayışında birlik aynılık anlamında okunur. Katmanlı gerçeklikte ise birlik, aynılık anlamında değil, başkası olmak korunurken birbirini içermiş gerçeklikler anlamında kullanılır. Allah sizi var ederken zamansal, varoluşsal anlamda hep daha önünüzdedir. Geleceğinizi var etmiş olarak sizi hep yeniden yaratıyordur. Yoksa var olmanıza imkân yok.

Hakikatten aldığınız paye, istidat kadardır. Ne kadar paye almışsanız o kadar kendinizi kendiniz olarak buluyorsunuzdur. Bu, hakikaten aldığınız paye kadar hakikat ile ayrı olmadığınız gerçeğini taşısa da istidat kadarı ile kendiniz olmayı hakikat ile buluyor iken aynı değil olmaktan öte durmazsınız. Payeniz kadar kendiniz olurken aynı değilsinizdir.

Yaratımın her alanında başkası olmak korunur, aynı olmamak korunur, o zaman yaratım yaratımdır. Yoksa yaratımdan söz edemezdik.

Kur’an dilinin aynı değil, ayrı da değil gerçeğine bağlı olarak yapısal kılındığına örnek vermeye devam edersek: Musa’ya Turu Sina’da kendisinden sonra kavmi için, Taha suresi seksen altıncı ayette “Samiri onları yoldan çıkarttı” denir. Ama Araf suresi yüz yetmiş sekizinci ayette “Allah kime yol gösterirse odur yolu bulan, kimi de saptırır ise işte onlar hüsrandadır” denir. “Samiri yoldan çıkarttı” denilen ayette aynı olunmadığı dile getirilir iken yol gösteren ve saptıranın Allah olduğunu belirten ayette de içerilmiş irade birliğinde ayrı olunmadığı ifade edilmiş olur.

İmanımız gereği biliriz ki Azrail ölüm ve varoluş sahnesine kapı aralayan melektir. Necm suresi kırk dördüncü ayette “şüphe yok ki O, O’dur öldüren ve dirilten” denir. Azrail hakikatten aldığı payede aynı olmamanın gerçeğini taşır iken işinden yana hakikatten yana ayrı olmadığının gerçeğinde iş görür. Zaten ayette “O’dur” denilir iken “O” kimlik belirimi ile Zatı ilahi kast edilir. Ancak “O” kimlik belirimine yüklenen öldürme ve diriltme sıfatı Azrail’e aşkın bir durum olarak Azrail üzerinden gerçekleşir. Bu anlamda nesnelliğe aşkın öznel belirimleri ile görünüş bulana tanık olma ilmi olan tevhid mantıksal yaklaşımı, formel mantıktan öte, çoklu gerçekliğe aynı değil ayrı da değil oluşunda tanık kılar.

Kur’an’da “Allah nurdur, yer ve gökler de O’dur’ ayrıca Allah Rabb-il Âlemindir ve âlemlerin hepsi de O’dur denilmiyor. Aynılaştırma nereden çıkartıyorsun? Formel mantık ile “birden bir çıkarsa birdir” gibi basit, toptancı, anlam daraltan sığ bir gerekçe düşünüldüğünde her şey ile Allah’ı aynı bulmak değil de aynı kılma çabası içinde kaçınılmaz bir yargı olarak bulunuyor. Yanlış referansa ve eksik bakış açısı ile ‘bu böyleyse bu da böyledir’ çıkarımında yanılgılar içinde kaybolmak sonuçta kaçınılmaz oluyor.

Kant felsefesinin, Aristo felsefesinin aklı bir yere kadardır.  Kur’an’ı bile anlamak için bir yere kadar. Bizim kelam tarihimiz ve Kur’an’a yaklaşım biçimimizin de en temel eksiği formel akılda sabitlenmiş kalınmasıdır. Formel akıl ile sekiz yüz seneden beri Gazali, Razi çizgisinde bir kelam tarihi yaşıyoruz. İbni Sina Aristo’nun uzantısıdır, formel akıldır, Kur’an’ı ne kadar anlar. Tıp alimiydi, filozoftu, tamam da o zamanın gerçeğinde o kadardı, daha fazlası değil. Emekleri ve katkıları sebebiyle şapka çıkartalım ama bizim için yeterli değiller. Bulunduğumuz zamanın gerçekleri karşısında bir defa bunu kabul etmemiz gerekir. Tarihsel anlamda katkılar elbette alınmalıdır ama katkılar değişen dünyalarda eksik kalıyorsa yeterli kabul edilmemeli, eleştirel olarak yeniden değerlendirilmeli ve hakikat aşığıysak eğer kişilerin gölgeleri altından kalınmamalıdır. Yani kendinizi bulmak istiyorsanız sadece bu söz bile size yeter. Aynı değil, ayrı da değil gerçeği sizi size hatırlatmalı değil mi? Sen İbni Sina, Gazali, Muhiddin, Platon, Hegel değilsin. Şu zamanın gerçeklerinde hem tarih ile yüzleşmeli hem kendini yeniden üretmelisin.

O vakit Kur’an’a hangi akıl ile bakalım? Kur’an da hangi akıllar var ise sen de de hangi akıllar var ise onunla bak. Onları kavramlaştır. Kur’an da diyalektik var, onu geçen hafta anlatmaya çalıştık. Musa ile Hızır’ın diyalektiğini mesela ele alalım. Ne o, ne de o var mıdır orada? Hayır. Hem o -öyle- hem o -öyle- vardır. Yani Musa’nın haklı gerekçesi vardır ama Hızır’ın da haklı gerekçesi vardır. Birisi nedenden bakar, birisi erekten bakar. Erek iş gösterir, iş gördürtür, neden ise anlam buldurtur, değerlendirir, kritik eder. İki farklı akıl tipine sahip olan insan görülür. Birisi sibernetik düşünüyor, diğeri de sibernetik düşünüyor ama neden de kalmış. Formel bakıyor çünkü, Musa’nın aklı formel mantıktır. Yani Musa’ya akıl diyemezsiniz, formel mantık ile düşünen akıl belirimine haizdir diyebilirsiniz. Hızır’daki başka akıl mıydı? Ne için olunduğuna dair bir akıl var ve sibernetik mantık biçimsel oluş yapısal kılınmış.

Peygamber efendimizin ki, tamamıyla sibernetik ve spekülatif. Kurban eti dağıtıldığında kalan bir but meselesi gibi… “Bir but hariç hepsi bizimdir” derken sonuçtan bakıyor. Sonuçtan bakarken zaten sibernetik düşündüğünün idrakindeyiz, nedenlerini belirli kılmış bir akla sahip olduğunu görüyoruz. Ayrıca sonuçla da aynalaşıyor. Bir günah işledik, sonuçlarını biliyoruz; vicdanınızda kendiniz ile aynalaşmaz mısınız? Kur’an’da “imtihan edilmeyeceğinizi mi zannediyorsun” denilir iken imtihan edileceğinin idrakinde isen gelecek belirlenimi içinde aynalaşma yaşamıyor musunuz? Sibernetik düşünmek ile de imtihan edileceğiniz duruma göre nedenlerin belirli kılındığı bir yaklaşımda davranış -ahlak- biçimsel değil misiniz?

Varoluşunuzun doğasından bahsetmekteyiz. Biyolojik olarak zaten sibernetik oluşta bilgi işlevsel ve işlemsel var oluyoruz. Tinsel anlamda zaten sibernetik düşünüyor yani kendinizi gerçekleştirme oluşu içinde buluyorsunuz. Bilinçli olmak, üç zamanlı bilinçli olmaktır ki sibernetik olmaktır, yani tinselliğimizi sibernetik buluyoruz. Çünkü özne olarak yönelimimiz var. Özne yönelimli varlıktır, gelecek varlığıdır. Geleceğe bakarsın… Eylem yaptığında, gerçekleştirdiklerin sonucunda bir geçmişin vardır. Geçmişine bağlı olarak geleceğine yönelimde iken günü yaşarsın. Gelecek, geçmiş döngüsü içerisinde günü, anı belirli kılan bir bilinç yapısallığın vardır. Öznellikteki sibernetiği böylesi anlamak gerekir. Kur’an’ın birçok ayetinde bunu görürsünüz; “Hak geldi, batıl zayi oldu”, “her şey aslına rücu eder” gibi ayetler var. Biz bu ayetlerin idrakinde olarak neredeyiz?

Temsile dayalı spekülatif yani aynalaşmaya dayalı varoluş içinde olduğumuzun ne kadar farkındayız? “Zerre kadar iyilik yapsan seni bulur, zerre kadar kötülük yapsan seni bulur” Yaptıklarının sonuçları ile aynalaşacaksın, yaptıkların ile sonuçta yüzleşeceksin ve hesaplaşacaksın. “Al oku, hesap görücü olarak nefsin yeter” diyor. Senin günahın budur deyip suratına çalmıyor. O kadar latif yani. Latif esmasını güzel ahlak ile de ilişkilendirerek okuyun. O kadar latif ki “hesap görücü olarak nefsin yeter” sen kendini zaten biliyorsun diyor. Latif; demek ki yüzümüze vurmadan, bizi bizimle aynalaştıran, spekülatif oluş içinde varoluşumuza ayna tutan.

Sibernetik oluşun içerisinde diyalektik, bizi geleceğe taşıyan oluşun kendisinde bulunmaktır. Spekülatif olmak ise yani aynalaşmaya dayalı bir dünyanın içinde olmak ise içinde bulunduğumuz diyalektik ve sibernetik dünyanın içerisinde olabilmenin gereğidir. Aynalaşmadığınız bir dünyanın içinde bulunamazsınız. Hep yabancısı durursunuz. Kur’an dilinde Allah, yaratım ve dil ile ayrıca yaşananlarının sonuçları ile temsile dayalı bir dünyada aynalaşmanın kaçınılmaz olduğu varoluşa ayna tutmaktadır.

Bugün ki dünya insanının en büyük eksiği aynalaşmadığı bir dünyadan bakmasıdır. Doğa dahi gerçekte kendi ile bir değer olmaktan daha çok kullanım değerine göre bakılandır. İçinde olunan olmaktan öte, yabancı olan bir öteki olarak okuyor, kirletiyor, tecavüz ediyoruz. Ondan sonra dağ gibi çöplerle, müsilajla boğuşuyoruz. Ötelediğimiz bir dünya, içinde olmadığımız bir dünya. Hep kendimiz için kıldığımız ama içinde olmadığımız bir dünya. Yani yalancısı ve yabancısı olduğumuz bir dünyanın içindeyiz.

Spekülatif bir dünyadaysanız, yabancısı olduğunuz bir dünya değil, sizi size anlatan, sizin de ona katkıda bulunduğu bir dünyanın içindesinizdir. Bir hadisi şerifte “sizler merhamet ediniz ki göktekilerde size merhamet etsin” denilirken spekülatif anlamda içinde olduğumuz bir dünyaya ayna tutulur. Çünkü öyle bir dünyadayızdır ki dokunduğumuzda aslına da dokunduğumuz bir dünyadayızdır. İçinde olacağınız bir dünya, ancak spekülatif bir yaklaşım ve oluş içinde olanaklıdır. Elbet aidiyetler bulunduğunuz dünyanın içinde kılar. İçinde bulunduğunuz dünyada yakin bularak içinde kılınmak ve içinde kılınmaktan yana süreklilik, spekülatif oluş içinde kılınır. Katmanlı varoluş içinde aidiyetler dahi bir aynalaşma içinde bulduklarımız değil mi? Baba ile evlat birbirini içeren aile içi oluşta birbirine ayna değil midir? İnsan halifesi olduğu Allah’ın cemalini tinsel/ öznel anlamda anlam ve değer biçimsel olarak temsil eder iken katmanlı oluş içinde, iman ediyor ise eğer aidiyet bulmakta değil mi? Katmanlı varoluşta aynı değil ayrıda değil gerçeği sebebiyle aynalaşmak olanaklıdır. Aynılığın olduğu veya tamamıyla ayrılığın olduğu bir dünyada spekülatif oluş zaten olanaklı değildir.

İslam’ın en temel şartlarını, ilkelerini konuştuk, Âdem’den Hatem’e kadar iman, ahiret ve akıbete göre yaşamak ayrıca salih amel ortak söylevdir. Bu nübüvvetin ortak söylevidir; Toplumsal düzeyde temel kılınan ve bireysel anlamda beklenen en temel şart da eğitimdir. İlk ayet “oku” emirdir. Rabbinin adı ile yani üzerinde galip olan sıfat ile okuyacaksın diyor. Sezgisel, düşünsel, duyusal, irade ile okuyacaksın! Duygusal ve kavramsal da okuyacaksın! Mantık biçimleri ve akıl tipleri ile de okuyacaksın! Nesnel okuyacaksın, formel okuyacaksın, sibernetik okuyacaksın, diyalektik okuyacaksın, spekülatif okuyacaksın, vicdan dairesinde okuyacaksın, öznel okuyacaksın, zaten öznelliği kritik ederek de okuyoruz. Yaratıcı etkinlikte de okuyacaksın. Yani değiştirecek ve dönüştürecek bir biçimde de okuyacaksın ama yerli yerince.

Bir şeyin ilkesinden bahsediyorsanız, yönteminden bahsediyorsunuzdur. Günümüzün önemli sorunlarından bir tanesi yöntem sorunsalıdır. Kelamın -ilahiyatın- da en büyük sorunsalı şu anda yöntem sorunsalıdır. Halen formel akılda Kur’an anlaşılmaya çalışılıyorsa, hayata dair okuyamazsınız ve oradan ateist de çıkar, deist de çıkar.

Yeniden kavramlaştırmaya, olan biteni anlamlı ve tutarlı bir biçimde görünür kılmaya ihtiyacımız var. Çünkü dil, temsile dair oluşu ile varlık aynasıdır. Neyi nasıl yaşadığımıza ayna tutar. Söylediğim şeyler bir; neyi nasıl yaşadığımızı göstermek için, iki; ilkesinden konuşuyorsan yöntemden konuşulduğunu görmek için çok önemli.

- İlkesi olan içeriği olandır. İçeriği olan sonuçta da görünecek olandır.

- Sonuçta görünüyorsa kendisinden sonuç alabileceğin bir şeydir

- Sonuç alabileceğin ise hayatta gösterebileceğin bir şeydir. Çünkü kritik edebilirsin.

Hayatta gösterebileceğin bir şey ise geri döndüğünde ‘bunlar bende görünüyor mu, görünmüyor mu?’ Kritik edebileceğin bir şeydir. Bilim bir bilgiyi alıyor. Deney, gözlem ile bir sonuç alıyor, sağlamasını yapıyor. Onu sadece doğrulamakla kalmıyor yöntem oluşturuyor. Kullanılabilir mi, kullanılamaz mı diye bakıyor. Önemli olan da sonuç, hak olana göre eleştirel olmayı ve bu doğrultuda gelişime açık olmayı koşullar.

Aynısı tasavvufta vardır. Yunus Emre “bana seni gerek seni” derken erekte bulunması gereken Allah’a yönelmiş olmaya tanık kılar. “Kulum bana nafile ibadetlerle yakin gelir ki…” hadisi kutsisinde hakikatte, Allah’tan sonuç almak ifade edilir.  “Nimetine erenler” diye tabir edilenler Allah’tan yana sonuç alıp hak kazanmakta ise sonuç almanın dinde öncelendiği, Fatiha suresi ile zaten belirtilmiş olmakta.  Ayrıca ibadet ve nimete erenler -âdem- bize dini anlamda yöntemi işaret etmektedir. Çünkü nimete erenden nimet alınır. Ama veren Allah’tır. “Allah kuluna hakkını kul eliyle verir, bunu bilmeyen cahil kuldan bilir.” Tevhid böyle bir şey. Hakkı mı göreceksin, kulda mı -sebepten mi- bileceksin? Kişilerde kalma lüksümüz yok. Bu tarihsel anlamda da böyle, gün anlamında da böyle, yarın anlamında da böyle olması gerekir.

Bu din özgürleştiricidir, muhatap aranıyor, çocuk kalmanız istenmiyor, yetişkinler isteniyor. Biz ne kadar yetişkin olacağız? Kendi sorumluluğumuzdan kaçan, gölgeler altında kalan, bazılarının izlerini takip ederken yok olup gidenlerden mi olacağız? Yoksa, kendi varlığının sorumluluğunu yüklenmiş ve kendini gerçekleştirme olanağı -düşünce özgürlüğü- içinde kendini gerçekleştirme çabasında mı bulanacağız. Aynı değil, ayrı da değil gerçeğinde siz isteniyorsunuzdur. Kur’an da “De ki” denilirken size hitap ediliyor, parantez içerisinde ‘Ya Muhammed’ denilmiyor. Bunun içindir ki muhatabı siz olduğunuz için evrenselliğini halen korur.

İlkesellikten bahsetmek; hayatında sonuçları itibariyle görebileceğin olgusal olandan bahsetmektir. “Bana seni gerek seni” dediler, sonuç aldılar… Sonuç almakla da kalmadılar, Allah ile gördükleri, duydukları, bildikleri, tasarruf da edebildikleri bir dünyaya taşındılar. Edindikleri nurani oluş içinde olanaklarını gelişmiş olarak kullanabildiler. Gördüğünüzde göstereniniz Rabbinizdi ama görmekten yana istidadınız arttı. Bu diğer olanaklar içinde geçerlidir. Allah’a ait olanakların yine O’nun ile istidat artışında kullanabilir kılınması ayetin tahkikinin de yapılması anlamını taşır. Böylece, sadece bilginin ilkesine bağlı olarak doğruluğunu, mantıksal olarak tutarlı biçimde tanıtlanması tahkiki değil, sonuç almaya bağlı olarak deneyimsel anlamda kanıtlanması tahkikini de yapmış oluruz. Bununla da kalmaz sonuç alınanın yaşamsal karşılıklarının yine sonuç alamaya dayalı olarak kullanabilir kılınmış olması ile de eminlik düzeyinde doğrulama edinmiş -tahkik etmiş- oluruz.

Kur’an’ın tahkikine yöntemsel bakarsak… Bir; Kur’an’ı ilkeleri ile okuyoruz, tahkik ettik… Bu mantıksal olarak tanıtlamasını yaptın anlamını taşır. İki; yaşantında karşılıklarını gördün, sonuç aldın. Sonuç kanıttır. Yetmedi… Uygulamada karşılığı olandan sonuç almasına bağlı olarak olanaklarında bir gelişme olması ile beraber kullanılabilir kılınmış olanı emin olma duygusunda yaşamalısın. Zaten “nimet” denilir iken kullanılabilir kılınmış olan kast edilmektedir. Bu anlamda Allah’tan sonuç almak ile kalmadık, sonuç almaya bağlı olarak Allah’ın, sıfatlarını bizler için kullanılabilir kıldığına da tanık olduk. Yani varoluşun ortak gerçekliliğinde öteki için de olabilmekten, olanaklarını onun için de kılabilmekten bahsediyorum. Bu anlamda bizler, ortak gerçeklikte öteki için de var olabiliyor muyuz? O zaman zaten bereket kapısı açıktır, Allah’a dair bereket süreklidir. Böylesi varoluştan yitik isek çoklukta parçalı bir dünya olarak sığca baktıklarımız içinde, hakkının dışında yaşadıklarımız ile bir sürüklenişe katılırız… Belki de herhangi bir varlık veya varoluş mertebesinde kilitlenir kalırız.

Tekbenci olmak, kendini ötekinden mahrum kılmak; olanaklarını öteki ile güzel ahlakta fedakârlığa dayalı olarak geliştirmekten mahrum kılmaktan öte değildir. Eski dille söylersem “şeytana takılı kaldı” olmaktan öte durmayız. Yani varoluşunu hak etmekten yana yoksun yaşayanlardan oluruz. Cenabı Allah esirgesin… Bu, insan olarak kendimizi hak olan bereketten kesmek, kendimizi öldürmek anlamını taşır. Değer biçtiklerimiz ile değer biçildiğimiz bir dünyada öteki ile var olduğumuz, aynı vardan var olduğumuzu rahman ismin hakkı adına dahi olsa unutmamak gerek.

Eğer burada biz ilkelerden konuşuyorsak zaten size yöntemden konuşuluyordur. Yöntem sorunsallığında ise soru kalıplarında eksikliğimiz var. Sadece ne sorusu kalıbıyla değil, nasıl ve ne için soru kalıplarını da ussal anlamda yapısal kılmamız gerekir. Ne sorusu ile tanımladığımız ve “böyledir” diyerek sabitlediğimiz bir dünyaya bakarız. Nasıl sorusu ile de diyalektik oluşta tanıtladığımız ayrıca ampirik, pragmatik vb. yaklaşımla gerçekliği kanıtladığımız bir dünyaya tanık oluruz. Ne için sorusu ile de ne için olunduğu sonuçta ve bütün içindeki ilişkilerde açık olur iken varoluşsal anlamda kanıtlanmış gerçekliğe tanık olma olanağını buluruz. Çoklu gerçeklik içinde ise ne için olunduğunu anlam ve değer çeşitliliğinde buluruz. Bu doğrultuda soru kalıplarımızı mevcut duruma göre değiştirerek ve kavramsal zenginlik edinerek düşünce özgürlüğü anlamında düşünce alanını hat safhaya kadar genişleteceğiz. Farklı mantık biçimleri ve yeni yaklaşım açılarından bakmayı öğreneceğiz. Ayrıca farklı alan belirimlerinde dahi ayetlerin nasıl görünüş bulduğuna tanık olacak -kılacak- alan yelpazesinden bakmayı öğrenmeliyiz. Bu, tevhidin de gereğidir.

Doğru yöntem, Kur’an’ı daha doğru anlamamızı sağlar iken çoklu anlam gerçekliği içinde kaybolmamızın ve yanlış yargılarda bulunmamızın da önüne geçer. İnsan özne olmanın, yaratımın doğası gereği yorum varlığıdır. Öyle ise doğru yöntem ile hak ve hakikatten sonuç almaya dayalı olarak da okuduğunu kendi nefsine doğrulamalıdır. Böylece çoklu gerçeklik içinde doğru yorumlarda bulunarak anlayış derinliği edinebilir. Yanılgılar içinde kaybolmamak adına, doğru yönteme/ yöntemlere her zaman ihtiyaçlıyızdır.  Yahudilerin Tevrat’taki hükümler haricinde, yorumladıkları ilahiyat ne kadar inandırıcıdır! Yüzlerce İncil’den sonra İncil/ İnciller ile biçim kazanan Hıristiyanlık, hakikatten kopuk teolojisi ile hakikatten ne kadar ve nasıl sonuç almamızı gösterebilir ki? Dünyada tanrısal olanı tesis etmekten yoksunlar iken ne kadar inandırıcıdırlar. İslam coğrafyasında ise hukuk esasları ile tesis edilmemiş, eğitim geriye atılmış, Kur’an’ı hakkı gereği okumaktan uzak, sonuç almaktan yoksun ne kadar İslam olduğumuzu da özellikle eleştirel anlamda sorgulamak gerekir.

En basit anlamda Kur’an’a ne kadar pragmatik olduğundan yana bakmaktayız? “Allah cennet karşılığında canlarınızı, mallarınızı satın alır”, “O’na güzel bir borç (geri ödenecek olan) veriniz”, “herkese hak ettiği verilecektir”, “çalıştığından başka bir şey yoktur”, yaptıklarının karşılığını dünyada isteyene dünyada, ahirette isteyene ahirette, her ikisinde isteyene de her ikisinde verileceğini belirten ayetler pragmatik yaklaşımda değerlendirilebilir.

Pragmatik yani faydacılık derken faydacılıktan öte, sonuç almayı kast ediyorum. Pragmatizm kavram manasında faydacılığı içerir. Faydacılık anlamını içerse de aslında sonuç alma aklını içerir. Bilgi sonuç verdiğinde kesin doğruluğa haizdir anlayışı, bu felsefi yaklaşımın görüşüdür. Bu yaklaşım ile Kur’an’a bakıldığında; ilkesel anlamda sonuçlardan konuşulduğunu, sonuçlar ile karşılaşılacağını, hakikatten sonuç almaya yönelik olunması gerektiğini anladığınızda, pragmatik anlamda bilginin doğruluğu ile karşı karşıya bırakan anlatıya haiz olduğu görülür. Bu örnek ve daha önce verdiğimiz bakış açıları ile kastetmek istediğim ise yöntem ve zihniyet anlamında yaklaşım sorunumuzun olduğudur.

Bu anlamda çocuklarımıza telkinden daha çok telkini içeren tahkik yöntemi ile Kur’an’ı okumaya dair yöntemsel oluşu kazandırmak gerekir. Sen hakikatten sonuç alabilirsin evladım diyemedik. Çünkü biz zaten sonuç almanın aklını bilmiyorduk ki evladımıza söyleyelim. Yaptığımız şeylerin karşılıklarının olduğunu unuttuk, evladımıza nasıl söyleyelim. Evladımıza söyleyeceğimiz sadece telkin kaldı. Oğlum bunu böyle yapma, şunu şöyle yapma!

Unuttuğumuz bir şey daha vardı. Her varlık nefsi emmare ile büyür, âlemle ilişkilerini kurar. Yani hayvani nefsi, sürüngen nefsi ile beraber ilişkilerini kurar ve olanaklarının varoluş nesnelerini tadar. Sadece telkinde bulunduğunuzda, hakikate karşı isyan ateşini belki de sizler yakmış olursunuz. Çocuğun sizler ile beraber yaşamsal anlamda dini değerlere dair hikâyesi olmalı. Ergenlik çağında ise ergen, bulunduğu ortamda kendisini gerçekleştirmek, yer edinmek derdindedir. Çocukluk çağı, gölge altında kalınan çağdır. Ergenlik çağı ise yer edinme, alan bulma, ‘ben de varım’ deme dönemidir. Sen alan arıyorsun, kendini göstermek istiyorsun ama yaptığın şeylerin sonuçları var, demek de gerekli. Cenabı Allah Kur’an’da zerre kadar iyilik ve zerre kadar kötülük dahi olsa sahibini bulur demiyor mu?

Tevhid bağlamında konuşmaktayız. Tevhidin hem nedenselliği hem de erekselliği içeren bir tarafı var. Neden Tanrı’yı bilmekten, erek Tanrı ile tanışmaya doğru oluş içinde kılması var. Yaşantınızda olan bir şeyi konuşuyoruz, o yaşantınızda olan şeyin Kur’an da olduğunu söylüyoruz. Kur’an’da varsa yaşantınızda zaten olması gerekiyor. Sadece bu değil, hakikatten pay almışsınız, neden Tanrı ile varsınız… O’ndan sonuç alabilme olanağı içerisinde varsınız, hatta sonuç aldıktan sonra, sonuç bağlamında tahkik yapma olanağı içindesiniz. İşte, neden Tanrı’nın her daim erek Tanrı beliriminde bulunması ile hep bir oluş içinde varoluştasınız.

Nedenlerin ereğe, amaca, sonuca bağlı belirli kılındığı sibernetik bir oluş içinde hem aynalaşma beliriminde hem değer biçimsel olunması sebebiyle ahlak biçimsel de olan bir varoluşta varsınız. Bundan dolayıdır ki ilkesel anlamda hükümler ile yapısal kılınmış varlık alanında Tanrı, erek belirim olması ile en belirleyici ilkedir. Kavramsal anlamda, ilke olarak değer belirimli inancın mutlak öznesi içeriğini taşımak ile de kalmaz, varoluşsal anlamda ilişkileri ve ortak yaşam biçimlerini dahi belirleyici kavram olarak hüküm -yargı- olma özelliğinde belirir. Gerçekte ise Tanrı, ilkesel oluşu ile hüküm sahibi özne olarak kendini görünüşe taşır. “Rahmeti kendime farz -zorunlu, ahlak- kıldım” ayeti ve evrensel anlamda kısas yani hak edişe bağlı olarak yapılanların sonuçları ile karşılaşmak da bu gerçeği anlamlı kılar.

*

Bazı arkadaşlar ‘Tevrat’ında gerçekliliği var’ diye söyler. Birkaç isim var da söylemeyeceğim, alınıyorlar, sonra kızıyorlar bana. Ben de onlara kızıyorum da olsun. Kur’an’da Tevrat’a dair “hükümleri ile gelsinler” denilirken hükümler bağlamında kabul edildiği belirtilir. Bu açıdan bakmıyorsun. Kur’an’da ‘Tevrat’ın hikâyeleri ile bize gelsinler’ demez. “Nebilerimize de iftira attılar” ayet de sabittir, Türkçeye çevrilmiş olanı değil de asıl Tevrat metnini okuyun da bakın. Küfürlerin haddi hesabını görün. Maneviyatçılarımız da okuyor, ondan sonra; efendim işte bizim peygamberler de yanlışlar yapmışlar! Doğrudur, yanlış yapabilir ama bunu alenen o şekilde, saptırtarak yorumlamak da başka bir şey.

İncil’e de gidiyoruz; yüzlerce yorum. Bu yanlış bir şey mi? Arkadaşlar insanın doğası yorumlamaya dair. Yorumladığını kendi hayatına katıp, yorumladığı ile o dünyaya katılır. Bu zaten zorunlu, ‘oku’ emrinin gereğinde fıtri olarak bulduğumuz bir kaçınılmazdır. İnsan amaç varlığı olur iken amaca bağlı olarak dünyasına kattığı -öznelliğine, fıtratına bağlı- olarak ne bulmuş ise esmayı hassı gereği şu veya bu yönelimleri, öznel seçiciliği doğrultusunda kendilik dünyasına katar. Yönelim ve seçici oldukları ile zaten yorumladığı bir dünya içinde bulunur. Kendi hayatına kattıklarını, varoluş çabası ve süreci içinde anlam ve değer ediniminde yorumlayarak kendilik dünyasına katar. Kendilik dünyasını ise hem iç dünyası hem de yarattıkları ile anlam ve değerde biçimlenen nesnel anlamda karşılığı olan kültür ve medeniyet dünyası olarak bulur. Yani burada bir şey konuşuyorum ya, hepinizde ayrı ayrı bir şekilde tezahür eder. Yani dünyanızda olanlar, esmayı hassınıza bağlı olanlar, yönelimlerinize bağlı olan, ereğinize bağlı olanlar, kültürünüze bağlı olanlar, medeniyetinize bağlı olanlar. Farklı farklı şekilde hayatınıza katılır ve yerleşir. Burada söylediğimi bilirsiniz, ama yorumlamaya başladığınızda, yani sizde olan diğer anlamlarla bağıntı kurmaya başladığınızda yorumlama başlar. Değerlendirme, kritik etmeniz başlar. Başladığında ise o dünyaya katılırsınız. O dünyayı kendinize katarsınız. Bu doğanız gereğidir.

Mesele; yöntem sorunudur. Yorumlarken, yorumunu hevâna ve zannına göre mi, yoksa gerçekten evrensel -herkes için olan- bir ilkeye bağlı olarak mı yorumluyorsun. Hevâsı gereği yorumluyorsa; nefsini ilah edinmeye kadar açık bir oluş içinde bulunmak kaçınılmazdır. Zannı gereği yorumluyorsa; zannı gereği doğa ve Tanrı’yı aynılaştıran, bir Spinoza’ ya da gidebiliriz. ‘Efendim, o ilkesel anlamda içkin olan Tanrı’yı kast etmişti’ ifadelerini de duymakta isek halen özdeş indirgemeci değil de gerçek ile izafi bağıntılı oluşta öznelliğin öncelendiği tevhid bakışımdan uzak olduğumuz gerçeğini taşımaktayız. Muhiddin Arabi gibi Hakk ve âlem belirimine “aynıdır” derken de özdeş indirgemeci yaklaşımda bulunulur iken aynı değil ayrı da değil gerçeğini taşıyan tevhitten uzaklaşmış oluruz.

Muhiddin’i veya görüşünü haklı çıkarma derdinde olanların; “efendim, aslında nedeni kendinde olmayan olarak yok hükmünde bulunanlar, taşıdıkları aslın bizatihi kendisidir” gibi ifadelerini duymakta isek ironik bir yaklaşıma tanığızdır. Yok dediklerimiz mevcut olarak varlık alanını görünür kılmaktalar ise yok denilmeyecek kadar gerçekler ise söylenen, teorik olup gerçekte karşılığı olmayandır. Kendi metninde var, bakınız, görünüz! Geçmiştekilerin yapmaya cesaret edemediklerini yaptığını da ifade eder. Formel aklın uzantısındaki bu yaklaşımda, aynı değil ayrı da değil gerçeğini varoluşsal anlamda içeren ve bu doğrultuda ikilik belirimi zemininde ikilik belirimine aşkın gerçekleşen tevhitten uzaklaşıldığı kesindir. ‘Efendim onda diyalektik de vardı!’ Diyalektik bilinci yok, formel akıl bilinci var. Aslında diyalektik, spekülatif, sibernetik, formel vb. mantık biçimleri evrensel olması sebebi ile herkes de var ama işlevsel olması, onun bilincinde olmanızı, yapısal kılmanızı da gerektirir.

Formel mantık uzantısında aynılaştırmak, yaratım ve varoluşta -aynı kılmak- olanaklı değil iken felsefe ve tasavvuf alanında görülen her iki özdeş indirgemeci yaklaşım, formel mantık uzantısında, olanı sığ ve gerçeğinden uzak anlamlı kılmaktan öte değildir. Her iki yaklaşım da varlığı -zanlı bir yaklaşım içinde- anlamaya/ anlamlı kılmaya dairdir. Varoluşu anlamlı kılmak, anlamaya çalışmaktan öte dururlar iken salt bilişsel ussal yaklaşım içinde bilgibilim beliriminde bulunurlar.

Aristo, formel mantığı görünür kıldı, ondan sonra yapısal kıldı, bitti. Ondan sonra formel mantık biçimi ile bütün dünyayı okumaya çalışıyoruz. Galileo gibiler, o ilk modern bilimciler, formel aklın eksiklerini gördükçe ne sorusu yerine nasıl sorusunu sormaya başladılar. ‘Nasıl’ sorusunu sorarak... Eylemin sorusudur. Sonuç almanın sorusudur. Geçmişin sorusudur. ‘Nasıl’ ile geçmişi, nasıl olmuş bitmiş olunduğunu, nasıl olup bitmekte olunduğunu sorguluyorsun. Bu nasıl oluyor diyorsun. Bu kâinat nasıl oldu? Bak! geçmişi sorguluyorsun. Bu insan nasıl oldu? Bak! Geçmişi sorguluyorsun. ‘Nasıl olduğunu bulurken de ‘bundan nasıl sonuç alırım’ anlamında sonucun sorusunu da sorarız. Ama nasıl sorusu eylemin sorusudur. Eylemi nerede buluyorsunuz? Sibernetik oluş içerisinde diyalektik oluşta.

Yöntem sorunu, tarihsel anlamda sorunsal olarak bulduğumuzdur. Evet yorumlayacağız. Ama hevâmıza bağlı değil, ilkesine bağlı yorumlayacağız. Sonuç alabiliyor muyuz alamıyor muyuz? 1) Bir şeyi yorumladım, o yorumladığım şey sonucu ile ilgili mi? Değil midir? 2) Ondan sonuç alına biliniyor mu, alınamıyor mu? 3) Bütün insanlara bir mesaj taşıyabiliyor mu? Ortak bir fayda çıkartabiliyor mu? Bu ortak faydadan, paydadan herkes yöntemsel anlamda sonuç alabiliyor mu? Yani ben sonuç aldım, siz de alabilirsiniz. Kur’an’daki bütün sonuç almaya dayalı anlatılarda sadece Halil İbrahim sonuç almıyor, hepiniz sonuç alabilirsiniz. Yani doğru yol üzerinde giderken, ‘Halil İbrahim sen doğru yol üzerinde gidiyorsun, sonuç alacaksın’ demiyor. ‘Ey kadın sen sonuç alacaksın, Ey erkek sen sonuç alacaksın’ demiyor. ‘Ey Kürt, ey Türk’, ey Arap sen sonuç alacaksın’ demiyor. “Alırsınız” derken hepinizi söylüyor. Ne kadar büyük bir evrensellik ve fırsat eşitliği, nasıl bir adalet içermekte!

Bin dört yüz sene önce Nebi zamanında olsaydık ne olurdu? O zaman da Allah aynı, bu zaman da Allah aynı. Zor şartlar ve imtihanlar var. Belki küfrüne sebep olacaktı. Emin olun şu konforun için de Allah’ı bulamıyorsanız, o zor şartların içinde zor bulursunuz. Elli sene öncesine, yüz sene öncesine gidin. İstanbul’un kırk sene öncesini hatırlayanınız var mı? Çeşmeler dışarıda… Anneler ne zahmet çekerdi. Geri dönmek isteyen var mı? Ben istemiyorum. Bugün ki konforumdan memnunum.

Bakın! Konformist olmayı yani sorgulamadan boyun eğmeyi, itaat etmeyi ve bu bağlamda uyum sağlamış olmayı kast etmiyorum. Kapitalizm ile beraber konfor, sorgulamadan itaat eden veya uyum sağlayan halk kitleleri oluşturmak için kullanılan ticari ve siyasi bir nesnedir. İstenilen yönde yönlendirilebilen, kullanılabilen konformist kitleler oluşturmanın nesnesidir.

Konfordan kastım ise hakkı gereği kullanıldıklarında, yaşamı kolaylaştıran maddiyata, nesnelere sahip olmaktır. Hakkı gereği yaşanan konfor rahmettir. Konforu israfa, tekbenci olmak ile bencilliğe taşır ve konfor gerçeklere, ötekine vb. duyarsızlaşmanıza sebep verir ise bu -kendinize- zulümdür. ‘Abi ben cep telefonu kullanmayacağım, israf.’ Arkadaş bütün hayat seni zorlar, onu kullanırsın en sonunda, o Rahmettendir. Elbette, lüks harcama ile emeğini israf etme! Ama gerekli olan yerde gerekli olanı kullanmak adına gerekli olanları almak ve kullanmak, rahmetten olması ile gerekendir. Emeğin değersiz kılındığı, emeğe duyarsız olunan israfa bulaşmadan, zamandan tasarruf etmek, yaşamı daha kolay yaşanabilir kılmak için dahi olsa konfor rahmettendir.

Televizyon izletmeyen, telefon kullandırmayan, kaşık dahi kullandırtmayan zihniyetler var… Bu durumda “amelleriniz niyetlerinize göre ölçülür” ayetine muhalefet etmekten öte ne yapılmakta? Telefonu da kullanıyorsan niyet, televizyonu da kullanıyorsan niyet, çatal, bıçak, kaşığı da kullanıyorsan, seni sen yapacak olan niyetindir. Zaten amellerimiz niyetlerimize göre değerlendirilir.

Niyet, bizlerin de değer biçimsel anlamda varoluşumuzun anlamlı kılınmasına sebeptir. Çünkü bizler insanız. Anlam ve değer varlığıyız ve anlam ve değer varlığıyken, anlam ve değerlerimizi eylemlerimizde değer ve ahlak biçimsel olarak görünüşe taşırız. Bu doğrultuda da kendimize karakter ve kişilik beliriminde değer biçilmeyi olanaklı kılmış oluruz. Değer biçimsel olarak gerçekleştirilenler, görünüşe taşınanlar ile içselleştirmiş ve biçim kazanan bir dünyanın da içinde yaşarız. Kendisinde olduğumuz bir dünyayı yaşarız.

‘Sen bunu niye yaptın’ denilir iken bizlerin niyeti sorgulanır. İyi, doğru, güzel, kötü vb. yargılarda da karakter ve kişilik belirimlerine değer biçeriz. Ahlaksız, şerefsiz, hırsız, izzet sahibi, merhametli vb. olumsuz veya olumlu nitelemelerde bulunurken de karşılıklı ilişkilerde anlam ve değer varlığı olarak var olmanın değer yargısal olması sebebi ile öznelliğe değer biçmeyi, öznelliğin -yaşamın- bir gerçeği olarak buluruz.

Ahirette de size, zenginsiniz, fakirsiniz sorgu suali olmaz. Zenginliği hangi niyet üzeri neye kullandığının, fakirliği hangi niyet üzeri yaşadığının sorgu suali olur. Hangi niyetle bunu yedin, şunu kullandın, ona baktın? Sorgulamada esas niyettir. Sonuç almaların vardı, bu sonuç almalara niye taşımadın? Erkek için de bu böyle, kadın içinde bu böyle.

Kur’an’ın genel anlamda diline baktığınızda, hitap-muhatap, aynı değil ayrı da değil, katmanlı çoklu gerçeklik, esas, hikmet, hüküm, diyalektik, sibernetik, spekülatif, temsil, sonuçlar ve sonuç almak vb. ussal belirimler ile biçimlendiğini görürüz. Böyle konuştuğunuzda zaten yöntem konuşuyorsunuzdur.

En temel yöntem; kendi kafanıza, hevânıza göre yorumlayacağınız bir kitap olduğunu bilerek okumanızdır. Sadece bir mantık biçimine, ilkeye ve alana indirgemeden okumanızdır. Ayet ve surenin varlık ve varoluş karşılıklarına da dikkat etmeniz gerekir. Teorik olanın pratikte sonuca dayalı olarak tahkikinin de yapılması gerektiğidir. Diyalektik bize doğrusal yürüyüş verirken, ilerleme getirirken, tarih -miras- varlığı olmamızı olanaklı kılar iken tevhid, diyalektiğe aşkın Hakk’a yükselmemize sebep verir.

Peki hem teorik anlamda hem pratik anlamda biz ne kadar tevhid ehliyiz? Esma-i ilahiyi pratiklikte yaşıyor muyuz? Sıfat-ı ilahiyi pratiklikte yaşıyor muyuz? İstidadımızı artırmak için ibadet namına ne yapmaktayız? Yaratıcı etkinlikte yarattığı dünyalar için de kendini yaratanı, yaratıcı etkinlikte yarattığı dünyalar için de kendini yaratan olarak yaşıyor muyuz? Meleklerin anlamadığı da buydu. Yarattığı dünyalar içinde kendini yaratan bir varlık olarak Allah’ı görünüşe taşıyacak Âdem’i bilemediler.

Yaratımın kendisinde zamansal öteleme sebebiyledir ki, her daim aynı değil, ayrı da değil korunur. Başkası olmak korunmadığında, yaratımdan bahsedemezsiniz. Kötülük dahi sizin siz olmanızın korunmasıdır. Yapıyorsunuz ya, yani siz orada kendi varlığınızı korumuş olarak kötülüğü deneyimliyorsunuz. Ama kötülük de kalmanız değil, iffet ve hayada kalmanız istenir. Yani varlığınızı değer olarak bulmanız ve korumanız istenendir. Kötülük, tekbenci olarak nesnelerine takılı kılan, ilksel oluştan yana kaybolmaya neden olan, sürdürülebilir ilişkilerden ve öz denetimden yoksun kılan olarak parçalayıcı, bütünlüğü bozucu olandır. Ama iyilik; bütünleyendir, aslına çeviren, yükseltendir. Toplumsal birliğe doğru yürütendir. İlişkileri düzenleyendir, rahatlatandır, entegrasyonu sağlayandır. Yaptığınız her iyilikte, salih amelde, tevhide dair olan ile hakka yükseliriz.

Bugünkü dünyanın eksiği, hayra ve sonuçlara dair olarak içinde olduğu bir dünyada bulunmamalarıdır. İçinde olmadığınız dünya, yabancısı olduğunuz bir dünya olduğu içindir ki kavgalı olduğunuz veya öteki kıldığınız bir dünyadır. Sonuçlarına bakarak, sonuçlarını yaşamadığınız bir dünya, hep kendisinden kopuk yaşadığınız bir dünyadır ve sağlıklı yaşamadığınız dünyadır. Sonuç olarak çocukça tavırlarda hep ötekileştirdiğiniz, günah keçileri aradığınız bir dünyada yaşarsınız. Bilmiyor ki yaptıkları sonuçta kendine ayna olacak ve sonuçta kendisine geri dönecek. Bilmiyor ki sapkınlıklar ve küfür batağında yaşarken sonunda boğulacak. Belki de yaptıklarının sonucu olarak ateş başlarına yağacak. Bugünün Batı anlayışının en büyük sorunu, gerçekliğine dair içinde olmadıkları bir dünyayı hoyratça kullanım nesnesi kılmalarıdır. Sapkınlıkları da meşru kılma çabası içinde olurken hakikatten kopuk yaşamalarıdır. Bu anlamda özenilecek olmaktan daha çok iğrenilecek yaşam biçimleri ile ibrettirler.

Ama bu söz tehlikeli bir söz. Niye? O dünyaya ayna tutuyorsun. Sen içinde olmadığın bir dünya yaşıyor, sadece bedene ait bir dünya yaşarken, o bedene ait dünyalarla ötekileştirirken, hazlara ait kıldığın dünyanın içerisinde tatmin olmadığın dünyanın yabancısı iken hep boşluğa mahkûmsun. Hep yalnızlığa mahkûmsunuz ve yalnız ölmelere mahkûmsunuz. En sonunda Lut kavmi gibi pişmiş ateşe çevrilmiş taşlar gibi kalpsiz bir dünyanın insanlarısınız. Aynı şekilde bizde öyle olduk. Hakikatten sizi koparan ne varsa, duygusuzlaştırır, duyarsızlaştırır. Duyarsızlaşmış ve duygusuzlaşmış bir dünyada taş kalpli olmaya mahkûmsunuzdur. Geçmiş olsun hepsine. Bu bir sonuçtur. Sonuçlarına da katlanılır.

Çevrenizde yok mu? O kadar duyarsız insan, hakikatten kopuk insan. Hakikatten koparan ve kopuk insan… Yok mudur çevrenizde duyarsız, şımarık, havai, batıldan ve şerden yana inatçı olanlar? En son boşluğa düşmüş nerede tutunacağını bilmeyenler... Boşluğa düşmüş de tutunacağı bir dalı olmayanlar.

Freud’un zamanını yaşamıyoruz, histeri zamanı değil bu zaman, boşluğa düşme zamanı. Kalabalıklar içerisinde yalnız yaşayan toplumlar. Birbirlerine tutunmayan varlıklar. İnsan insan ile var olur. Bunu Kur’an’da yaratılış mitinde buluruz. Âdem beşer yaratılmıştır ama Havva yaratıldığında, ünsiyet varlığı olarak ikinci yaratımını yani insan olarak yaratılışını yine insan ile bulmuştur.

Havva demek; Âdem’in beşeriyetten insan olması demektir. Havva olmayaydı da Âdem insan olaydı! Birinci yaratımda Allah, kudret eli ile insana bedensel anlamda biçim vermiştir. İkinci yaratımı olan anlam ve değer yaratımında ise insanı insan ile tinsel/ öznel anlamda yaratır. Cenabı Allah sizi anne karnında yaratır ve aşağıya indirir… Her âdem atası Âdem misali yer kürede insanlık âlemine iniyor. Âdemsiniz, indiniz, annenizi ve babanızı buldunuz, ailede cennette yaşıyorsunuz. Yediriliyorsunuz, içiriliyorsunuz. Allah muallim, eğitiyor. Melekelerinizle beraber okuyorsunuz, melekler, melekeleriniz olması anlamında hizmetinizde. Bakınız kısmi dahi olsa âdem olmayı, Kur’an’ın yaratıma dair ayetlerini böyle yaşıyoruz.

Hakikatten paye almanın ve mülkten paye almanın sürekliliği içerisinde var oluyoruz. İnsan sadece hakikatten paye alan değil, mülkten de paye alan, mülkten paye alırken de kendini yarattığı dünyalar içerisinde hep yaratma olanağı bulan, yarattığı dünyalar içerisinde miras varlığı olarak tarihten de paye alandır. Koşullar, şartlar, ihtiyaçlar, çatışkılar, diyalektik oluş kendisini zorlar iken kendisini hep yeniden yaratır ve yeni bir dünya yaratmak içinde kendini bulur. Bunun içindir ki hiçbir zaman, aynı zaman da kalmayan bir varlıktır. Ancak, insan insan ile ilişkilerinde anlam ve değer dünyası yaratırken özneler arası ilişkide melekeler zemininde dil ile ikinci yaratımını bulur.

Allah da hiçbir zaman aynı zaman da kalmıyor. Ama Cebrail kardeş, belki yeni yeni kendi dünyasını keşfediyor. Azrail kardeş belki yeni yeni kendi dünyasını keşfediyor. Durağan bir zaman içerisindedirler. Evet, hepsi hakkı gereği tespih ediyor. Ne yaşıyorlarsa, Allah’tan aldıkları payenin dışında yaşamıyorlar. Meleklerin insandaki temsili olan melekeleriniz dahi kendi doğrusal zamanlarında var değil mi? Ama insan aynı zamanı hiçbir zaman yaşamıyor; gençliği, yaşlanması, orta yaşı. Hem biyolojik hem de manevi olarak düşünün. Manevi, tinsel/ öznel anlamda yedinizde neydiniz, yirmi ikinizde ne oldunuz? Kimlikte bir, ama karakterde değişmişsiniz değil mi? Ama halen o özsel karakterini orada da koruyan, burada da koruyor. Çünkü o kaçamadığı bir şey. Hani gençliğinde de kıpır kıpır, şimdi de kıpır kıpır. Arada bir yıkılıyor ama olsun. Ama örnek veriyorum. Hiçbir zaman aynı zamanda var değilsiniz. Bu söylediğim bir aynadır hepimize. Hangimiz durağan bir zamandayız? Bütün şartlar, koşullar, ihtiyaçlar, içsel ve dışa yönelik çatışkılarımız hep bizi daha ileriye, geleceğe taşımıyor mu?

Kaygı dediğimizi, dış dünyanın gerçekleri sonucunda iç çatışkısı ve gerilimleri içinde bulmuyor muyuz? Kendi iç dünyamızın çatışkısı, nefsi emmaremizde, hayat ilişkilerimizde… Kaygı dediğiniz, deneyimlerin sonucu edindiğiniz bir şeydir. Çocuğun kaygısı mı var? Deneyimler kaygı ile geleceğe tutunmamıza nedendir. Hani bir atasözümüz vardır; “sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer.” Kaygı gelecek imgesi ile deneyimlediğimiz bir duygudur. Kendi varlığınızı hissettiğiniz bir duygudur. Hiçe atılacak bir duygu değil. ‘Abi çok kaygılandım, herhâlde öleceğim.’ Elbette denetimsiz kaygı, aşırı kaygı, sağlıklı insan olmaya dair olarak sizi yoldan çıkartabilir. Ayrıca başka alanlara taşıyabilir. Menfaate yönelik bir yere de taşıyabilir, ama orada kendinize bir dönseniz, kaygılanan bir varlık olarak ben varım! Ama kaygılanan bir varlık olarak değişime açık bir varlığım.

Kaygı değişime açık olan kapınızdır. Olmazsa olmazınızdır, iyi ki kaygı var. Bilimle uğraşıyoruz, kaygı duygusunu yok edeceğiz; öldü insan. Abi hayâ duygusunu da kaldıracağız, değer olarak hangi duyguda kendimiz bulacağız? Kaygı, haya, kendini en yalın biçimde bulmanın duygusu olan ihlası vb. yok etmeye kalkarsak insanı yok ederiz.

*

Şu anda bilim de sonuçları gören, sonuçlardan sonuç aldırtmaya çalışan bir yöntemdedir. Yani erek bilincine göre nedenlerini belirli kılan ve o nedenlere bağlı olarak iş kuran ve sonuçlarına göre de kullanılabilir bir dünyayı görünür kılar. Ama bu bilimin ikinci ayağıdır. Bilimin birinci ayağı teorik oluşudur. Teorik ayağından pratikte sonuç almaya geçişi bilimin ikinci ayağıdır. Kur’an’da Süleyman ile buna tanık oluruz. Bilimin üçüncü ayağı ise tözüne bağlı olarak yeniden yaratmaktır. Ki Hz. İsa ile buna tanık oluruz. Balçıktan kuş yapması ve üfledikten sonra Allah’ın izni ile uçmasında, ölülerin yeniden diriltilmesinde bu net olarak anlamalı kılınır. Yani nura bağlı olarak yeniden yaratmak, bilimin üçüncü evresi olarak bulacağımızdır. Aslında hayal gücünüzle töze bağlı olarak yaratım yapmıyor musunuz? Düşünce, yaratım erki olma yönü ile de nurda gerçekleşmekte değil mi? Düşünürken, hayal kurarken, tözün dışında mı kendinizi gerçekleştiriyorsunuz? Bu işler nurla, asıl olan töz, cevher ile yapılıyor. Cenabı Allah, nuru ile düşünme olanağı vermekte iken anlam buluyoruz… Anlam bulduklarımız ile düşüncenin yaratıcı etkinliği içindeyizdir.

Tasavvufi bir anlamda söyleyeyim; Allah’ın nuruyla varoluşu bilen Nebi efendimiz “Müminin ferasetlisinden korkunuz. Allah’ın nuruyla bakar” diyor. Bu söz dahi, Allah’ın nurunu kullanmaktan bahseder. Kullanabilir demek, menfaatine tabi demek değil. Sende zaten, O’ndan beslendiğinde sendeki olanakları genişletiyor, kendi olanaklarını kullanabilir kılıyor. Daha fazla kullanabilir kılıyor. “Ferasetiyle bakandan korkun. Çünkü Allah’ın nuruyla bakar.” Basiret, nurdan beslenmek, olanağı daha fazla kullanabilir kılmak, sonuç almak artmış. Böyle bir dünya da var!

İslam’sanız feraset, basiret, tasarruf, Allah’tan sonuç almak, yolda giderken meleklerle tanışmak hakkınızdır. İlm-el- yakin meleklere iman ettim, gaybi olarak. Ayn-el-yakin; göreceksin. Hak-el -yakin; meleken olarak kendinde bulacaksın. Gelişim olarak bulacaksın. Aynı şekilde peygamberler: İlm-el- yakin peygamberlerimizi biliyoruz; ayn-el- yakin, tanışacaksın. Gidip onlarla tanışacaksın değil, onların ilahi sıfatlarını, ilahi esmalarını neyse o artık karakterize ettikleri arketip olanı âlemde göreceksiniz. Bununla da kalmayacak, kendinizde nasıl karakterize edildiyse hak-el yakin anlamında gerçekleşirken bulacaksınız. Hangi peygamberin kademi altında iş görüyorsun, ne yaşıyorsun, ne yaşamıyorsun? Hiç böyle okudunuz mu bilmiyorum? İmanın şartları diyoruz değil mi, sonuç almaya dayalı bir dininiz varsa böyle de okumak gerekir.

Öncesinde şehadet getirdiniz, Allah’a iman ettiniz, bu imanı gaybi düzeyinde ilm-el-yakin olmaktır. Göreceksin, ayn-el-yakin tanık olacaksın. Duanın sonuçlarında, yaptığın işlerin sonuçlarında, iyiliğin ve kötülüğün sonucunda, sonuç alırken ayn-el yakin tanışacaksın. Rabb’ini üzerinde galip sıfatlarıyla da hak-el yakin göreceksin.

İnsanın vatanı Allah’tır. İnsan bu dünyadadır, ama bu dünyaya ait değildir; Allah’a aittir. “Bizler Allah’a aitiz ve geri Allah’a dönücüleriz.” “Hakk’tan geldiniz, Hakk’a döneceksiniz”, “Allah’a aitiz ve Allah’a dönücüleriz.” Kime ait olduğumuzu zaten söylüyor. İspat… Zaten hep dönüyoruz. Esmayı Hüsna, Sıfatı İlahi hep O’ndan buluyoruz ve O’ndan bulurken hep O’na dönüyoruz. İstesek te istemesek te ya zılli ya da asli düzeyde dönüyoruz. Ya nefsimize mal ederek yaşıyoruz ya da Hakk’a yükseltici olanlar ile yaşıyoruz. Mesele budur aslında.

Bilim bugün ışık hızını sabite alıyor. Teorik olarak ta ışık hızından hızlı hızlar vardır. Şu evrenlerde, bu evrende, bizim evrende tanık olmuyoruz diyor. Ya senin kendi evreninde ışık hızından daha hızlı hız var. Dolaşıklık dediğin bir şey var. Nasıl gerçekleştiğini daha ispat edemiyorsun ama gerçekleştiğini gösterebiliyorsun. Nasıl gerçekleştiğine dair teoriler olsa da nasıl gerçekleştiğini anlayamıyorlar.

Farz edin ki siz Allah’tan sonuç alan bir insansınız. Sonuç almakla da kalmamış, hayatınıza nüfuz etmiş ve sizden ilahiyat taşıyor olsun. Tasarruf etme olanağı kazanmış olmak anlamında, hakikatten aldığınız paydan yana olanaklarınızda gelişim ve gelişmiş olanaklarınızı kullanmak da gerçekleşmiş olsun. Şimdi… bilimin ışık hızı sabitesi sizin için neyi ifade eder? Işık hızı, Allah’ın Allah olmasına yeterli mi değil mi diye sorarsınız. İlahiyatçı hiç bu soruyu soruyor mu? Nasıl sorusundan yoksun iken nasıl sorsun? Yani ışık hızında hareket olanağı bulunan söz de bir tanrı, Tanrı olur mu? Andromeda, Samanyolu vb. galaksisinden çağırıyorsun! “Lebbeyk Allahümme Lebbeyk” ‘Yetiş ya Rabbi yetiş!’ Yetişir mi? Yetişemez.

Işık hızı makro ölçeklerde değerlendirildiğinde, Tanrı’nın Tanrı olması olanağı olmasından yana yetersiz kalır. Hem sınırsız olan kendi varlığının her yerinde kendi olmayı koruyacak hem sende olacak hem de kendi varlığında ikame, idame, idare edecek. Onunla da kalmayacak zamansal öteleme sebebi ile varoluşsal anlamda yarattığının hep önünde olacak. Bir de senin yaptığın şeyleri geri sana döndürtecek, böylesi bir yaratımda da bulunacak. Seni seninle yaratacak; seni ilişkilerinde yaratacak bir daha, bir daha daim yaratım içinde var edecek. Sadece seni değil, mikrodan makroya kadar ne yarattı ise hem kendine hem de onlara yeten Samed olacak. Söz konusu böylesi Allah ve ondan sonuç alan sen isen bilimin ışık hızı sabitesi nerede kalır. Bundan kastım, Kur’an ile yaşantınızda tanık olduğunuz ve sonuç aldığınız hakikati biliyorsanız, bilime dair de bir sözünüzün olması gerektiğidir.

Siz eğer sonuç aldıysanız; aldığınız sonuçlarla da felsefeye de döndüğünüzde nerede kalındığını görürsünüz. Sadece Formel mantık biçimi ile dünyayı okumaya çalışanlar, aynılaştırmada kalan Spinoza, Diyalektiği yanlış ve sadece bir oluş biçimine indirgeyen Hegel, hakikatin tahakküm kurmaktan ve tektipleştirmekten uzak özgürleştirici kıldığından habersiz varoluşçular gözünüzün önündedir. Atamızdan böyle görmedik diyenler ile Kur’an’dan bakarken, Jung’un tabiri ile de ‘insanı tarih varlığı oluştan uzak ele alan’ Freud gözler önünde durur. Kelama da döndüğünüzde formel mantık biçiminde sıkışmış olduklarına tanık olursunuz. Yani kendi kitabımızı doğru okursak, alanlara eleştirel olarak döndüğümüzde büyük bir sözümüzün olması hak olur. Kur’an perspektifinde o vakit güne bir sözünüz var.

Töze bağlı olarak üretimden bahsettiğin zaman, yarının dünyasında töze bağlı olarak üretim başladığında sen o devire varmadıysan eksikliğini gör. Veya Öyle bir dünyanın gerçekliğine bugünden sen hazırlan! ‘Eyvah kıyamet geliyor. Neo teknoloji, nano teknoloji vs. çıkmış!’ Kıyamet, ayağa kalkmak demektir. Öyle ayağa kalkılıyor işte. Töze bağlı üretim yaparken ayağa kalkacak insan. Elbette ki hataları olacak, dünya birbirine belki yine girecek. Ama insan yeniden dirilecek ve yürüyecek. Çünkü yarattığı dünyalar içinden hep ayağa kalkıp kıyametini yaşayıp yeniden üreten ve kendini ileriye taşıyan bir varlıktan bahsediyoruz. İki yüz sene içinde, üç yüz sene içinde, dört yüz sene içinde bir kıyamet beklemeyin arkadaşlar. Kurtarıcı beklerken de Kur’an ile kendinizi kurtarmayı unutmayın.

Mehdi çıktıysa ihtiyaçlıya gelecek. İsa gelecekse ihtiyaçlıya gelecek. Umumiyete gelecek şahıslardır. İlkeleri ile bakarsak İsa hakikat, Mehdi adalet ilkesini temsil eder. Adalet sende gerçekleşmekte ise hakikati de biliyorsun ve yaşantında görüyorsun; öyle ise onların karakterize ettiğini yaşarken, kurtarıcı beklemeyeceksin. İnsan olmaya ve akıbet, ahiretten yana Allah’tan emin olmaya dair sonuç almış olarak kurtulmuş olanların kurtarıcıya ihtiyacı yoktur. Öyle ise umumiyete ihtiyaçlıya gelenler, sana gelmeyecektir. Neyine bekliyorsun! Beklerken de günü kaçırıyorsun. Sen adaletliysen, vicdanı uyanmış olarak hak ve hakkaniyet ilkesi ile hakikati hak ederek yaşamaya çalışmakta isen korkacak neyin var?

Senin öz denetimin varsa, kendi kendine vicdanında hesap verebilirliğin varsa, öz kontrolün varsa, fırsat eşitliğiyle bir dünyaya bakabiliyorsan sana gelmiyorlardır. Bu fırsat eşitliği ile ilgili geçenlerde bir kardeşim hemen uyardı. ‘Sapkınlara da mı fırsat eşitliği var?’ Rahman dairesinde yani doğaya dair genel rahmette rahmet herkesedir. Ancak, hakikatten uzak kılan her şey, hakikatten yana sonuç almaya dair fırsat eşitliğini kendinde yitirir. Bir şey hakikatten uzak kılıyorsa, hakikate uzak olarak da saptırıyorsa zaten fırsat eşitliğini yitiriyor. Yani hakikatten paye alamıyor, sonuç alamıyor… Beden dünyasına inmiş, ten dünyasına inmiş. Anlamdan yana ne zevk edinecek? Sığ bir dünyaya inmiş… Tinsel anlamda derinlikten, hakikate dair sonuç almaktan yana ne haberi olacak? Sonuçlara göre yaşamaktan yana iradesi, duyarlılığı, yönelimi olmayandan hakikate dair ne bekleyebiliriz? Hakikate dair aidiyeti ve kendi varlığının sorumluluğunu olması gerekenlerde yüklenmemiş olanlardan bir şey beklenemez.

Senin varlık, değer alanına dokunuluyorsa önlemlerini de yasal olarak alacaksın. Böyle yöneticilere ihtiyacımız var. Yöneticiler bir şey yapmıyorsa yeni gelecek yöneticiler inşallah yapacak cesarette olurlar. İstanbul Anlaşması’nı kaldırmak buna yeterli değil. Ben bunu aşırı dinci bir kişi olarak ta söylemiyorum. Ben, öngörülü bir insan olarak bunu söylüyorum. Hakikatten, hakikate bağlı olarak yaşanacak bir dünyadan bahsediyorsak o zaman bizi hakikatten koparacak, nimetten uzak tutacak, Allah’tan uzak tutacak şeyleri de genelleştirecek ve yönelim sağlatacak olanların önüne geçmek gerekir. Ama ceza gerektiren yerde mükâfat veriyorsak olmaz. On tane dizi açın, on tanesinde de bir sapkın vardır. Umumileştirmek ve genelleştirmektir bu. Hani denetim kurumları nerede? Bundan yirmi sene önce dansöz çıktığında millet kıyameti koparıyordu. Şimdi dansözü aratacak neler var. Onlar da insan değil mi? İnsan değil de beşer kaldıkları kesin ve kimse bunu umumileştirmesin. Bunu dava konusu edecek varsa da önü açık olsun. Bunlar dava konusu şeylerdir. İnsan hak ve özgürlüklerine dair değil, kendi varlığımızı, değerlerimizi, değer alanlarımızı, namusumuzu koruma alanı olan ile ilgilidir.

Efendim Roma çağındaki Yunan antik çağındaki askerlere döneceksek, on bin sene önceki insana döneceksek, mağara insanı gibi bir dünyaya döneceksek varsın ne yapıyorsalar yapsınlar… Hayâ etmiyorlarsa vs. Ama kendi değerlerimizi yaşayacaksak, o değerlerin alanı içerisinde istemiyoruz. Umumileştirip de genelleştirecek şeyler de istemiyoruz. İlla Lut kavmine mi dönmek gerek. Emin olun kısmi olarak Lut kavminin haline dönmüş bir dünya yok mudur? Geçenlerde, sapkın yönelimlere dair çocuklarını korumak adına bir karar alan Macarlılara, Hollandalı yöneticiler kafa tuttular. Macaristan ne yapabildi, bizler ne yapabiliyoruz, dava ediliyoruz. Lut mealen ne demiş idi? “Size karşı gücüm yetseydi.” Kızlarını teklif ediyor, bunun daha ilerisi var mı? Hak olan bu, siz ne yapıyorsunuz diyor. Gerçekten uzaklaşarak sonuçsuz ilişkiler peşinden koşanların sonu hüsrandan öte değildir. Yaşamın kesintisiz, sürekliği içinde er ya da geç yaptıklarının sonuçları ile karşılaşırlar.

Bu konuları anlatmamın sebebi şu; Hak olanı gözetmiyoruz ve bu gibi şeyleri insaniyete indirgemiş gibi konuşuyoruz. Bu insaniyet değil, Allah’ın hukukunu çiğnemek ve bulunduğumuz varlık dünyasında neyi nasıl yaşamamız gerektiğin hakkından uzaklaşmaktır. Hakikatte örtüyorsa, bir daha söyleyeyim duyarsız ve duygusuz bir dünyanın kapısını aralarken geçmiş olsun sapkınlara. Sonuçları ağır olur, bu sonuçları ahirette mi görürler, akıbette mi bulurlar o Allah’ın takdiri. Ama sapkınlığa karşı bir sözümüz yoksa ayıp bize! Lut’u ifade ederken dahi Kur’an’ın ayetlerinin, nasıl varoluşsal karşılıklarının oluştuğuna da ayna tutmuş olduğumuz gözden kaçmasın.

İnsanın nefsi emmaresi kötülüğe dair her türlü yönelime haiz iken sapkınlığa veya helal ve haram olana dair ayet hükümleri her devirde gerçekliğini korur. İlkeye dair güzel ahlak belirimli sınırlar dahilinde olgunlaşmak -Allah ereğine tekâmül etmek- anlamında insanlaşmak olanaklıdır. Hükümler ile sınırlananın, öteki ile sürekli ve sürdürülebilir varoluşu olanaklı kılındığı gibi sınırları dahilinde aidiyet bulmak ve sorumluluk yüklenmek ile insan olma olgunluğunu bulmaya başladığı bir gerçektir. Bununla da kalmaz, insan olma olgunluğu aidiyet, sorumluluk ve güzel ahlak ile çizgilerini bulur iken Allah’a dair olanın yani ilahi veya evrensel olanın hak edilmiş olarak gerçekleştirilmesi, görünüşe taşınması söz konusu olur. Bunun için dahi olsa Allah’a duyarlı her can, hak ve hakkaniyet ilkesi gereği ötekine duyarlı iken varoluş sınırlarına dikkat etmiş olarak sınırları üzerinden Allah’a yükselmeli ve kendi içinde değer zenginleşmesi yaşarken anlam derinliğine kapı aralamalıdır.

Kur’an’ı nasıl anlayacağız… Kur’an’da Lut kavmine ne olduğu söylenmekte. Bunun lamı cimi yok. Sapkınlıklar bu kadar aleni yaptırılmaya çalışılıyorsa, devlet büyüklerimizin kalkıp bir şeyler yapması gerekiyor. Abi, işte oy kaybı olur vs. Yemişim oyunu. Bu sene kaybedersin diğer sene kazanırsın. Sen olması gerekeni yap. Abi, çocuklarımızla baş edemiyoruz; insanoğlunun nefsi her şeye eğilimlidir, önünü kesmezsen, özendirirsen, rol modelleri sapkınlar olursa, özenilen ve taklit edilen temsilde sapkın olmak kaçınılmazdır. Zaten nefsi emmarenin, eğilimleri ile yapmayacağı sapkınlık yok.

İnsan terbiye varlığıdır, terbiye varlığı olduğunu unutursan, önün olumsuz anlamda açıktır. Terbiye varlığıyız. İstesek de istemesek de nefsi emmare belası ile âlemle olan ilişkilerde, yönelimlerimizde, aklımızdan bin bir türlü şey geçer. Ama toplumsal ilişkilerimiz ve değerlerimiz bizi sınırlar, terbiye eder. Terbiye, Rabb ismi ile beraber okunduğunda, kendisi ile var olduğun üzerindeki Rabbini yaşamanı olanaklı kılan olgudur. Sapkınlık ise üzerindeki Rabbini hakkı gereği hak ederek yaşamanın olanağından koparır.

İnsan, tahakküm kurmak veya tektipleştirmek amacı ile değil de Rabbini hakkı gereği hak ederek yaşamanın ahlaki sınırlarını edindikçe, kendiliğinde bütünlüğünü korumanın ve kendi içinde değerden yana zenginleşmenin ve anlamdan yana da derinleşmenin olanağı içinde bulunur. İnsanın tene ve hazlara dair fıtratı gereği hakkı olan ve yaşaması gereken şeyleri olsa da insan sadece tene ve hazlara indirgenmeyecek kadar Allah ile kutsiyetini bulan bir varlıktır. Sapkınlık Allah’a ihanet etmekten, aslına hain olmaktan öte değildir.

Lut kavmi yani sapkınlıkta aşırılık ve zihniyet olarak kavramlaştırdıkları ile galip olma çabasında olanlar günümüzde artmış değil mi? Birisi bunlar üzerine bir şeyler söylediğinde mahkemeler bangır bangır.  Niye? Barolarda, siyasette, magazinde ve nerede ise her yerde bunlar var. Lut nebi ne demişti? “Keşke size karşı bir gücüm olsaydı…” Bazı ülkelerde sapkınlığa karşı gücü yetmeyen halkların, grupların Lut nebiden ne farkları var.

Türkiye’de de çaresizliğimizi hiç görebiliyor musunuz? Lut’un ifadesi çaresizliğin dile getirilişi değil midir? Macaristan’da, kısmen de olsa sapkın cinsi yönelimlere karşı bir sınırlama, özentiye karşı bir sınırlandırma getirilmiştir. Bu dahi çaresizliğin ifadesi değil midir? Sapkın olan cinsi yönelimi kavramlaştırmaktalar. Yani geneli ikna edici çalışmalarda bulunmaktalar… Bununla da kalmayıp, sapkınlığa özendirici, ayartıcı her ne var ise sanat, magazin, negatif cinsellik, fuhuşa bağlı para kazanımı vb. kullanmaktalar.

‘Peygamber zamanında böyle kişiler vardı, peygamber sesini çıkartmıyordu’ diyenler de var. Git bak bakayım! O güzelim Nebi, onların yüzünü görüyor muydu, sapkınların nübüvvetten, risaletten nasipleri var mıydı? Peygamberin sofrasından nasipli değillerdi. Bu, sapkınların hakikatten nasibi yoktur, sonuçsuz bir yaşamda insanlığa dair kendilerini öldürdükleri anlamını taşır. Sözde ilahiyatçı, felsefe öğrenmiş arkadaşlar yazıyor… ‘Olumlu anlamda ‘bunlara da insanca davranmak gerek. Çünkü hem insan olunması sebebiyle hem de Kur’an’da sapkın cinsi yönelimlere dair net bir hüküm yoktur’ demekteler. İnsanlığa dair sözümüz yok ama Lut kavmine olanlar ilahi hüküm değil de nedir. İlahi hüküm Lut kavmi üzerinden net olarak ifade edilmiş iken sözde ilahiyatçıların Kur’an’ı anlamaktan yana sığ oldukları aşikârdır. Bir daha söylemek gerekir ise elbette, insana veya bir canlıya ahlaki anlamda davranışlarımızda dikkat etmek gerekir. Ancak sapkınlığı meşru kılacak her türlü olayın karşısındayız.

Bakınız! Sapkınların diyalektiği çiftlerin diyalektiği yani yeni bir oluşta hakikatten sonuç almış olarak buluşmanın, var olmanın diyalektiği değildir. Fıtrata aykırıdır. Bu nedenledir ki Sapkınlığa karşı ya veya ya da diyalektik beliriminde, karşıtların diyalektik oluşu gereği bakmak gerekir. “Hak geldi batıl zayi oldu” anlayışı ile bu konun değerlendirilmesi gerekir.

Elbette, çift cinsiyetli doğanlara, cinsiyeti belirleyici olan melekeleri ve hormon salınımı bozukluğu yaşayanlara bir şey dememekteyim. Ancak, nefsi emmaresi sebebiyle cinsi sapkınlığı bir tercih olarak önünde bulup da sapkınlığı tercih edenlere karşı bir şeyler söylemekteyim. Cinsiyetlerin kaldırıldığı, cinsi yönelimlerden yana seçimlerde bulunmanın serbest bırakıldığı bir dünyada, çiftlerin değil, karşıtlığın diyalektiği içindesinizdir. Yani cinsi sapkınlık meselesi: ya öyle olursun ya olmazsın diyalektiği içinde değerlendirilmesi gerekir, çiftlerin diyalektiğinde değil.

Kur’an’da Allah nefsi emmareye sınırlar getirir iken beşerden insan yaratma iradesinde bulunur. Bizler beşer kalmakla da kalmayıp beşerden aşağı fıtratı gereği yaşamayanlar isek şeytanlaşmak sonuç olarak bulduğumuz olur. Her türlü sapkınlık, sonuçları gereği ağır deneyimler ile karşı karşıya kalınacağının gerçeğini taşır.

Kur’an’ı anlamak adına ilkesellikten bahsediliyorsa zaten yöntemden bahsediliyordur. İlkesel anlamda ise tahkiki içeren telkin olması gerekendir. Öyle ise herkes denediğinin, deneyimlediklerinin sonuçları ile karşılaşmaya, yüzleşmeye ve hesaplaşmaya da hazır olsun.

Ayrıca herkese icabet edilecek diye bir kaide de yoktur. Talep edene icabet edilir. Abese suresi; âmâ olayı doğrultusunda talep edene, iman edene icabet edilmesi gerektiğini net olarak ilkesi gereği içerir, betimler. Olay zaten olgunun -ilkenin- olayıdır. Olgu, ilişkilerde kişilerin deneyimledikleri üzerinden betimlenir. Bu doğrultuda Kur’an’daki kıssa, kişilere dair olay anlatılarını anlamak gerekir. Talep edene icabet edilir, hakikatten pay almanın sürekliği içinde nankörlük yerilir ve herkes yaptıklarının sonuçları ile karşılaşacaktır. Bu, Abese suresinin temel anlayışını verir.

Herkese icabet edeceğiz diye bir kaide yoktur.  Dünyayı kurtaracaksınız diye de bir kaide yoktur. Bazıları dünyayı, bütün insanlığı kurtarmaya soyunuyor. Dünyayı yani bütün insanlığı kurtarma niyeti ve çabası, diyalektik oluşta gelgitler içinde insanın yaratıldığı gerçeğinden uzaktır. Mealen “dileseydik herkesi bir ümmet yapardık”, “sen sadece iman edenlere yol gösterebilirsin”, “içinizden iyiliği- doğruluğu- emreden bir topluluk olsun” anlamını taşıyan ve daha birçok ayet, anlam ve değerden yana aynı olunmayan ve aynı olmayacak olan insanlık âleminde bulunduğumuzun gerçeğini -anlamını- taşır.

Birisi talep mi etti? Beraber oturursun; hak ve hakikatten yana konuşursun, olması gerekeni söylersin. Sonuçta da dostluğa, yol refiki olmaya dayalı sohbetin olur. Ayrıca, dünyaya ortak bir mesajın varsa, bugün değilse yarın ortak değer oluyor ve kültüre sebep veriyorsa, medeniyette işlevsel oluyorsa o zaman dünyaya bir sözün oluyor. Yeniden, yaratıcı etkinlikte olmak gerek ve yaratıcı etkinliğe sebep veren büyük bir sözümüzün olması lazım. Kendi açımızdan bakarsak; bugün bilime de bir sözümüz var, felsefeye de bir sözümüz var, kelama da bir sözümüz var, sanata ve tasavvufa dair de bir sözümüz var. Olması da gerek ama kendimizi savunmak için değil. Eksiklerimizi görüp, öz eleştirimizi yapıp yeni bir dünyaya bakmak için. Bununla da kalmayıp üst bir gerçeklikten -perdeden- eleştirel olarak bütün alanlara eksikleri ile bakıp olumlu anlamda katkıda bulunmak ve kendimizin nerede olduğunu bilmek için de bir sözümüz olmalı.

‘Efendim geçmişin o kadim sözlerini korumak lazım, yeni söze ne gerek zaten her şey söylenmiş’ diyenler de var. Elbette, kadim olanı taşıdığı gerçeğe bağlı olarak miras almak gerekir. Ancak, yeni sözün yoksa meleklerin dünyasındaki gibi durağan bir zamansal doğrultuda kaldın. “Biz seni hakkı ile tesbih ediyoruz ya Rabbi” demekte değiller mi? Tesbihleri ise Allah’a dair sıfat ve isimlerden yana ne pay aldılarsa payları gereği olanı yaşamaları ve zikri ilahide bulunmaları değil midir? Zikirleri gereği, Allah’ı ne kadar ve nasıl zikretmekteler ise kadim sözü muhafaza ediyor değiller mi? “Tesbih ediyoruz” derken dahi kadim sözü korudukları net olarak anlaşılır. Yani, yeni bir sözün yoksa, nasıl yeni bir dünyaya taşınacaksın?

Elbette, kadim sözü koruyalım, ilkesine bağlı olarak yeni günde yorumlarken yeni bir dünyaya taşıyalım ama kavramlaştırdıklarımız ve yeni söylediklerimiz ile yeni bir dünyanın kapısını da aralayalım. İnsan isek durağan bir zamansal doğrultu içinde var olma hakkımız yok. “Boş kaldığında kalk yeniden yorul”, “insana çalıştığından başkası yoktur” ayetleri ve “iki günü eşit olan ziyandadır” hadisi şerifi; kadim zamanlardan yeni zamanlara doğru yeni zamanlar için kendimizi yeniden üretmemiz gerektiği gerçeğini, anlam olarak taşır.

Gençlerimize gelince evvela telkine değil tahkike dayalı bir dünyanın içinde olduğunu göstereceğiz. Sanata, iletişim araçlarına dikkat edeceğiz. Çünkü gençlerimiz artık ailede, toplumda değil; iletişim araçlarında. O zaman iletişim araçları ile onlara ulaşacağız. Dört saatlik dersleri beş dakikaya indirmeye başlıyoruz mesela. Birazda eğlence istiyorlar, çünkü tüketici ve yer bulmaya çalışan bir gençlik var. Nefes almaya çalışıyorlar, yer bulmaya çalışıyorlar. Öyle ise onlara uzanmak için, bulunduğunuz bu bedene, tene aşkın başka dünyalar var olduğunu da hatırlatmak gerekir. Yaşadıklarının sonuçları olduğunu, hakikatten yana dua, ibadet, salih amel ile sonuç alınabileceğini anlatmak gerekir. Daha da ilerisi; ferasete, basirete, irfana yani anlayışa, tahkike, tasarrufa dair varsa olanağınız, hakikatten sonuç alınabileceğini ve sonuçlar dünyasında yaşandığını göstermeniz gerekir.

Sanat ile kalplere dokunmalı, değerleri uyandırmalı, gerçekte ait olunması gereken kendilik dünyası hatırlatılmalıdır. Özellikle müzik ve sinema çok önemli. Bu konuda çok büyük eksiklerimiz var. Müzik ve sinema dahi sadece hazlara ve bedene indirgenmiş ve içerikten yoksun yapılmakta ise gerçeği hatırlatacak ve varoluşumuza dokunacak yeni yorumlara ihtiyacımız var demektir. İlahiyata dair ne veriyoruz? İnsanın bedenine dokunmak değil, ruhuna yani kendiliğine dokunabiliyor muyuz? Yeni bir oluş içinde, kendini yaratım olanağının özgürlüğünü tattırabiliyor muyuz? İşte bu sanat, sanattır. Diğeri ise fuhşiyattır. Tolstoy’da bizatihi böyle söyler.

İnsanın ruhuna dokunan sanat, sanattır… Kendiliğe dokunan, kendiliği yeni bir oluşa taşıyabilen sanat, sanattır. İnsanın beşeriyetine dokunan, sadece bedene indirgenen ve ritme indirgenen ne kadar sanattır. Öyle ise yeniden üreteceğiz sanatımızı. Sanata ve sanatta da bir sözümüz olmalı. Ama sanatımızı, sanatsal anlamda eleştiri olarak, eleştirel estetik yargı olması bağlamında da üretmek gerekir ki insanın varoluşuna dair bir şeyler söylenmiş olsun.

Üreteceksin kardeşim! O zaman sanata dair bir sözün var. Üreteceksin! O zaman bilime dair bir sözün var. Üreteceksin! O zaman felsefeye bir sözün var. Üreteceksin! O zaman kelama bir sözün var. Gazeteciymiş, felsefeciymiş, kelamcıymış, şurada profesörmüş, uzmanmış. Tamam da sadece formel mantık üzeri akıl yürütmelerde bulunuyor, konuşuyorsun. Ben de formel mantığı seviyorum. Çok da basit ve kolaycılığı önceleyen basitlemeler, genellemeler içinde bakışımda bulunmayı sağlıyor. Ama sadece ne sorusu kalıbında bağıntı kurmaya olanak vermekte. Diğer mantık biçimlerinden kaçmak için ise eksik bir adrestir. Diyalektik, sibernetik, spekülatif, ampirik, holistik, pragmatik, vb. mantıksal, ussal yaklaşım biçimleri ile nerede olduğumuza, nasıl ve ne için olduğumuza birçok açıdan ve alan beliriminden geniş bir yelpaze içinde bakalım. Kur’an’ı dahi böyle okuyalım ki yaratımın her durumunda bulunan Allah’ı daha doğru biçimde anlayabilelim.

Yöntem sorunu üzerine konuştuk. Hikmetine dair olarak sibernetik üzerine açıklama yaptım. Anlaşıldı ise ne mutlu bize! Aynı değil ayrı da değil gerçeği herhâlde anlaşıldı. Bütün ayet belirimleri, makam, mertebe ve hitap muhatap ilişkisine göre bağıntılı oluşta, aynı değil ayrıda değil gerçeğini taşır. Ayrı olmadan aynı olmamayı koruyarak var etmekten bahsetmekte isek Cenabı Allah’ın tek tipleştiren bir dünyası olmadığını da anlamak gerekir. Hikmet gereği yani sonuçta açık olacak gerçeklik gereği sapkını da güzel ahlak sahibi de kurdu da kuzusu da gereklidir.

Böylesi bir gerçeklik içinde; hikâyesi olmayan bir dünya vermekte isek çocuklarımıza… Hep telkin, sonucu olmayan bir dünya göstermekte isek hakikati kabul etmeyen, gerçekten kaçan ve merkezinde sadece kendisinin olduğu duyarsız bir nesil ile tanışmaktayız. Daha önce de vardı ama daha görünür oldu.

Hikâyesi olmayan dünya şu demek; hikâyemizi anlatmadık, hikâyemize katmadık. Küçüktür cumaya da götürmeyeyim, bayram namazına da götürmeyeyim, oruçta tutmasın daha küçük. Sorumluluk alacak yaşta değil gibi bahanelere sığınmaktayız. Zorluyorsun ya, çocuk gelişimi için engel bir şeymiş.  ‘Bırak istediğini yaşasın’ deniliyor. İstediğini yaşayan adam canavar olur! Bireysel anlamda sınırsız oluşta değil, ortak hikâye içinde insanlaşmanın olanağı yakalanır. Sorumluluk ve aidiyet ise hikâyenin içinde olmak ve kendi hikâyene doğru yol bulmak için gerek.

İnsan terbiye varlığı, sınırlarını bilmez ise derinleşmez, derinliklerde kendi olmaz. Sığ bir dünya anlayışında yaşar. Bazılarının pedagoji anlamında ‘bırakın sınırsızca kendini gerçekleştirsin, olanaklarını açsın’ ifadesi, olanaklarını gerçekleştirmek adına önemli gibi görülse de söz konusu insan ise sorunsaldır. İnsan terbiye varlığı olarak öteki ile hak belirimi olan sınırlar içinde kendini gerçekleştirir iken kendi olmayı, kendini bilmeyi olanaklı kılar. Nesnelerine bağlı olarak sınırsızca kendini gerçekleştirmek, ben merkeziyetçi olarak ötekine duyarsız kılabilir. İnsan, ötekisi olmadan kendisine dönüşe dair nasıl yol bulabilir? Kendisine ayna olanlar içinde kendini, hak belirimlerine göre gerçekleştirmek ile kendi olmaya dair yol bulmak gerekir. Nesnelerine bağlı sınırsızca kendini gerçekleştirmek, nicelin dünyasında kaybolmanın en temel sebeplerindendir.

Tarihte ismi geçen önemli ve deha olan kişiler için dağınıkmış, tek elbise giyerlermiş gibi ifadeler, şehir efsanesi olmaktan öte değildir. Öyle iseler eğer akılları yokmuş denir. Tek elbise giyiniyormuş… Varoluşun gereğine dair aklı ve zevki yokmuş da ondan dolayı dağınık ve tek elbise giymekteler. Psikolojide ve nörolojide bilimsel olarak yapılan araştırmalarda, dâhilerle dağınıklık ilişkisi bulunabilmiş midir? Yemişim dehasını! Dünya ile ilişkisi yok. Hayatla ilişkisi yok. Allah’la ilişkisi yok. Gerçeklerden kopuk ise tevhitten de uzaktır. Tek bir elbise giyiniyormuş yani tek tipmiş. Başka aklı da yok demektir. Bunu hakir kılmak için söylemiyorum. Bazı bilmezlerin, şehir efsanesi olarak pedagojiye dair verdikleri örneklerin ne kadar sığ ve yanıltıcı olduğunu vurgulamak istiyorum. Çeşitlilik içinde varız. Deha bile olsanız, giyiminiz çeşitlilik içinde olsun. Deha olmak dağınık olmak anlamına mı geliyor? Dağınıklık ya aptallıktan ya tembellikten ya da sorumluluklarından kaçan kurnazlıktan değil midir? Cenabı Allah, yaratımda mizan ve nizam sahibi olarak tertipli ve düzenlidir.  Ereğe amaca bağlı olarak her şeyi yerli yerince, yerindeliğinde ve zamanında yapıyor. Hikmet demek; yerli yerince yapmak demektir… Ki sonuçta içerik olarak taşınan gerçeklik açık edilmiş olsun.

İnsanın anlam ve değer varlığı olmasında bahsediyorsak, değer varlığı olması anlamında insanın, inanç varlığı olduğunu da kastetmiş oluruz. İnanç varlığı olması ile insan manipülasyona, kandırılmaya açık durur. Öyle ise tahkike dayalı olarak Kur’an çizgisinde varoluşa dikkat etmek gerekir. Tahkiki yapılmış olarak gerçekliği tanıtlanan ve kanıtlanan inanç, emin olduğumuz gerçeklik olarak bulmamız gerekendir. “Mümin iki defa yanılmaz” hadisi şerifini unutmamak gerekir. İnsanın değer varlığı olması sebebiyle inanç varlığı olmaktan kaçışı olmadığı içindir ki Kur’an’da, insanın nasıl bir inanca sahip olması gerektiğine dair öğreti buluruz.

Kendimize döneceksek Kur’an’a uğramak, insanın derinliğini görmek gerekir. Bir çocuk eğitimi, insan eğitiminden bahsediyorsak; sınırlarda derinleşen ve sınırlarda kendini gerçekleştirirken insan olmayı bilen, anlam ve değer varlığı olmayı bulan insandan bahsediyoruz. Çünkü sınırları olmayan insanın değerleri yoktur. Sınırları olamayan insanın anlam dünyasında derinlik kazanması ve değer dünyasında zenginleşmesi söz konusu olmaz. Anlamda derinlik kazanırsınız, değerlerde zenginlik kazanırsınız. Sınırların yoksa ikisi de yoktur. Sığ bir dünyanın kapısı aralanır. ‘Bende anlam derinliği var’ diyebilirsiniz; değerlerde zenginliğiniz var mı? Sınırları olmayan insanda derinlik ve zenginlik olmaz. Kavramsal anlamda dahi derinlik ve zenginlik, sınır anlamını içermiş olmaya haiz değil midir? Öz denetimi olmayan, sınırlarını edinmeyen insan, tecrübesi olmayan insan olarak havai insandır, üç zamanlı oluştan kopmuş, sağlıksız insandır. Bunu biraz derinliğine düşünürseniz çevrenizde birçok insanda görürsünüz.

Kur’an’ı okuyacaksanız ilkelerinden okuyacaksınız, ilkelerine bağlı olarak sonuç alıyor musunuz, almıyor musunuz? Kur’an sonuçlardan konuşur, sonuç almaya dayalı bir kitaptır. İlke ereksel olması bağlamında zaten size yöntemi veriyor. Sonuçlardan konuşuyorsa o sonuçlardan sonuç alacaksın. Sonuç almıyorsan o zaman Rabbine git de ki ‘Sen böyle dedin ama ben sonuç alamıyorum.’ Farz edelim ki O da sana ‘sonuç almak için ne yaptın ve nasıl yaptın’ dediğinde, sonuç alacak eylemlerden, deneyimlerden yoksunsan ayrıca ihlas ile yapmadı isen bir şey demeye hakkın olmadığını bilmelisin. Ameller niyetlere göre ölçülür, ihlâsla yaptın mı, gerçekten samimi sonuç almaya dayalı yaptın mı? Buna dikkat etmelisin.

Biraz önce ‘sonuç almak’ dedin ‘şimdi ise şartlar koymaya başladın’ denilebilir. Her yöntem değer skalası ve uygulamadaki koşulları, araçları ile yöntem olma özelliği gösterir. Şartlar denilen, sonuç almaya dayalı olarak olması gerekenler olduğu için sonuç alıyorsun. Sonuç almak zaten o şartlarla gerçekleşen bir şey. Bilim deney yaparken deney, gözlem-ölçüm ve sonuç verilerine göre değerlendirmek bağıntısında -paradigmasında- uygulamada objektif olmayı koşul kılmaz mı? İşte ihlas, tevhit gereği koşulsuz objektif olarak eylemde bulunma arılığını, kutsiyetini içermesi anlamında önemlidir. Arı duru bir hâlde, yani sadece kendi olma duygusunda iken olması gerekeni yapabilmek Allah’tan sonuç alabilmek için gereklidir. Bundan, sadece kendimiz olurken Allah’a varmanın olanaklı kılındığını da anlamak yerinde olur.

Ayrıca belirtmeliyim ki yöntem, sonuçta bir araçtır. Aracın amaç kılınması yöntemsel anlamda tahakküme neden iken aracın sadece bir bakış açısı veya ilke ile tektip kılınması da sığlaşmaya, yozlaşmaya neden olur/ olabilir. Yöntemde önemli olan, evrensel anlamda sonucun tanıtlanabilmesi ve tahkike dayalı olarak sonuç alınabilmesidir. Evrensel anlamda sonucun, hak olanın tanıtlanmasından ve sonuç almaktan koparacak her yöntem, bizleri gerçekten koparacaktır. Yöntemde, sonuçtan hareket ile bilmek ve ilkesi gereği sonuç almak öncelenir iken yöntem, özgürleştirici olan yoldur. Bu anlamda sınırlayıcı veya sığ kılıcı olmaktan öte, sınırları dahilinde özgürleştirici olan yoldur. Bundandır ki şartları olması gerekendir.

Çoğunuz bilim adamı, eğitmensiniz; eğitimin, öğretimin kendine ait şartları yok mudur? Eğitimi eğitim, öğretimi de öğretim kılan ilkesine bağlı olarak gerçekleşmesi istenen şartlar değil midir? Şartlar değil midir bağlı oldukları ilkesel olana koşullar? Şartların ve sınırların olmadığı dünyada, sığsınız ve boşluğa düşmeye ve yalnız kalmaya mahkûmsunuzdur. Yalnızlık ayrı bir konu oraya girmeyeyim… Ama sizde Kur’an’ı yaşamaktan mahrumsunuz demektir. Sonuç alıyorsanız eğer Kur’an’a bir daha dönün, demek ki Kur’an’ı yaşamaya, gerçekten anlamaya başladınız.

Kur’an’ı anlamak veya yaşamak adına yöntem, yani usul, metodoloji doğru ise öznelliğe dair yönü ile içselleştirilmelidir ki varoluşsal anlamda sonucu hissetmekten, duygusunda yaşamaktan uzak kılmasın. Sonuca tutunmak için yönteme ihtiyaç vardır. ‘Sadece böyledir’ demek ile değil, çoklu gerçeklik içinde birçok biçimde hem böyledir hem böyledir hem böyledir… oluşa tanık kılacak yöntemlere ihtiyaç vardır. Kur’an’ı nesnel ve öznel anlamda ilke belirimleri ile okumak, sonuçlardan veya sonuç almaktan yana okumak, mantık biçimleri yaklaşımlarında okumak, tarih olgusal anlamda gerçekleşme biçimlerinde okumak, varlık ve varoluşta gerçekleşen karşılıklarından okumak, içeriğin evrensel belirimde gerçekleştiği açıdan okumak vb. ile bakıldığında Kur’an’ı okumak, sadece formel mantığa indirgenmeyecek kadar önemlidir.

Kur’an’da yaşama dair bir yöntem var mıdır? Öznel anlamda ilkesel olanın yaşamsal anlamda yöntem bilimsel olarak yaşama -zaten- dokunduğunu görürüz. Ayrıca nübüvvetin ortak söylemi anlamında hakikate iman, ahiret ve akıbete yani yaşamın sürekli oluşunda sonuçlara ve sonuç alamaya göre yaşamak ayrıca salih amel (hakikatten yana sonuç alıcı kılan, özgürleştirici, selamete taşıyıcı, bütünlüğü koruyucu vb. anlamda kazanç sağlayan amel) ilkelerinden bakıldığında yaşama dair yöntem verdiğini görürüz. Eğitim, anlayışta tekâmül etmenin ve değer yargısal yaklaşımda zenginleşmek, hakikat ile buluşma vb. için ilkesel anlamda önemsenendir. Hukuk ise yaşamı kolaylaştıran, öngörülü bir geleceğe kapı aralayan, varoluş hakkı gereği hak ve hakkaniyet ilkesi ile sürekli ve sürdürülebilir bir yaşamı önceleyen iken selamete, özgürlüğe dair olarak önemsenir. Hakikatin, ilkesel anlamda genele yaygın olarak görünüş bulmasını da olanaklı kılar. Eğitim ve hukuk adına daha birçok hikmet belirtebiliriz. Özetler isek böylesi bir yöntemsel yaklaşım; sınırlayıcı olmaktan ve sığ kılmaktan öte, yaşam sürprizler ve zorluklar ile -imtihana dair- dolu iken kaçılamayan gerçekler ile sürprizleri, zorlukları nasıl karşılayacağımızın usunu taşır. Gelecek bizler için belirsizliğini korur iken geleceğe ve hakikate tutunmaya sebep yöntemsel oluşa ihtiyaç vardır.

*

İman ettiyseniz eğer sonuçta imtihan ediliyorsunuz. Rabbinize iman etmiştiniz ve kâle alınmış olarak imtihan edilmekte iseniz Kur’an’ın bir ayetini yaşıyor olmanın sevinci ile varoluşunuzu anlamlı ve değerli bulmalısınız. ‘Demek ki imanım var ve muhatap alındım, imtihan ediliyorum’. Bakınız! Cenabı Allah’ı görmeye dair olan bir olay içinde olmaya başladınız. Ardından duamızı kabul etti, bir yanlış yaptınız yanlışınız ile yüzleşmeye başladınız; öyle ise ilişki ve iletişimde bulunduğunuz Rabbiniz ile tanışmaya başladınız. O’nu, sizin ile ilgili ilişki biçiminde, ayet belirimlerine bağlı olarak görmeye başlamış oldunuz. “Burada kör olan orada da kördür” ayeti dahi içerik olarak tamamı ile sonuç almak gerektiğinin anlayışını verir. Dünyadaki durumların sonuçları ile bağıntılı olarak bulunacağının anlamını taşır. Burada görmekten yana sonuç almayan, orada yani ahirette hiç sonuç alamaz.

Bakınız! Yaşama dair yöntemsel bir oluş içinde ayet anlam kazanmakta değil mi? Bizlere de tinsel anlamda nerede olduğumuzu -kendimizi- görmek adına ayna olur iken yaşamsal anlamda yöntem içermekte değil mi? Körlük; sınırlanmak, hakikat ile edinilmesi gereken gerçek özgürlükten mahrum olmak anlamlarını da içerir iken ayette sadece hakikate tanık olmanın değil, özgürleşmenin gereği olarak da körlüğün aşılması gerektiğinin dersi verilmektedir.

İlahiyatçılara sormak gerek, ‘burada körlüğünüz gitti mi?’ İlahiyatçıysanız, ilahiyatçı olmanın hakkını vermeniz gerekir. Mesele; ilahiyatçı meselesi değil, ayetleri nasıl anladığımız ve Kur’an’ı anlamaya dair nasıl bir yaklaşım içinde bulunmamız gerektiği ile ilgilidir. İlahiyatçıların dedikodusunu yapmak niyetinde değilim. Kur’an’ı anlamaya dair olarak Kur’an okumaktan ne kadar uzaklaştığımızı göstermekteyim.

Yönteme, yani metodolojiye dair sorular vardı. Buna zaten değindik. Kur’an kendi başına metodoloji içerir, sonuçlardan konuşur ve sonuç almaya dayalıdır dediğin anda bir metodolojiden bahsediyorsun. Öznel anlamda ilkelerinden olan tevhid, değerler, ahlak, karakterler ve kimlik kitabıdır dediğinizde zaten nasıl okunması gerektiğine dair yöntemi işaret etmiş olmaktasınızdır. Katmanlı çoklu gerçeklik, aynı değil ayrı da değil, zamansal öteleme, üç zamanlı varoluş, mantık biçimleri, temsil, indirgemecilik vb. kavram çeşitliliğini nesnel ilke olması anlamında Kur’an’da göstermekte iseniz nasıl okunması gerektiğine dair bir yönteminiz var demektir.

Kur’an hüviyet, ahlak kitabıdır dediğinde, nasıl anlaşılacağına dair bir metodolojiyi konuşuyorsun, bakın Kur’an hüviyet kitabıdır, kimlik kitabıdır, değerler ve ahlak kitabıdır. Zaten değerler kitabı ise kimlik ve hüviyet kitabıdır. Allah kendi hüviyetini konuşuyor, kendisine inanıp inanmamaya ve yaşayıp yaşamamaya göre hüviyet belirimlerini ifade ediyor. Her birinin karakter analizini yapmış olarak ahlak biçimsel varoluştan bahsediyor. Madem ki insan, değer varlığıdır… Değer varlığı olarak insanın ahlak biçimsel varoluştan ve buna bağlı olarak karakter ve kimlik sahibi olmaktan kaçışı yoktur. Öyle ise Kur’an, bu ilkeleri içerir iken bu ilkelerden kaçışın olmadığı gerçeği ile hangi değerlerde nasıl bir ahlakın sahibi olmamız gerektiği ve hangi karakter ve kimlik biçimlerinde ahlak biçimsel anlamda yaşamamız gerektiğinin gerçeğini de taşır. Yani sadece ilkeleri barındırmaz, ilkesel anlamda nasıl yaşanması, yaşam biçimi edinilmesi gerektiğinin gerçeğini de taşır.

Ayrıca ilim vb. kitabıdır… Yeter ki o ilmin orada olduğunu gör! Çünkü yaşamın, yaratımın nasıl gerçekleştiği ve nasıl yaşanması gerektiğinden bahsediyor. İnsan olmanın gerçeğinden bahsediyor. O zaman Kur’an’ı anlamaya dair yöntemini veriyorsunuz. Bu Kur’an’ın tanıtlamasına dairdir. Yani siz Kur’an’a dair mantıksal olan tutarlı bir ilke belirtiyorsunuz, onun tanıtlamasını yapıyorsunuz. “Bize kanıtla yani bize tahkik -doğrulama- getir” denilirse eğer yaşantınıza bakacaksınız. Çünkü Kur’an sonuçlardan konuşur, sonuç almaya dayalı konuşur. Tanıtlamasını yapıyorum ve tahkiki yapılacakları kısmi dahi olsa belirtiyorum ama kanıtlamasını sen kendin yapacaksın. Hakikat bireysel anlamda deneyimlenir iken kanıtı kendi olarak bulunandır. Fichte’nin dediği gibi “hakikat öznel ve bireysel yaşanır -deneyimlenir-.

Dua ediyorsan sana icabet ediyor. Duanın karşılık bulması sonucunda, sen Rabbini eylemde senin için gerçekleştirdiklerinde görmelisin. O vakit sen Rabbini icap eden olarak bulacaksın/ bulmalısın. Yaşadıklarının, yaptıklarının -sonuçları olan- ceza veya mükâfatı varsa o da sanadır. Sen kendin ile yüzleşirken seni seninle yüzleştiren Rabbini de görmelisin. Ayten ablanın hikâyesi geldi aklıma dertlenmiş, açmış Abdülkadir Geylani’nin kitabını ‘evladım, bir daha bana böyle şeylerle gelme’ cevabını okumuş. Elbet sana cevap verecek, hayatında karşılığını göreceksin.  Bu, gülmek için espri niyetine söylediğim bir şey değil. Bizim yaşantımızda binlerce deneyim var… Duanın kabul edilmesi, yaptıkları ile yüzleşmek ve hesaplaşmaya dair olanlar, hakikatten sonuç aldıklarımız, sorup da cevabını bulduklarımız ile baktığımız bir dünyadayız. Çoğunuzun yaşantısında belki yüzlercesi var. Ancak, hakikati belirimine bağlı olarak kendiniz deneyimliyorsunuzdur. Sadece size özel değil, herkese özel olan gerçeklik olması anlamında hakikati biriciklikte deneyimlemektesiniz.

‘Müspet ilim dinimizdir’. ‘Ben bilime inanıyorum’ demekteler. İnan kardeşim, ben de kendi bilimime, dinime inanıyorum, öznelliğin bilimi, değerlerin bilimi, hüviyetin bilimi, var olduğuma ve hakikatten sonuç almaya dayalı olan bir bilimime inanıyorum. Senin dediğin nesnel bilim, benim dediğim öznel bilim. Arasında böyle bir incelik var. Sen nesnel bilimden sonuç almıyor musun? Mikrobundan, dağından, atomundan… Ben de öznellikten sonuç alıyorum. Üstelik, nesnel anlamda sonuç alamaya dayalı olan bilimi de içermesi anlamında bilimsel oluşu koruyan tevhid itikadım var. Öznellikten sonuç aldığım bir bilimim var ve evlatlarımıza bu sonuç almayı iyice öğretmemiz gerekir. Önce dua etmesini öğretmemiz lazım. Biz onlar adına istiyoruz, onlar adına zaten yapıyoruz, ceza gerektiren yerde mükâfatlar veriyoruz; canavar yetiştiriyor, insan yetiştirmiyoruz.

İnsan sınırları ile insan olur. Ahiret ve akıbete göre yaşamak zaten sınırlarında var olmak demektir. Ahireti ve akıbeti olmayan insanın sınırı yoktur. Ahiret demek; yaşamın devamlılığına, sürekliliğine dairdir. Ölmüyorsunuz demektir… Bizde yani İslamda yaşam devamlıdır. Ahirete iman demek; yaşamın devamlılığına, kesintisiz olarak sürekli oluşuna göre yaşıyorum demektir. Yaşam sadece dünya yaşamından ibaret değildir. Akıbete göre yaşamak; yaptıklarımın sonuçları var, sonuçlarına göre de yaşıyorum demektir. Böyle bir anlayışta öznel anlamda ne gerçekleşir? İlkeye bağlı olarak sınırlar edinmek ve sınırlar edinmek ile de özdenetim ediniyorsun. Böyle olduğunda, vicdanda kendinizi hesap verilebilir kılmaktasınız. Sonuçta ise “keşke insan olmayaydım, toprak olaydım, hiç olaydım” vb. ifadeler ile pişmanlığınızı dile getireceğiniz bir günden sakınmış olursunuz.

Ancak pişmanlıkta, olması gerekenin idrakinde olarak insan olma çabası içinde bulunmaktayız. Düşüp kalktıkça olması gerekenin gerekli olduğunun idrakini edinmekteyiz. Öyle ise bir daha hata yapma olanağının elimizden alındığı bir günden yana pişmanlıkları da tüketmemiz gerekir. “Keşke toprak olsaydım” vb. ifadesini sadece mahşer ile ilgili kılmayın pişmanlıkta kendiniz ve hak olan ile yüzleştiğiniz gün işte o gündür. Kendi kitabınızı okumaktan yana nefsinizin yeter olduğu gündesinizdir. Yaptıklarınızın, sizi hiç bırakmayacak olan geçmişinizin içinde boğulduğunuz gün işte o gündür. Geçmişin içinde boğulanlar, gelecekten kopanlardır. Hep geleceğe, hakikate tutunun. Sonuca tutunun, sonuç almaya tutunun ve yaptığınız şeylerin sonuçlarının olduğunun idraki ile Kur’an’ı yaşantınıza taşıyın. Ne kadar yaşayabiliyorsanız, tevili sizdedir.

Evet, anlama dair tevilini ben size söyleyebilirim ama yaşama dair tevili sizdedir. Hepimizde de farklı farklıdır. Ben türlü türlü bulmuşumdur sen türlü türlü bulacaksındır. Ben Rabbimi Hayy, Kayyumda bulmuşumdur sen gidersin Âlimde bulursun, öbürü gider Malikte bulur, başkası gider başka bir esması ile bulur ama bulur. Yeter ki esmanın gerçekleşmesine dair yaşansın. Hakkını vererek ve hak ederek yaşansın. Zaten sıfat ve esmanın hak kılınmış olması gereği ile varız ama potansiyel olarak verilmiş olanı hak ederek yaşamak öncelenmelidir. Bakınız! Hak kılınmış ve hak kılınmış olanı hak etmek, iki kavram öbeği olarak Kur’an’ı ve hakikati anlamak ve yaşantımızda gerçekleşmesine dair görmek adına ne kadar önemli.

“Bizler Allah`a aitiz” denilirken; hak kılınmış olanlar ile aidiyet bulmak ifade edilir. “Allah`a geri döneceğiz” denilirken de hak kılınmış olanın hak edilmesi gerektiği ifade edilmiş olur. Allah’a geri dönmek, Allah’ı hak etmek ile ilgili bir konudur. Biz İslamı ne kadar hak ediyoruz, Allah’ı ne kadar hak ediyoruz mesele budur. İnsan olmayı ne kadar hak ediyoruz. Eğer hak etmiyorsak vay halimize.

Kur’an’da, “birbirlerini tanımadığı günde” denir. O günü dehşet ve korku içinde anlayışımızda resmederiz. Dehşet ve korku içinde, herkes kendi derdinde iken kimi kimi tanıyabilir? Kimse birbirini tanımayacak! Bunda hemfikirim ama Hz. Nebinin şu hadisini unutuyorsunuz; “hangi hâl üzeri ölürseniz o hâl üzeri diriltilirsin.” Kurt, çakal, canavar mı öldün, temsile dayalı varoluşta içeriğe bağlı karakter biçimsel karşılığı ne ise öylesi diriltileceksin? Nasıl tanıyayım ben seni? Hani gidip te kurt, çakal olmayı kastetmiyorum, taşıdığımız karakter neyse onun, sonuçta nasıl bir formasyon kazanacağına, nasıl bir sonuçta, biçimde karşılık göreceğinden haberimiz yok ise birbirimizi nasıl tanıyacağız? Demek istediğim ise bir ayeti sadece bir veçheden okumamak gerektiğidir.

Şunu hiçbir zaman unutmayın! İslam ölmeye göre değil, hiç ölmemeye göre yaşamak gerektiğinin mesajını taşır. Hiç ölmemeye göre yaşayacaksın! Hiç ölmemeye göre der iken bir ölüm var birde sonrasında yeniden diriltilmek var anlamında değil. Bir ölüm var ve ölümden sonra dahi yaşamın sürekli olması gereği ile yaşanmaya devam edilecek olması anlaşılmalıdır. Yaşamın sürekliliğine göre yaşayacaksınız ama yaşamda yaptığınız şeylerin temsilleri önünüze çıkacaktır… Öyle ise sonuçlara göre yaşayın. Sonuçların size hayır olarak döneceği biçimde yaşayın. Hakikatten hep sonuç alacak biçimde yaşayın. “Kime hikmet verdi ise ona bolca hayır vermiştir” Yani sonuçlara göre bilmek ve yaşamak verilmiştir. Sonuçlara göre kritik etmek, değerlendirmek ve sonuç almanın ilmi verilmiştir. Lokman’da, Süleyman’da, Yusuf’ta, Muhammed Mustafa’da olduğu gibi.

Peygamber efendimiz ne diyor “bir but harici hepsi bizimdir.” Veya bir ayet daha “Sizler bildiklerinizle amel ederseniz biz size bilmediklerinizi öğreteceğiz.” Bu ayeti bizler yukarıda birisi bize öğretecek gibi anlarız ki bu, ayeti sığ anlamda anlamaktan öte değildir. Biz bir şeyi biliyor ve bu doğrultuda amel ediyorsak yeni bilgiler edinmek ile karşı karşıya kalıyoruzdur. Bilmediğimiz şeylerle karşılaştığımızda onun bilgisini edinmeye yönelirken yeni şeyler öğrenmeye başlıyoruzdur. Zaten hep böyle bir oluşun içinde olduğumuzun aklı ayette verilir. Bildiğin şeyle amel ediyorsan, bildiğini yaşıyor, gerçekleştiriyor ve değer olması anlamında içinde bulunuyorsundur. Bildiğin ile yeniden yaratıyor, üretiyor olarak kurduğun dünyanın içinde, yeni dünyanın koşulları, ihtiyaçları, bilmeye dair merak doğrultusunda hep yeniden bilme oluşu içinde bulunuyorsundur.

Böylesi oluş içinde sibernetik ussal olmakta buluyorsunuz. Bilmeye dair döngüsel bir şey ifade ediliyor. Bilmenin ucu açık. Sen bilmeye çalıştıkça ve bilgiyi yaşama dair kıldığında, bildiğin doğrultusunda yaşadığında, bilgiyi yeniden yaratmaya dair kullandıkça yeni şeyler öğrenmek zorunda kendini bulacaksın denilmekte. İnsan olarak varoluşunuza dair bir söz söyleniyor. Siz bir şey öğrendiniz, yukarıdan birisi geldi ve size bir şey anlatmaya, öğretmeye çalışıyor gibi bir şey ifade edilmiyor. İç gökte nuru ile elbette öğretici olan Allah’tır ama kendiniz dışında biri gelecek de size bilmediklerinizi öğretecek anlamında ayeti okumak sığ bir yaklaşım olurdu. Ayette varoluşun gerçeğine dair, insan olmanın ve bilmenin gerçeğine dair bir şey söyleniyor. Öğreniyorsunuz, öğrendiğinizle dünyalar kuruyorsunuz, kurduğunuz dünyalar içinde yaşıyor iken yeni şartlar, koşullar, ihtiyaçlar sizi, bilmediğiniz yeni şeylerle -bilmeye dair olarak- karşı karşıya bırakıyor.

Bu, insanlık tarihindeki yürüyüşü de anlamlı kılar. Bu ayeti insanlık tarihine tutup da ayna yaptığınız da bilmediği şeyi öğrenmeye çalışan, bildikleri ile amel ederken, yeni dünyalar kurar iken yeniden bilmediği şeylerle karşı karşıya kalırken, hep bilmeye açık olan tarafı ile tarih yazıyordur. Ayeti birde böyle okuyun.

Çeşitli tefsirler, teviller var mı diye soru gelmişti. Rivayet olur ki Hz. Hasan kölesini yemek almaya göndermiş. Yemek yolda düşüyor, kölesi kızacak diye kan ter içinde geliyor ama köle de köle ha… Hz. Hasan tam bağıracak, “o müminler ki öfkelerini yutarlar” diyor. Hz. Hasan da “ben öfkemi yuttum” diyor. Köle yolu buldu… “Kötülüğü iyilikle sav” deniliyor diyor. Hz. Hasan “seni azat ettim” diyor. Sonra “ama onlar hayırda yarışırlar” diyor. Hz. Hasan “al şu kadar parayı da beni fazla zorlama” diyor. Kur’an’ın hayatta karşılıklarına dair yaşama olanağı var. Yani idealde olması gerekeni önünüze getirdiğinde, yapabilme olanağını sana veriyor.

Bin dört yüz küsur seneden beri kültür olgusunda deneyime dayalı edinen mirastan bakiye kalan atasözlerin de dahi yaşamsal anlamda Kur’an’ın teviline tanık olmaktayız. “Eden bulur; ne ektiysen onu biçersin” vb. atasözleri buna örnektir. “Her işte bir hikmet veya hayır vardır” diyerek, bakışında hikmeti veya hayrı gözeten birçok iman ehli de vardır. Demem o ki Kur’an, deneyime dayalı olarak taşıdığı gerçeğin açık kılındığı kitaptır. Yaşamsal anlamda kültüre nüfus etmiş olmakla da anlam ve değer kazanmıştır. Tarihsel anlamda bu, Kur’an’ın yaşamsal düzeyde gerçekleşmesi ve sözel olarak da açıklanmış gerçekliğin açılımı anlamında tevildir.

Zaten yaşama, varoluşa dair gerçekliği olanın, Kur’an’da karşılığı vardı. Deneyimlenmiş gerçeklik, yeniden kavramlaştırılırken açıklanmış ve kültür veya medeniyette karşılığı olan olması ile açımlanması yapılmış olması gerekendir. Kur’an’ın nüfus edici sözel gücünün kültür alanında yeniden karakterize edildiğine tanık isek bu, Kur’an’ı aslına bağlı olarak kavramsal bir çatı altında yeniden okunabileceği emsalini, gerçeğini taşır.

Havas ilmi dediğimiz bir yorum biçimi de var. Havas ilmi; Kur’an’da ifade edilen sonuç bilgileri, sonuç almaya dayalı kullanma biçimidir. Ayetlerin sonuç almaya dair kullanılabilir olduğunu gösteren bir tarafı vardır. Örneğin Fatiha, besmeleyi şerif bir mümin için eğer ilmini biliyorsa kalkandır. Ayet-el kürsi ve Yasin suresinin ilk on iki ayeti hem kalkan hem de silahtır. Felak ve Nas hem kalkandır hem de şer ve sihir çözücüdür. Kalkandır, silahtır… Hakkı gereği okuyup hakkını veriyorsanız birçok ayet ve sure âlemlere tasarruf etme olanağı verir.

Tanıdıklarımdan örnek verecek olursak; birini kaybetmiş ‘şu ayeti oku, kesin bulacaksın’ diyor. Ayetin arkasında duruyor, öyle imanı var. İmanındaki sağlamlığa bağlı olarak ta sonuç alıyor. Nezle, grip, ishal olmuş; “yer suyunu tut, gök suyunu yut” ayetlerini okuyor. Ehil olanlarda sonuç almaya dair okumalar var ama burada dikkat edilmesi gereken şey şu; ayetleri menfi olarak menfaatine kullanmaya başlamak değil, bir mümin olarak insanlık ve dini için silah veya kalkan olarak kullanmak. Menfi olarak, menfaatine kullanmak için bir şeyi kullanıyorsa “üç, beş paraya ayetlerimizi satanlar” ifadesinde kastedilenler gibi olursun. Bu sefer başka bir ayet sana ayna oluyor.

Bazıları da Tevrat’ı, Zebur’u, İncil’i ve Kur’an’ı ardı sıra üst üste koyalım, böylece bir kitap olarak okuyalım diyor. Kur’an böyle bir kitap değil, Bir önceki kitapların ardılı değil, yeni bir sözdür. Hem İncil hem Tevrat hem Zebur gerçek olana dair hükümleri ile zaten Kur’an’ da içerilmişlerdir. İlkesinden kopuk anlamda yorumlanmış olmaları ile Kur’an’a uzaktırlar. Bu da yorum geleneği içinde insan fıtratını bize gösteriyor. Onların yanlışının bize gösterdiği; her şeyi yorumlarken anlamaya çalışan, değer olarak içselleştiren insanın, hakikati dahi yorumlar olduğudur. Hakikati bile yorumluyoruz… Öyle ise neye göre yorumlayacağız mesele bu. Sınırlandırmadan, tahakküm ve tektipleştirmenin aracı kılmadan, menfi olmaktan uzak, gerçekten anlamak için yorumlayacak isek ilkesel oluştan kopmamak gerekir. Bize sonuç vermeyen, hakikatten sonuç almaya yönelik olarak yürümemizi sağlamayan bütün yöntemler ve ifadeler zan içermekte ise geçmişte bırakılması gerekenlerdir. Yahudiler sonuçsuz bir Allah’ta yaşıyorlardır. Hıristiyanların ise hakikatten yana sonuç almak gibi bir dertleri yoktur. Yahudiler Allah’tan değil, dünyadan sonuç alma gayretindeler. Hıristiyanlar ise teslis ile batıl bir anlayışta, zaten hakikatten yana kendilerini ötelemişlerdir.

Yahudiler Kur’an’da mealen “Ya Rabbi mercimeğinden, sarımsağından da ver” derler iken halen dünya nimetleri ve egemenliği içinde hakikatten yana sürgün edilmiş yaşamakta değiller mi? Hakikatten sürgün yemek hak olduğu gibi sürgünde imanı muhafaza etmek de haktır. Böylesi bir oluş içinde Yahudi olunmakta. Allah’tan sonuçsuz kılındıkları için olsa gerek ki bazı gurupları azgınlıkta da ileri gitmekte sakınca görmüyor. Bu anlamda kendimize döndüğümüzde, geçmişlerin başından geçenleri bizler de deneyimlerken; Şia, Katolik Hıristiyanlığı temsil eden biçimselliğe haizdir. Sünni kelam ise Yahudiliği temsil eden özellikler gösterir. Dünya veya cennet nimetleri adına hakikatten sonuç almayı ya unuttuk ya da gerilerde, çok uzaklarda bıraktık. Yukarıda bir Allah’ımız var ve ona ulaşmak zaten zor. Ama hakikatten sonuç alacağıma, Allah’a yakin geleceğime dair ayet var. Kör olmamam gerektiğine dair ayet var.

Kur’an’ı doğru okursak, sonuç ilke olarak ayetin bizdeki karşılıkları anlar ve görürsek, sonuç ilkeden hareket ile öz eleştirimizi yapmamız gerekir. İslam sonradan edindiğimiz, hak etmemiz gerekendir. İçinde doğmuş olabiliriz ama kimlik olarak hak etmemiz gereken anlam, değer ve karakter yapısallığına haizdir.

Hayatımızı neye göre şekillendiriyoruz, değerlerden kopmadan nasıl yaşayacağız? Değerlerden kopamazsınız, değerler varlığısınız. Öyle ise nasıl değerlerimiz olmalı? İnançsız yaşayamazsınız, herkesin bir inancı vardır. Putperestlik mi sapkınlık mı, neye inanıyorsunuz? İnançsızlık bile inançtır. Öyle ise bizim inancımız ne olacak buna dikkat etmemiz gerek. Ayrıca inancı neye göre nasıl yaşayacağız. Yorum varlığıyız ama esaslara bağlı bir us edinmezsek, hikmetine bağlı sonuç alamazsak, sonuçları hayatta göremezsek ve yaşam sadece tekbenci olarak fevri ve menfi anlamda menfaate dair yaşanmakta ise zannetmeye dair yorumlamaktan yana sıkıntımız vardır. Eskiler güzel söylemiş, ‘ilham dahi olsa inanmayacaksın, sonuçlarına bakacaksın.’ Benim içimden böyle geldi, bir ses dedi ki… O ses dediyse sonuçlarına bak ve sonuç alınabilecek bir şey mi diye değerlendir. ‘Bana öyle şeyler vadetti ki…’ öyle ise vadettiğini versin, söylemesin. Vaatlerle iş görülmez. Allah’ın vaadi ise haktır. Ama içinden gelen bir sesin vaadi ile yaşamı yorumlamak yanlıştır. İçimden şöyle bir ses geldi ki ile iş görülmez. O içindeki sesi tahkik et, sonucu var mı yok mu? İçimden böyle geliyor deyip gerçekten uzak anlayışta ve yaşamda bulunursak büyük sıkıntı.

Eskilerin çok güzel bir ahkâmı, yöntem edinimi vardır; ilhama güvenmezler. İnsan çok seslidir. Çok sesli olmakla kalmaz çok varlıklı bir hali vardır. Çok katmanlılığı vardır. Bu nedenle cinin, süfli denilen mikrobiyotaların, dolaşıklık içerisinde bin bir türlü insanın hâli, zihniyeti bulaşır iken dikkat etmek gerekir. Bu anlamda yöntem sadece bir anlama çabası içinde bulunmak değil, doğru biçimde anlama çabasında bulmak ve kendini de gerçekten kopmamaya yönelik olarak korumak anlamını taşır.

Neler yaşanmakta ise bilgisi enerji salınımında yüklü olarak tesir eder. Öfke, sevgi, nefret ile kendimizde olanları ilişkide olduklarımız ile paylaşırız. Birbirini sevmese bile yan yana oturanlar dahi birbirleriyle kendilerine dair bir şey paylaşır. Öyle ise yaşadıklarımıza, ilişki kurduklarımıza ve nasıl ilişki kurduğumuza dikkat edeceğiz. Kimden ne alıyor ve ne veriyoruz? Dikkat edeceğiz.

Öyle ise esas, usul, hikmet bağıntısı içinde okuma yaparken sonuçlara ve sonuç almaya dikkat edeceğiz. Sonuç almakla da kalmayacaksınız, umumiyette karşılığı var mı, yok mu? Onunla da kalmayacaksınız sizde ve umumiyette karşılığı olanı kavramlaştırmak ve sonuç almaya dayalı olmak ile umumiyete dönebiliyor musunuz? Söylediğini evrensel düzeyde paylaş. Ama ben böyle gördüm, ben böyle yaptım gibi yaklaşım ve tutumlar içinde fevri iken olan gerçekten kopmaya başlıyoruz. Herkese dair değil de kendinize dair bir şeyler söylüyorsanız. Kur’an’ı anlamaktan yana sıkıntı içerisindesiniz demektir. Kur’an’ın dili sadece kendiliğe dair değil, herkese dairdir. ‘Ben böyle gördüm, rüyamda şöyle söylediler’ ne iyi ama sana söylemişler bana ne!

Kendini bir sustur, anlayışa açık ol. Sana ne diyecek, o sana ne diyecek sen ona ne diyeceksin? Çünkü her okuyuşunuz ona bir şey söyleme derdinde gerçekleşiyor. Bırak o sana ne diyecek, anlayışa açık olmak demek, o sana ne diyecek demektir. Ama biz okurken öyle okumuyoruz. ‘Böyle deniliyor ama şöylede olması gerekmez mi?’ Hep bir şeyler söylüyoruz. Bizde sükût, tahakküm kurmak için değil, tek tipleştirmek için değil, susturmak için değil. Yani sen sen olmayacaksın, ben olacaksın diye değil. Sükût, anlayışa açıklık ve anlayışa açıklığı ile insanın anlam dünyasının içine girmesi, beraber yürüyebilmesi için gerekli olandır.

Olumsuz eleştirileri bir kenara bıraktıysak, birbirimizi anlayabiliyorsak ve beraber yürüyorsak sükût ediyoruz demektir. Nasıl bir sükûttan bahsediyorum? Sen o sırada katılıyorsun, beraber yürüyoruz. Eğer sükût etmeseydin, şuradaki ayette şöyle söylemiyor mu? Şu kitapta da referans olarak gösterilen şeyde de böyle değil mi? Yahudileri nasıl kötülersin, antisemitist misin, Yahudi düşmanı mısın? Böylesi yaklaşımda, zaten ne dediğimi anlamadın. Bu anlatıda Yahudi düşmanlığından, sapkınlara düşman olmaktan bahsetmiyorum. İlahi kitap olması anlamında Kur’an’ı nasıl anlamamız gerektiği, yaşantımızda nasıl tezahür ettiği ve buna bağlı olarak ta ne yapmamız gerektiğini konuşuyorum.

Sapkınlığa karşı da duruşumuz var ve oradan da tavizimiz yoktur. Sapkınlık, sonuçları itibarı ile hayattan, hakikatten sonuç alınamayacak bir yoldur. Yani sonuçsuzdur. Sonuçsuz olan şeyden Allah’a sığınırım. Bu, Hz. Nebinin dilinde duadır. Bizde böyle karakterize olan onun dilinde nasıl; “Ya Rabbi, faydasız ilimden sana sığınırım” demekte değil mi? Faydasız ilim sonuç vermeyen demektir. Senden yana sonuç vermeyen ilimden sana sığınırım anlamını da taşır. Bu hadisi şerifte dahi sonuç almak vardır. Faydasız ilimden yani cehaletten ve faydasız yaşamaktan yani sapkınca yaşamaktan Âlemlerin Rabbi olan Allah’a sığınırız.

Bu söylediğim bir bağlamda Fatiha’nın tefsiridir. “Ya Rabbi bizi nimetine erdiklerinin yani senden sonuç alanların, sapkınların değil” yani amaçtan sonuçtan uzaklaşmış ve sonuç almaya da engel olanların yolu üzerinden eyleme. İslam olanın yaşamda gerçekleşenlere karşı duruşu Fatiha’dır.

SORU: Bu formel akıl ve izafiyet dairesinde bir şey soracağım. Hz. Musa ve Hızır kıssasında izafiyet dairesinde Hz. Musa kendi mertebesi gereği doğru davranıyor. Dolayısıyla bu duruma nasıl bakmak gerekir?

Musa ile Hızır’ı farklı bir açıdan anlamak için, Firavun ve Musa’yı değerlendirmek gerekir. Firavun ve Musa; ya o, ya da o diyalektik oluşu içinde değerlendirilmelidir. Ama Hızır ile Musa hem o hem de o diyalektik oluşu içinde değerlendirilmelidir. Çünkü her ikisi de kendi dairesinde doğrudadır. Böylesi bakıldığında Hızır ile Musa’yı anlamak için daha doğru bir zemin ediniriz. Her iki ilişkide de diyalektik oluş içinde olunsa da Musa’da galip düşünce biçimini formel mantıkta bulmaktayız. Hızır da ise sibernetik ve spekülatif mantığın yapısal kılınmış olduğuna tanığız.

Musa, neden bilgisine bağlı olarak formel mantık izleğinde hükme dair değer yargısal, ahlak biçimsel değerlendirmelerde bulunur… Kendi açısından bakarken de elbet doğrudadır. Hz. Hızır ise erek ilmine göre düşüncesi sibernetik oluşta yapısal kılınmış ve değer ilmi ile hareket eden bir akıl yapısallığı doğrultusunda iş görmektedir. Hızır, sonuç bilgisinden bakar iken olayların veya olguların ne için olduğuna dair -bilgisinin- nasıl gerçekleştiğine de ayna tutar.

Çoklu gerçeklik içinde ikisinin de gerçeğe dair bir yeri var. Neden ve erek bağıntısını, ne için olunduğuna dair olarak bağıntılı oluşta kurmak gerektiği, Hızır’ın gerekçeli uygulamalarında net olarak ifade edilir. Her ikisinin durumu, çoklu gerçeklikte farklı açılardan bakıyor iken farklı durumlarda bulunulabileceği gerçeğini taşır.

Bazılar Musa için ‘aklı temsil eder’ demekte. Hayır… ‘Musa salt formel aklı temsil eder’ dense anlaşılabilir ama sadece aklı temsil eder dediğinizde yanlış yargıda bulunmuş olursunuz. Bunu derken formel aklı küçümsemekte değilim. Bir durum tespitinde bulunmaktayım. Formel akıl, ne olunduğuna dair bakışımda bulunmayı olanaklı kılar iken hep bir oluş içinde olmayı anlamaktan yana yetersizdir. Formel mantık ile nasıl olunduğu, ne için olduğundan da uzak bakışımda bulunulur. Böyle olsa da bütün mantık biçimlerinin arka planında formel mantık, ontolojik yapısal -fıtri- olması nedeni ile gerçekliğini korur. Bütün mantık biçimlerine eşlik eder.

Genellemeler, basitlemeler olurken, düşünmeye kolaylık getirse de eksik her bakışım, yanlış yargılara sürükler/ sürükleyebilir. Bu anlamda Kur’an’ı okurken, ilkesel oluştan kopmadan genellemelerde bulunmak yerinde olur. İlkesel okumak dahi genelleme yaparak okumak anlamını içerse de gerçeğe dair olduğundan/ olduğunda, yanlış yargıda bulunmaya sürüklemez.

SORU: Yani burada herkes formel akıldan çıkacak gibi değil mi? Musa’dan ötesine çıkmalıyız.

Hz. İbrahim dahi formel akılla yol gidiyor. Ay, yıldız veya güneş mi Rabbimdir sorgulayışına dikkat ederseniz buna tanık olursunuz. Formel mantık ile görüngüler -fenomenler- dünyasında gezinirken erek referanslı olarak eylemde görünüşe gelen öznenin kendilik dünyasına taşınıyor. Görüngülere aşkın özne kritik bir yaklaşım içinde kendini buluyor. Kur’an’da Hz. İbrahim ile, bilişe dair olarak formel uslamlamanın sınırlarını görmekteyiz. Hakikaten sonuç almak ile tahkike -ampirik olmaya- dayalı bir düşünce biçimine nasıl evrildiğini de görmekteyiz.

Hz. İbrahim’de değişen neydi; aklı değişti. Formel akıl ile bakar iken sibernetik bakan, eyleme bakan olarak kendilik dünyasında nesnelliğe aşkın görü sahibi olarak akıl edebilene tanığız. Kıyas, örtüştürme, indirgeme çizgisinde doğaya dair fenomenleri kritik ederken özneyi kritik eden nesnelliğe aşkın bir akıl yapısallığını görmekteyiz. Ancak her türlü mantıksal yaklaşımda akıl yapısal kılınırken formel mantık bir hayalet gibi, çıkarımlardan yana yardımcı bir meleke olarak yerindeliğini korur. Bu durum, Musa’da, Hızır’da, sende veya bende dahi böyledir. Ancak formel mantık çıkarımları olan yargıların diğer mantık biçimlerinde tanıtlanmasına ve ampirik olarak da doğrulanmasına, kanıtlanmasına ihtiyaç vardır.

Demek ki sadece formel mantık ile düşünceyi us olması anlamında yapısal kılmayacağız ve formel mantığı ilkesel oluşa bağlı olarak doğru kullanacağız. Ayrıca her çıkarımı, tahkike dayalı olarak sonuç bilgisine göre hep yeniden değerlendireceğiz. Atam İbrahim ile ilgili ayetlere bakıldığında demek istediğim daha net olarak anlaşılır.

SORU: Özellikle dünya işlerinin Yahudilere verilmesi ile alakalı. Her şeyin kemâlâtına doğru evirildiği bir dünyada, kemâlâtını bulması gereken noktada ekonomik ve sosyal hayatta da Yahudilerin Muhammedi şuur altında işlerini yapmadıkları için eksik kaldıkları görülür. Ticarette ve dünya hayatında insanı köleleştiren değil de insanı özgürleştiren Muhammedî şuur altında sosyal ve iktisadi bir hayat olabilir mi?

İnsanlık tarihinin hepsi bizim tarihimizdir demek, özgürce ait olduğun bir dünyanın sürekliliği içinde -yanlışı ve doğrusu ile gerçekleşen oluş içinde- kritik ettiğin bir dünyada bulunmak demektir. Herkes hikmeti gereği olanı yaşarken ne için olduğunu bulur. Bu anlamda yanlış görmeyiz ama tekâmül etmenin gerekli olduğunu da biliriz. Dünya işleri Yahudi zihniyetine verilmiş ise sebep ve sonuç ilişkisinde düşünerek menfaate dayalı olarak sonuçlardan hareket ile iş görmeyi öğrenmiş olmalarındandır.

Buna rağmen millet olarak tekbenci hareket ettikleri düşünüldüğünde, ilahi emirlere -faiz gibi haram kılınmış olanları- menfaatleri adına istisnalar getirirler iken hakikatten yana sürgündürler. Herkes için olmayı öğrendiklerinde, yani herkes için iktisadi adalette iş gördüklerinde ve sadece Yahudi olmak ile değil, insan olmak ile ilgili olarak öteki kıldıkları ile ilişki kurabilirler ise şuursal anlamda Muhammedi olmaları kaçınılmazdır. Evrensel anlamda herkes için fırsat eşitliği, iktisadi adaleti gözetmek, Muhammedi olmanın bir gereğidir. Ama hakikatten kendi için değil de Allah -hakikat- için veya herkes için sonuç almayı öncelediklerinde ve sonuç aldıklarında zaten Muhammedi olmuşlar demektir. Ama dünya yürüyüşü menfaate dayalı biçimlenir iken Yahudilik de bir gerekliliktir. Hakikatin manevi ağırlığı karşısında dünyayı tercih etmiş olanlardan daha fazlasını beklemek haksızlık olur.

Muhammedi anlayışta, hukukun esaslarını herkes için kılmak söz konusu ise hukukun esaslarını öncelediğimiz ve yapısal kıldığımız bir dünyada Muhammedi şuur altında gerçekleşen sosyal yaşam olanaklıdır. Hukukun esasları, iktisadı da bağlar olduğu içindir ki fırsat eşitliği, iktisadi adalet, tam rekabet ortamının korunması, denetlenebilir ve hesap verilebilir kılmak ile ekonomik hayatı Muhammedi olarak tesis edebiliriz. Kişileştirmeden veya mertebeleştirmeden belirtmek gerekir ise hukukun esaslarını tesis etmek demek İslamı genele yaygın olarak tesis etmek anlamını taşır. Ki dünyada halen evrensel hukuk esasları tesis edilmiş değildir. Bu soru, Muhammedi şuur ile ilgili olmak ile beraber, İslam olmak adı konulmuş olmasa dahi hukuku evrensel bir çatı olarak tesis etmek yani İslamı tesis etmek ile de ilgilidir.

Hakikat de özgürleştirmek ve biricikliği korumak öncelenir iken hukukun esasları ile de bu güvence altına alındığında, tektipleştirmenin ve tahakküm kurmanın yasaklanmış olduğu bir dünyada hakkı ile İslam olmak olanaklıdır. Muhammediyette; hakikat ve adalet öncelenir iken eğitim ve hukuk ile hakikati nasıl yaşamak gerektiğinin dersi ve şuuru içselleştirilmiş değer olarak bulunur. Bu anlamda hakikat, hukuk, eğitim bağıntısı içinde Muhammediyeti anlamak gerekir. Bu doğrultuda geride kalmış her düşünce biçimini, varlık -dünya- görüşünü ve yaşam biçimini kritik etmek gerekir. Yahudilik bu anlamda Muhammediyete tekâmül etmediği sürece İslam olmaktan uzaktır.

‘Faiz kendi içimizde bize haram ama başkalarından almak helal’ denilmekte ve seçilmiş ırk anlamında diğer insanlardan üstün olunduğunun zannı taşınmakta ise yerelliğin korunduğu ama evrensel olmaktan uzak olarak kültüre sıkıştırılmış bir varoluş biçiminden bahsetmekteyizdir. Yahudilik bir zihniyet ise Emeviler ve uzantısı olan dünya görüşlerinde de fevri ve menfi anlamda dinin yorumlanışına tanık olmaktayız. Bireysel anlamda baktığınız da ‘şu kadar zikrim var şunun için ya da şöyle bir işim var bunun için olsun’ derken dahi dünyaya rağbeti, menfaatlerimizi öncelerken imanımız olsa da hakikatten uzaklaşmakta değil miyiz? Genel anlamda böyle iken Muhammedi olmak anlamında ne kadar İslam olduğumuzu da kritik etmek yerinde olur. Âdem’den Hatem’e İslamı Muhammedi olarak ne kadar yaşamaktayız?

*

En önemlisi de “din güzel ahlaktır” hadisi şerifiyle bakıldığında, güzel ahlak sahibi olmaktan yana ne kadar dindarız? İnsanlar arası ilişkilerin sürdürebilirliği, sürekliliği, evrenseline uygun yönetilebilirliği dahi güzel ahlak ile olanaklı iken bizler ne kadar güzel ahlak sahibiyiz? Güzel ahlakta erdemleri yaşarken tanrısal olan erdemlerde Allah’a ne kadar yükselmekteyiz? Güzel ahlak ile olanaklı olan sürekli bir öz denetimde; karakter, kişilik ve kimlik belirimlerinde varoluşsal anlamda ne kadar bütünlük edinmekte veya bütünlüğümüzü korumaktayız? Toplumsal anlamda da bütünlüğün korunması ve uyumlu yaşayabilmenin -entegrasyonun- olanağı güzel ahlak iken ne kadar güzel ahlak sahibiyiz?

Varoluşsal anlamda özne ahlak belirimli var olandır. Ahlak belirimli varoluşu, güzel ahlak ile idealinde ne kadar özgürce gerçekleştirmekteyiz?  Kendini gerçekleştirme olanağı anlamında özgürlüğü idealinde ne kadar sürekli kılmaktayız? Kur’an, tarihsel perspektif ve toplumsal yaşamın gerçeklerinden hareket ile sonuçlardan bakıldığında özgürlük, güzel ahlak ile sürekli kılınması gereken değil midir?

İnsanın insan olma özelliğinde tinsel anlamda gelişimi, kendisini gelişime sürekli açık kılacak olan güzel ahlak ile olanaklı değil midir? Bunlar kadar önemli olan ise güzel ahlak; varoluşu, çevremizi, -doğayı, içinde bulunduğumuz toplumu- her şeyden evla Allah’ı hak etmenin gereği değil midir? Anlam ve değer varlığı olan özne, ahlak biçimsel anlamda öznelliğe, varoluşa, varlığa değer biçer iken değer biçimsel olarak görünüş bulur ve değer biçtikleri ile kurduğu dünyalar içinde var olur. Özne değer varlığı iken değer belirimli diğer özneleri veya nesneleri hak etmenin gereğini de değer biçimsel olması anlamında güzel ahlakta bulur. Hak edecek isek hak etmenin gereği olarak güzel ahlak sahibi olmak gerekir. Varoluş ortak gerçeklik beliriminde gerçekleşmekte ise özneler arası ilişkide öznelerin ve varoluşun nesnelerinin hak edilmesi olması gerekendir. Bunun içindir ki güzel ahlak olması gerekendir.

Ortak varoluşta edinilen karakter ve kimlik belirimleri dahi sonuçta edinilir iken hak edilmesi gerekenlerdir. Baba, anne, evlat, sanatçı, siyasetçi, hukukçu, filozof, alim vb. olmak dahi sonuçta karakter biçimsel olarak değer biçilmiş kimlik belirimleri olması ile ilkeleri gereği gerçekleştirildiklerinde, güzel ahlak beliriminde hak edilmesi gerekenlerdir. İlkeleri gereği gerçekleştiklerinde, güzel ahlak belirimli olmak ile hak edilmiş alanlar olurlar.

Güzel ahlak, ortak varoluşta özneler arası güvenin tesis edilmesinin ve ilişkilerde sürekliliğin de korunmasının gereğidir. Birbirimizi hak edecek isek güzel ahlak olması gerekenimizdir.

Esmayı hüsnayı veya esmayı hassı; hak ettiği hakkı gereği yaşamak, deneyimlemek dahi Allah’ı hak etmek için olması gereken değil midir? Hüsnü zan, fakr, bedel beklemeden Allah için hizmet, kendine haksızca mal etmeden emek sahibi olmak, saygı ve şefkat ile ötekine/ ötekilere tenezzül edebilmek, kanaat, şükür, zikir, tefekkür, özdenetim vb. ahlakı olmuş bir nebinin ümmeti olmayı hak edecek isek ondaki bu faziletleri hakkı gereği yaşamak olması gereken değil midir? Sonuçta hem tinsel hem tensel anlamda hep yeniden yaratıldığımız bir dünyada güzellik idealde beklenen ise güzel olmayı dahi hak etmek için güzel ahlaka ihtiyaç yok mudur? Kur’an’ı anlamak için dahi olsa, güzel ahlak ile hikmete açık duyarlı olmak ve derin düşünceye dair bir çaba içinde bulunmaya gerek yok mudur?

İslam olmayı hak etmek ve varoluşun hakkını vermek için dahi olsa güzel ahlak farzdır. Yani güzel ahlak, öznel anlamda olması gereken zorunlu olandır. Özgürlük ve selamet (özgürlüğün sürekli kılınmış olması, öngörülebilir bir geleceğe tutunabilme olanağı), bireyde özdenetim ve toplumsal düzeyde medeniyette hukuk, kültürde ise töre ile güzel ahlakın tesis edilmesi sonucunda olanaklı kılınabilir. Nefsi emmareye dair parçalayıcı olan, bütünden koparan, hakikate örten, gerçekten koparan, gerçekleştirilenlerin sonuçlarına mahkûm kılan, kötü -çirkin- ahlak ise bencilce günü kurtarmak, menfaatler veya hevâsı adına yapılır iken gerçek özgürlük olmaktan uzaktır.

İlkeleri gereği güzel ahlakın (iyilik, doğruluk, fedakârlık, hak ve hakkaniyet vb.) kurumsal anlamda (aile, hukuk, eğitim, sanat vb.) tesis edilerek topluma yaygın genelleştirilmesi özne biçimsel olan ahlakı etik anlamında toplum biçimsel kılmak adına önemlidir. Nefsi emmarenin, Jung’un tabiri ile gölge varlığın varlığı söz konusu ise insanın insan ve diğer mahlûkat ile olan ilişkilerinde insanca yaşaması içindir ki bilinçdışı kolektif güzel ahlak belirimine ihtiyacı vardır. Bunu tesis etmek ise aile bireyleri dahil olmak üzere toplum ilişkilerini yöneten ve geleceği öngören ve gelecek idealine göre geleceği şekillendiren siyasi elitlerdir. Sanat, eğitim, hukuk, ticaret vb. dahi güzel ahlakı tesis etmeye yönelik olarak yapısal kılınır ise güzel bir dünyanın kapısı aralanır. Bu anlamda ahlaka tarih olgusal bakıldığında güzel ahlakı ne kadar tesis etmişizdir?

Tekâmül, rahmet, iyileştirme, gelişim vb. diyebileceğimiz ilke referanslı baktığımızda; doğaya karşı değil de doğaya kıyasen ilerleme gösteren insan, ahlak biçimsel düzeyde gelişiminde de elbette bir ilerleme göstermektedir. Dünün barbar Vikinglerinin torunlarının, bugün selamete haiz toplum yapısında yaşamaları buna örnektir. At üstünden inmeyen Türklerin kurdukları medeniyet içinde olanakları dahilinde dünyaya merhameti örnek göstermelerini de örnek verilebiliriz. Japonya topraklarını orta çağda kana bulayan ayrıca ikinci dünya savaşı ve öncesinde işgal ettiği yerleşimlerde iktidar hırsı kana karışmış kişilik tipini de bugünkü Japonya’da genele yaygın veya hâkim olması anlamında görmekte değiliz. Dünya savaşları Almanya’sına, genel anlamda bugünkü Almanlar geri dönmekte istekli midirler? Batı zihniyeti, öteki kıldığına halen barbar iken orta çağ ile kıyaslandığında kendi içlerinde dahi olsa insan merkezli hukuku önceler iken güzel ahlak gelişimine dair kısmen de olsa örnek gösterilebilir.

Büyük dünya savaşları, kapitalizmin acımasızlığı, her türlü sapkınlığın ayartıcı biçimde genelleştirilme çabası; dini ve ahlaki evrensel değerleri -öncelikleri- tahrip etmesine rağmen güzel ahlaktan yana gelişim, her daim öncelenmelidir. Ancak, siyasi alanda; eğitim ile ilkesel olmak korunur iken insana terbiye varlığı olması anlamında yön vermek ve hukuk ile bağlayıcı ilkeleri tesis etmek ne kadar gerçekleştirilmektedir?

Diyalektik varoluş içinde gerçekleşen bütün olumsuzluklara rağmen güzel ahlakı tesis etmek; insanca yaşamak, güven ve selamet içeren güzel bir geleceğe adım atmak için önemlidir. Güzel ahlak; çirkin ve sapkın içeriğinde gerçekleşen kötü ahlaktan farklı olarak hakiki özgürlüğün adresidir… Özdenetim, hukuk, töre çizgisinden bakıldığında ayrıca hak, hakkaniyet, fedakârlık, doğruluk, iyilik, cömertlik vb. ile değerlendirildiğinde ise tektipleştirmekten ve tahakküm kurmaktan öte, fıtrat ile uyumlu kendini gerçekleştirme olanağı olarak değerlendirilmesi ve gerçekleştirilmesi gerekendir.

Güzel ahlak; nefsi emmare gerçeği nedeni ile insanın hem iç dünyasında hem de ilişkilerinde gelgitler yaşarken veya çatışkı içinde erdem olarak da edindiğidir. Çatışkı ve gelgitler içinde hayata dair varoluşsal kaygılar, korkular, menfaatler vb. söz konusu olduğunda ise edinilmesi zordur. Özgürlüğün, selametin, kendiliğini tatmanın, kendinden mutmain olmanın, yaşam sevincine sebep iken tözünden hareket ile dirimsellik kazanmanın, öngörülü bir geleceğin vb. -en güzel- bedelidir.

Kur’an’ı okumak ve anlamaya çalışmak dahi sadece bilgibilimsel anlamda olmamalıdır. Kur’an, en temelde ahlak vb. ilke ile biçimlenirken ve Allah kelamı olması sebebiyle dahi olsa ahlaki sorumluluk idrakinde okunmalıdır. Kur’an hakkı gereği güzel ahlakta yaşanır iken güzel ahlak, Allah’a ulaşmaya, buluşmaya, kavuşmaya vesile ve hakikatin görünüş bulmasının olanağıdır.

Bir hak arayışı var ise güzel ahlak, hakkaniyet ilkesi gereği hak olanın yerini bulmasının -tesis edilmesinin- ve hak olanın hak edilmesinin gereğidir. Sonuç ilkeden bakıldığında güzel ahlakın birçok hikmet barındırdığı, birçok gerçekliğe haiz olduğu görülür.

‘Olmadığında ne olur’ denilecek olur ise rahmeti kendine ahlak edinmiş bir yaratıcı var iken güzel ahlak ilkelerinin olmaması beklenemez. Güzel ahlak ilkelerinin olmaması düşünüldüğünde; sürekli, sürdürebilir ve yönetilebilir bir yaratımdan ne kadar bahsedebilirdik? Ayrıca varoluşa dair ve sonuçları itibarı ile çoklu gerçekliği, çoklu hikmeti barındıran güzel ahlak olmadan, sürekli ve sürdürebilir bir varoluştan bahsetmek ne kadar olanaklıdır diye de sormak gerekir. Olmadığında, olmasına sebep olduklarının gerçekleşmemesi sebebiyle neler olacağı, tarihsel ve geçmiş deneyimler ile aşikârdır. Olmadığında, kötülüğün hâkim olduğu bir dünyayı düşünmekle, olması gereken olması sebebiyle tesis etmek, insan yaşamının korunması, sürekliliği için dahi olsa gereklidir.

Öznel anlamda ahlak, varoluş adına bakıldığında en temel neden ilke iken güzel ahlak ideal de esastır. Güzel ahlak, hikmeti gereği değerlendirildiğinde, olmazsa olmaz anlamında gereklidir. Nefsi emmare ve onun tekbenci doğası söz konusu ise herkeste olması beklenmeyecek kadar değerlidir. Kur’an’a güzel ahlak açısından bakıldığında, nebilerin öğretisi ve Cenabı Allah’ın tavsiye ettikleri ile biçimlenmesi gereken bir yaşamda, fıtrat ve hakikat ile uyumlu olarak yaşamak için, güzel ahlakın önemini daha iyi anlayabiliriz.

İslamda sonuçlara göre yaşamak dahi tektipleştirmek veya tahakküm kurmak için değil, güzel ahlaka dair ahlak biçimsel bir yaşamın kapısını aralamak içindir. Güzel ahlak; ötekine duyarlılık, fedakârlık, hakkaniyet vb. ilkeler ile biçimlenir iken tektip kılan veya tahakküm kurmanın aracı olmaktan uzaktır. Ötekine duyarlı olunan veya öteki için de olunan bir yaşamda tektip kılmak veya tahakküm kurmak değil, selameti (es Selam ismini), güveni (el Mümin ismini) tesis etmek olması gerekendir. Kendiliği gerçekleştirmekten yana yitik kılacak biçimde tektip kılma ve tahakküm kurma çabaları, sonuçsuz bir varoluşta sürüklenmekten öte kılmaz. Ötekine yabancı kılan, yalnızlaştıran, boşlukta boğan her çaba, insana yaratılışına dair olması gerekeni bir daha hatırlatır.

****

Sadece salt anlamda bilmek değil, anlam öznelde değere döndüğünde, varoluşu değer biçimsel anlamda bilmek de önemlidir.

Bizim bugüne kadar tevil ve tefsiri kullanışımız Diyanet’ten, İlahiyattan biraz daha farklı… Farklılığını bu işin uzmanları daha iyi bilirler. Tefsirin, yorum geleneğimiz içinde yenilenen bir tarafı vardır. Tefsir genelde betimlemeye dayalı bir yorum içerir.

Sonuçta ayetin karşılığına bağlı olarak yorumlanması, karşılıklarını göstermek, bir noktada tefsirdir. Ama siz kendinizi de betimlemeyle, irfanla, sezgiyle beraber oraya katmaya başladığınızda buna tevil demiş olsalar dahi bu tevile dair değildir.

Bazıları irfana ve sezgiye dayalı yorumlama tarzına tevil demiş ki bu da tevil değildir. Bir bilgi kaynağı düzeyinde yorum biçiminin anlamlı kılınması bana biraz sıkıntılı geliyor. Çünkü tevilde de ilham vardır. Bu ilhamın, sezginin ne olduğunu bilmemek anlamını taşıyor. Çünkü ilham, sezgi dediğimiz şey, düşüncenin -kendimizi gerçekleştirme yetimizin- her alanında olan, her kıpısında işlevsel olandır. Ruh ile ilgisi de ruh kendiliğine dair olarak gerçekleşme erkinde bulunur iken nurani olduğu içindir ki nurun emme ve emilme özelliğine bağlı olarak sezgiyi, bilgi işlevsel ve işlemsel anlamda varoluşsal bir olanak olarak bulur.

Ruh, öz kendiliktir… Öz kendilikte, en temelde bilgi işlevsel ve işlemsel oluş içinde biliş bakışımında olmak sezgi iledir. Beyin dediğimiz kürsiyi âlâda da bilgi işlevsel ve işlemsel oluş içinde, nurun emme ve emilme özelliğinde, içinde bulunulan dünyayı okumaktayızdır. Sezgi, en temelde anlama yetisidir. İlham ise sezgi ile yani en temelde anlayış yetimiz olanağı oluşu içinde nesnesine bağlı olarak sezilen anlamın, bilişsel veri olarak değerlendirilmesidir.

Nurun her daim gerçekleşen oluş belirimi olması anlamında emme ve emilme özelliğine bağlı olarak ayrıca kabz- bast olayıyla bilgi işlevsel ve işlemsel anlamda hareket olanağının olması; kendinde bilgiyi koruma, yayma ve nurani alanlardaki bütün ilişkilerde bilgi ile varoluşu bilinçli olmak anlamında sağlaması söz konusu olandır. Nurun, kendini gerçekleştirme erki -olanağı- olarak düşünceyi en temel yetisi bulması da böylece kaçınılmazdır. Düşüncenin her beliriminin en temelinde olan yeti ise anlayış melekesi, olanağı olan sezgidir.

Bütün deneyimlerimiz, nurun emme ve emilme özelliğine bağlı olarak bilgi işlem ve işlevsel oluş biçimlerine, nesnelerine göre farklı formasyonlarda gerçekleşir. Enerjinin emme, emilme özelliği ile âlemi hissedebiliyoruz… Görüyorsunuz, duyuyorsunuz, biliyorsunuz! Bilmeniz dahi böyle gerçekleşiyor. Ve sezgi bütün varoluş olanakları ile beraber anlayış olanağı olarak bütün düşünce alanına hâkimdir. Düşüncede, en temelde anlama biçimini sezgi sağlar. Bu tefsir alanında da olabilir, tevil alanında da olabilir. Hayatın her alanında olabilir.

Kur’an’ın ilkeleri vardır. Bu literatürde olan bir şey değil. Keşfi olan irfan ehlinin zevkinde olan bir şeydi. Ama felsefi olarak kavramlaştırılmış olması ile gündeme çıkartılmış bir şey değildir. Kur’an’ı ilkelerle okumak diye bir şey var. Her kitabın ilkeleri olduğu gibi Kur’an’ın da kendi ilkeleri var. İlkelerine bağlı olarak kendi kavramsal bütünlüğü içerisinde anlaşılması gerekir. Yani kendisinde betimlenmiş evrenseller ile kendisini okurken, Allah’ı ve Allah’a göre olup bitmekte olanları -tevhid anlayışında- anlamaya çalışıyoruz. Kavramsal içeriğine bağlı olarak yorumlamaya başlıyorsun ve kavramsal içeriğe bağlı olarak bir çıta değil, bir anlayış çatısı kuruyorsun. İlkeler ile biçimlenen çatı altında anlayışın gelişiyor. Bir anlam ve değer dünyası içinde olan biteni anlamaya çalışıyorsun.

Kur’an değerler kitabıdır. İnsana gelmiş diyoruz; insan, anlam ve değer varlığıdır; Kur’an da anlam ve değer varlığı olana -Tanrı ve muhatabına- göre dilde biçimleniyor. Anlam ve değer belirimleri ile biçimlenişin içerisinde öznelliğin karakter ve kimlik belirimlerinde görünüşüne tanık olmaktayız. Hem Allah’ın hüviyetine tanık oluyorsun hem de Allah’ın şahsına- varlığına-, hüviyet belirimlerine iman etmeye ve etmemeye ayrıca yapılanların -gerçekleştirilenlerin- sonuçları gereği karakter ve kimlik kazanımlarına tanık oluyoruz. Kimlikler değer biçimsel ve ahlak biçimseldir demiştik.

Kur’an, yaratıma bağlı olarak değer, ahlak ve hüviyet kitabıdır. Okurken bakıyorsun ki insan; yaşadıklarına, deneyimlediklerine, gerçekleştirdiklerine bağlı olarak kazandığı, hak ettiği karakter biçimsel olan münafık, müşrik, muhlis, mümin vb. kimlikler ile anlamlı kılınmış… Kendisine değer biçilmiş. Çünkü kimlik, hakkı gereği hak edilmiş olarak ifade edilmekte ve öznesinin bu anlamda onanması gerçeğini taşımakta iken değer biçimsel olması ile değer biçmek anlamını da taşımaktadır.

“Biz” derken tevazudan dolayı değil, mertebe açılımı olan melekutun, kuvvet belirimlerinin “saf, saf dizilmiş” olanların kendisini yine Kur’an’la anlıyoruz. Kur’an’ı, Kur’an ile anlamak tevildir. İçerilmiş olan anlamın ilkesine bağlı olarak yine kendi bütünlüğü içinde açımlanmış olması ve anlaşılması tevildir.

Tevili bu şekilde anlamazsak, yarım akılla anlayan bir biçimde o şöyle söyledi, bu böyle söyledi ile formel mantığın ilerisine geçememiş olarak Kur’an okuma yaklaşım biçimleri olan tarihselcilerin, mutlak anlamda evrenselcilerin, maksatçıların vb. tefsircilerin eksiklerinde kalıyor veya yanlışlarından bakıyoruz.

Kur’an bir ahlak kitabıdır… Tevhid, hüviyet, hukuk kitabıdır. İlişkilerimizin nasıl düzenlenmesi gerektiğinin gerçeğini taşır. Örneğin, hukukun ilkelerini çıkartıyoruz; ayete göre Peygamber’in de şöyle bir hükmü var diyoruz. Kur’an’da içerilmiş olan hukukun evrensel esaslarına bağlı olarak bin dört yüz küsurdan beri halen hükümleri evrensel bir çatıda, fıkıhta toplamış değiliz. Genel anlamda dini pratikleri, emir ve yasakları biliyoruz… Ama formel mantık ile değerlendirir iken yeni hükümler çıkarma çabası içinde kayboluyorsak, Kur’an’ı ilkesel anlamda okumadığımız gün gibi ortadadır. İlkesel belirimleri ile de Kur’an’ı anlamadığımız yani Allah’ı anlamadığımız hem sosyolojik hem de tarihsel anlamda gün gibi ortadadır. Kısmen anlamak tam anlamıyla anlıyor olmak anlamını taşımaz. Dini anlamda Kur’an’a ve siyere göre biçimlenmiş bir yaşam biçiminden bahsetmekte isek Kur’an ve siyeri ilkesel anlamda yeniden okumamız gerektiği gerçeği ile karşı karşıyayız.

Kur’an’ı tefsir etmekteyiz… Yani varlık ve varoluştaki karşılıklarına göre betimlemiş olarak eylemlerimizde, yaşam ilişkilerimizde yorumluyoruz. Ama Kur’an’ı kavramsal düzeyde ilkesel anlamda kendisini kendisi ile anlama çabamız ne kadar var?

Kur’an’a bağlı olarak, hukukumuzu bir çatı altında toparladık mı? Hanifi fıkhı, Şafi, Şia fıkhı var vs. diyebilirsiniz. Bunlar bir çatı altında toparlanmadığını gösteriyor. Şia’nın, Caferilerin, Maliki’nin her birisinin farklı fıkıh hükümleri var. Dini esaslarda mutabık oldukları görülse de uygulamada farklılıkları var da denilebilir. Demek istediğim ise uygulamaya dair esaslarda mutabık olmak, kavramsal anlamda esas olan ve varlık görüşümüzü bir çatı altında tutacak olan ilkesellikten yoksun olduğumuzdur. Sünnet-i Vel Cemaat dediğimizde, dört ana ekolu kastediyoruz… Şia ve daha nice fırkaya ayrılmışız. Fırkalar; ayrışmak, farklı olan belirimleri ile ayrı olmak/ durmak anlamını içermekte ise bir çatı altında zaten toparlanmamışız anlamını taşır. İslam çatısı altında, İslam’a yorum getirmeyi anlıyorum. Ama hukuk ile İslam çatısı altında olmaktan, bir çatı altında toparlanmasından maalesef bahsedemiyoruz. Demek ki anlayışa, yaklaşım biçimimize, Kur’an’ı okumaya dair bir sıkıntımız var.

Kur’an’ı yeniden kendiyle anlamlı kıldığımızda “infak ediniz”, “zekât veriniz” ayetleri, iktisadi adaletten bahseder. “Katımızda üstün olanlar takva sahipleridir”, “yakin gelene kadar ibadet et”, “Rahman ve rahim” vb. denilirken fırsat eşitliğinden bahsedilir. Hiçbir ayrışıma girmeden ereğin, hak etmenin herkese açık olduğu ve herkesin o erek biçimsel oluş içerisinde kendini gerçekleştirme olanağının olduğu ifade edilir.

“Sizler başıboş olduğunuzu mu zannediyorsunuz.” “Zerre kadar iyilik de sizi bulacaktır, zerre kadar kötülük de yapsanız sizi bulacaktır.” “Önceden gönderdiklerinizi yanınızda bulacaksınız.” Bunların tamamı hesap verilebilir olmaya dair ayetlerdir. Yapılan şeylerin sonuçsuz kalmadığı ilkesini taşır. Antik Hint geleneğinde karma denilen, kısas adı altında Kur’an’da ifade bulur. Hint geleneğinde karma, bir daha dünyaya gelindiğinde üst bir sınıfta yaratılmış olmak anlamını da taşır. İslam da ise ilahi adalette, hesap vermenin gerekli kılındığını ifade eder. Daha güzel bir ahiret yaşamına kavuşmak içindir ki yaşananların hesabı, bedeli verilmelidir.

Hukukun evrensel esasları ile İslam hukukunu bir çatı altında toparlarsınız… Yaşam ilişkilerinde ceza hukuku nasıl olmalı, ibadet hukukumuz nasıl olması gerekiyor onu sonrasında konuşursunuz. İbadet hukuku, esasları gereği fıkıhta belirtilmiş. Emir ve yasaklar ayrıntıları ile işlenmiş… Cezada caydırıcılık öncelenmiş. Fıkhi bilgilerin tarihsel olarak kültüre yerleşik kılınması sonucunda da esasa bağlı değerlerimizin muhafaza etmesine olanak verdiğine tanık olmaktayız.

Ancak, İslam hukukunun, hukukun evrensel esaslarına bağlı olarak bir çatı altında toparlanmasına ihtiyaç vardır. Bunun için de Kur’an’ı kavramsal anlamda tevil etmek gerekir. Kur’an’ın Kur’an ile anlamlı kılınmasına ihtiyaç vardır.

Bugün halen Kur’an bölük pörçük okunuyorsa, bazıları çıkıp ikili anlatılar içinde şizoit bir kitap, anlamak için bir rehber lazım diyorsa… Kur’an’ın anlaşılmadığı gerçeği ile karşı karşıyayızdır. Bazıları da Nebinin anlayışını, bulunduğu zamana göre değerlendirmelerini de içermekte diyorsa… Kur’an’ı anlamaktan yana anlayış yoksunluğu dip yapmış demektir.  “Kur’an, nas bize yeter” diyenleri de duymaktayız. Ama yetmiyor. Yetmediği için bu kadar tartışma çıkıyor ve fırkalara ayrılmış durumdayız. Anlayamıyoruz anlamında yetmiyor. Nas, Kur’an tabiî ki yeter. Yeter de anlamadığın içindir ki yetmiyor. Anladığınızda hayatınıza ışık saçıyor. İlkeleriyle okuttuğunuzda bir rehbere de ihtiyaç kalmıyor.

Esasıyla okumak tevildir. Ama hikmetine bağlı olarak açımlamasını yapmak yani sonuçlarına, karşılıklarına bağlı olarak açımlamasını yapmak, hikmetine dair olarak açıklamasını serimlemek tefsirdir. Tefsir, hikmet tevile dair olsa da esasın varlık ve varoluştaki karşılıkları üzerinden Kur’an’ı okuma çabası olarak biçim kazanmıştır. İstersen Kur’an tefsiri yaparsın ama fevri olarak esası yitirdiğinde, Allah’a göre anladığımız değil, kendimize göre anlamaya çalıştığımız bir yaklaşım içinde bulunmuş oluruz. Herkese göre farklı yorumlar içeren bir durumda, fırkalara ayrılmak kaçınılmaz olmaktadır.

Tefsir dediğiniz, tevil içermemekte ise çoklu gerçeklik içinde hikmet dairesinde kaybolmak kaçınılmazdır. Birinin tefsirini okuruz, onun dünya bakışından bakmış oluruz; hikmeti algılamasına, bilmesine göre bir dünyaya bakmaya başlarız. Anlayıştan yana kendimizi kişilerin bakış açısı ile sınırlı kılarız. Yani Gazali’ye göre olan bir dünyadan mı bakacağız, Razi’ye göre bir dünyadan mı bakacağız?  Said-i Nursi’ye göre mi bakacağız? Yoksa, Kur’an’ı Kur’an ile esaslarına bağlı olarak kendi bütünlüğü içinde mi okuyacağız? Böylece dünyaya dönüp, dünyayı okuyacağız, tefsir edeceğiz, yaşadıklarımızı yorumlayacağız? Hangisi daha sağlıklı, birilerinin dünyasında kalmış olarak mı okumak, yoksa gerçekten Kur’an’ın kendisine bağlı olarak mı okumak? Elbette, tarihsel birikim ve tecrübe olarak birçok kişiden ders alacağız, bilgileneceğiz ama anlayışımızda kendimizi kişiler ile sınırlamadan düşünceyi takip edeceğiz.

Kur’an’ın özgürleştirici bir tarafı var. Kimsenin dünyasında bıraktırmaz. Sizi gerçeğe davet ederken kişilerin gölgeleri atında değil hakikat ile varoluşun olanaklı olması gerçeğinden hareketle özgürleştiricidir. Hakikatin en önemli özelliği, tahakküm kurmak ve tektipleştirmekten uzak, farklı özelliklerde başkası oluşta kendi olmanın korunmasını, ilkesel oluşa ve sonuç alınmasına bağlı olarak özgürleştirici olması ile korumasıdır. İlkesine bağlı olarak okunduğunda, ne Said-i Nursi, ne Gazali, ne Razi, ne Muhiddin Arabi ne de diğerleri gibi okumuş oluruz. Esasından kopmadan okursanız, Kur’an bengisel olduğu içindir ki hangi zamanda/ devirde olursa olunsun varlıkta, varoluşta, kendinizde görülen yaşamsal karşılıklarından hareketle okumuş olursunuz.

Kur’an’ı teviline bağlı olarak yorumladığınızda tehlikeli bir şeyde söylüyorsun. Muhatabın yaşam biçimine, anlayış dünyasına dair konforunu bozuyorsun. Kim sonuç almış ki, kim görmüş ki… Zaten Allah’ı da toplumsal   ortak bilinçte yani kültür olgusal anlamda ötelere attık! Miraç’ta da görüldü mü, görülmedi mi daha bunu tartışıyoruz. “Rabbinizi doğru yol üzerinde bulacaksınız” ve mealen “burada kör olan orada da kördür” denilmekte ise miraçta görmemek söz konusu olabilir mi?

Kur’an’a, Kur’an ayet -sure- bütünlüğünde böylesi bakıldığında Kur’an’ı hem daha doğru anlarsınız hem de tinsel anlamda nerede kaldığınızı, eksiklerinizi ve varsa eğer tam olan, kemale eren yönlerinizi görmüş olursunuz. Ayrıca, Nebinin emsal oldukları, hakikatten sonuç alınıp alınmadığı, hukukun ve eğitimin esasları vb. de dahil olmak üzere nerede kaldığımızı da anlayabiliriz.

Her tefsir esasına bağlı olarak tevili içermelidir ve hikmet dairesinde sadece tefsir yapılıyorsa esasından kopulmayabilir, ama esasından kopma olmayacaktır anlamını da taşımaz. Bizi farklı farklı dünyalara da götürebilir. Said-i Nursi’nin dünyasındaki okuma şu anda yeterli mi? Bir kültür putu olmuştur, içinden çıkamıyorlar. Kültür putu olduğu için yeni bir yorum da getiremiyorlar. Mevlana’yı okuyanlar manevi romantizmin içinden çıkamıyorlar. Mevlana’nın okuyuş biçimi bugün yeterli midir? Gazali’nin okuma biçimi yeterli midir? Nereye kadar? Formel akılla baktığı bir dünya var. İbni Sina’nın yaklaşımı da bize yeterli midir? Formel akılla bakıyor… Sibernetikten, spekülatif varoluştan, diyalektik olarak nasıl var olunduğundan yitik bir dünyada, Kur’an ve varoluş ne kadar tam anlamı ile okunabilir? Elbette, gerekli olan yönleri ve doğruları vardır ama düşünce yürüyüşünde bizi sınırlamamalıdırlar.

Özellikle, nerede ise modern çağlara kadar formel mantığın felsefede hâkim olması, formel mantık biçiminin halen kelamda ve sözde modern eğitim sisteminde hakimiyetini koruması sorunsaldır. Elbette, varlığı ne olduğuna dair bilmek adına formel akla ihtiyaç vardır. Ancak, nasıl ve ne için olduğuna dair yeni mantık biçimlerine ihtiyaç vardır. Özneyi, değer varlığı olmayı, varoluşu anlamlı kılacak, Kur’an’ı yeniden anlayacak, anlamaya çalışacak isek yeni yaklaşım biçimlerine ihtiyaç vardır. Ruhun kendilik olması sebebi ile bilinebilir olduğu, yaşam sürekli iken ölümün bir deneyim olduğu yani ölünmediği gibi durumlarda formel mantık ne olduğuna dair kısmi olarak bilişsel anlamda bir çözüm üretme aracı olsa da eksik ve yanlış yargılara vardırtabilecek bir araçtır. Bunun için dahi olsa yeni mantık biçimlerine ve tahkike dayalı yaklaşım paradigmasına ihtiyaç vardır.

Rivayet edilir ki İbni Sina ilahiyata dair “anlamadığımız yerde iman etmek gerekir” demiş. İmanı gaybi düzeyinde bu doğru olsa da imanı şuhudi düzeyinde bilmediğimizi hakkı ile bilme hakkımız vardır. Yani gerçek olana ilmi açıdan, varlık varoluş belirimlerinde deneyimsel anlamda tanık olmak gerekir. Bazı bilmez, sözde tasavvufçularında “yaşanır anlatılamaz” dedikleri; “Gizli bir hazineyim bilinmeyi istedim” diyen Allah’a muhalefet etmekten öte durmaz. Varlık ve varoluşta her ne var ve yaşamsal olarak karşılığı var ise dilde kavramlaştırmak ile bilir kılınabilirdir… Bilinir de kılmak gerekir. Formel akıl ile bilemediğimiz de diyalektik, spekülatif, sibernetik, holistik ve öznel birlikten bakmaya olanak veren tevhid çizgisinden anlamlı kılabilir, kavramlaştırabilir ve sonuçta görünür kılabiliriz. Kur’an’a da geniş bir yelpazeden bakmak, Allah’ı anlayabilmek için önemlidir. Betimlenmiş olanda duran gerçeği kavramlaştırarak görünür kılmak hem anlayabilmek hem bilebilmek hem de yaşamsal anlamda karşılıklarını net bir biçimde görebilmek adına önemlidir.

Bunun için dahi olsa Kur’an meal çalışmalarına daha dikkat etmek gerekir. Sırat-el Müstakim, Hidayet gibi kavramları sadece doğru yol anlamında çevirmek… Gaşiye, Vakıa, Kıyamet, o vakit gibi kavramları da sadece kıyamet anlamında çevirmek vb. toptancı çevirilere tanık olmaktayız. Korkuya dair Havf ve Haşyet gibi kavramların sadece korku kavramında karşılık görmesi de anlam derinliği edinmekten yana öte kılıcıdır. Kur’an tercüme çalışmalarında, kavramsal anlamda yanlışların yapılmasından da öte, yorumsal anlamda ve bağlam kurmak adına katkı sağlayayım derken, ayetin geneli kapsayıcı anlam olarak taşıdığı içerikten yoksun sığ ve anlayış eksikliğinden kaynaklanan çevirilere de tanık olmaktayız.

Mesela: Ahiret kavramı, genel olarak mekânsal anlamda taşınılacak ve ileri bir zamanda gerçekleşecek olanı anlamlı kılar. Ancak, ahiret kavramı, sonuç olan ile karşılaşılacak, yüzleşilecek, hesaplaşılacak olan vakit belirimini de anlamlı kılar. Bu anlamda kullanılan ayetlerin mekân anlamı taşıyan anlamı ile kullanılması ne kadar doğru olabilir?

Elbette, ahiret kavramı geçen ayetlerde, mekânsal anlamda ileri bir gelecekte yaşanacak yer anlamında ahiret kavramının kullanıldığı görülür iken ayetin olan biten içinde gerçekleştiği/ gerçekleşebileceği gerçeğinden kopuk bir anlam ile ayet meali yapıldığına da tanık olmaktayız. “Allah işiten ve görendir. Kim dünya sevabını isterse -bilsin ki- dünya ve ahiret sevabı Allah katındadır” Nisa suresi yüz otuz dördüncü ayette geçen dünya şimdi -anda- olması anlamı içermek ile beraber ahiret kavramı da sonuçta kazanılacak sevap anlamını taşır. Geçmişin birikiminin sonucu olarak dünya, güne dair olarak yaşadığımızdır. Ahiret ise yaşananların sonuçları olarak bulacağımızdır. Her ikisine dair rızık ve sevabın Allah’tan olduğu bu ayet ile hatırlatılmış olunur.

“Allah’ın verdiği rızıktan, Allah’a ve ahiret gününe harcasalardı! Allah onları -elbet- biliyor.” Nisa suresi otuz dokuzuncu ayet olan bu ayete de ahiret diye çevrilen, ahiri ifadesi ile ahir gün, son gün, sonuçlar ile karşılaşılacak gün anlamında kullanılır iken mekân olması anlamında ahireti içermez. O gün, hikmet gereği çoklu gerçeklikte birçok anlam içerir iken belki bu gündür, belki de öldüğümüz gündür.

Enam suresi doksan ikinci ayette “… ahirete inanlar buna -da- inanırlar” mealinde ahiret, ahir yaşam ile ilgili anlam içerse de sonuçta olacaklar anlamını da içerir. Bu anlamda ayette, imanları gereği ‘sonuçta olacaklara’ inanların, sonuçlara göre yaşayanların veya sonuçları öngörenlerin, Kur’an’a da inanacakları ifade edilmiş olur. Zaten Kur’an, sonuçları içeren kitap olması özelliği ile sonuçta gerçekleşeceklere göre yaşamayı önceler ve sonuçlara göre öngörülü bir yaşama eyler.

Ayetlerin içerdiği anlamın daraltılmaması, genele dair kapsayıcı olan içeriğinden uzaklaşılmaması içindir ki çevirilerin, aslına uygunluğunun korunması önemlidir. Eksik ve yanlışlara rağmen meal çalışmalarının yapılması gerekir. Böylece, meal çalışması yapılması sürecinde yanlışların giderilmesi olanağını yitirmemek önemlidir. Yeniden kavramlaşma olanağı içinde tevil ve tefsir çalışmalarına da önem vermek gerekir.

Kur’an’ı doğru okuyacaksak felsefi anlamda rafine bir dile ihtiyacımız olması gerekir. Kur’an’ı, birçok mantık biçimi ve ilke belirimli ile de okumak gerekir. Ayrıca ayetleri kişilere indirgemekte veya sadece belli bir zaman dilimine ait oldukları kanısı ile göz ardı etmekte, en doğru biçimde kendisinin anlamlı kıldığı ve bildiği zannında bulunmakta isek Kur’an’ı anlamamışızdır. İlkelere, karakter ve kimlik belirimlerine, sonuçlara ve sonuç almaya bağlı olarak bizler, Kur’an anlatısı içinde neredeyiz? Mümin, müslim, öndekiler, sağdakiler, soldakiler, münafıklar, münkirler vb. kimlikte ne durumdayız? Hakikatten sonuç almış ve hak ederek yaşamakta mıyız? Allah’a göre mi varız… Yoksa kendimize, başkalarına göre mi varoluşumuzu belirli kılmaktayız? Ahlakın neresindeyiz? Hukuk esaslarını hakkı gereği tesis edebildik mi? Tevhidi hangi imanı gaybi ve imanı şuhudi olmak üzere hangi düzeyde yaşamaktayız? Bunlar ve daha nicesi ile baktığınızda, sonuçların ve sonuç almanın kitabı olmak ile Kur’an’ı ne kadar yaşamakta ve İslam olmayı böylesi bulmaktayız sorularını, imanın ve usun gereği olarak bulmaktayız. Sonuçlar ve sonuç almaktan bahsetmekte isek böylesi sorular ile eleştirel olmayı kaçınılmaz olarak buluruz. Sonuçlar, sonuç almaya dair olan ne ise eleştirel olmanın referansıdır.

*

Kur’an tefsir çalışmaları içinde felsefi yaklaşımdan yani kavramsal olmaktan, ilkeli yaklaşımdan uzak ve sanıdan ibaret yorumlara da tanık olmaktayız. Bazılarına göre, Fussilet on birinci ayette “sonra duman durumunda bulunan göğe yöneldi. Ona ve arza isteyerek veya istemeyerek gelin dedi. İsteyerek geldik dediler” denilir iken böyle bir olayın gerçekleşmesi olanaklı olmadığı içindir ki bu ayet teşbihidir. Böylesi yaklaşım dahi müteşabih ve muhkem ayet yaklaşımı içinde, pozitivist çizgide formel mantık kullanımından öte değildir. Yanlış yargı ile hem ayeti içerik anlamında gerçeğinden koparmış hem de anlam daraltması ile sığ bakışta, hikmetten uzaklaşılmış olunur.

Böylesi yaklaşımlarda göstermektedir ki marifetullahtan yani Allah’ın varlık bilgisinden ayrıca yaratımın nasıl ve ne ile gerçekleştiğinin bilgisinden uzak her Kur’an okuması; yanlış, eksik veya dar açıya hapsedilmiş bakışımda bulunmaya sebep verir. Her yaratılan, Allah’ın varlığından -nurdan- olarak O’nun ile var iken varoluşuna dair O’ndan aldığı payın sürekliliği içinde varoluş istidadı kadarı ile O’nun ile diri, şuurlu, şahıs olma özelliğine dair özellikler ile vardır. Yani mevcudat Allah’tan nasipli olduğu kadar aynı değil ayrı da değil gerçeğinde Allah’ı yaşar.

Zaten yine Fussilet suresinde, insanın kulakları, gözleri, derisi gibi uzuvların dahi insanın yaşadıklarına dair tanıklık yapacağı ifade edilir iken teşbih içeriğinde değil de muhkem bir durum ifade edilmiş olur. Tinsel anlamda her yaşananın bedensel anlamda karşılıklarının da oluştuğu düşünüldüğünde, bedende biyolojik olarak karşılıkları oluşan sonuçların, tinsel/ öznel düzeyde yaşananlara ayna olduğunu da unutmamak gerekir. Öznelde -batında- yaşananların, -zahirde- bedende, biyolojik karşılıklarının oluşması dahi uzuvların -organların- tanıklık ettiğini belirten ayetin tefsiri olması anlamında önemlidir.

Her tanıklık bilinçli olmayı gerekli kılar iken her mevcudun hakikate dair olandan istidadı kadarı ile nasipli olduğu unutulmamalıdır. Hz. Nebinin; Hiraya giderken taşların dahi kendisine selam verdiğini, elinde ki taşın dile gelerek kendisini kelimeyi tevhid ile tasdik ettiğini, Uhud dağı ile konuştuğunu, üzerine oturduğu kütüğün dahi üzerinden kalkılması sonucunda inlediğini vb. mucize vari olaylarını sahih olarak bilmekteyiz. Veliyullah, kadim bilgelerimiz ve kendi keşiflerimiz ile de bilmekteyiz ki her mevcut istidadı kadarı ile Allah’la diri ve şuurlu olarak zati, subuti, karakter ve isim belirimlerinden nasiplidir. Bu anlamda Fussilet on birinci ayette geçen olay, hakikat ve hakikat ile varoluşun gereğinde gerçekleşmiş olması ile teşbihten daha çok muhkem bir durumu aydınlatır. Bu anlamda bu ve benzeri ayetler, hakikat ile varoluşa dair gerçeğe ayna tutmaları anlamında önemlidir.

Fussilet on birinci ayette geçen olayın gerçekleşmediği yanılgısında, ayet için teşbihidir yargısında bulunanlar için felsefi anlamda belirtmek gerekir ki varlık bilgisi olmadan varoluş tam olarak anlamlı kılınamaz. Yani, ontolojisi olmayanın varoluşu hakkı gereği anlamlandırması beklenemez. Bu anlamda, marifetullahtan yoksun olarak yaratım sonucunda gerçekleşen bir olayı anlatan ayetin anlaşılması da beklenemez. Böyle olmak ile beraber her âdemin -insanın-, âlemler kuşağı olarak âlemleri varoluşuna dair içermesi söz konusu olduğu içindir ki her insan yaratılır iken fıtraten yaratanına inanmak ve isteyerek veya istemeyerek O’na yönelimde olarak yaratılmıştır. Yani ayette, bilinçdışı bir oluş içinde, varoluşa dair kaçınılmaz olan bir durum ifade edilmektedir. Hakk’tan gelip geri O’na dönülmekte iken bu kaçınılmazdır. Böylesi sibernetik oluş içinde ayet, insana dair olan bir durumu anlamlı kılar iken teşbih olması özelliğini gösterir. Anlatısında ifade edilen olayın olmadığına dair değil, insana da ayna tutması yani spekülatif olması gereği müteşabihtir.

Bilinçdışı oluş içinde bilinçli olarak aslına, asl olan Allah’a dönüş söz konusu olduğu içindir ki ayette geçen yer ile gök “isteyerek geldik” ifadesi ile teşbihi anlamda insana örnek ve ders içeriğinde değerlendirilebilir. Yani yer ve gök dahi yaratıcısına isteyerek döner iken kâinatta olan biten yaratıcıyı işaret ederken, tarihsel anlamda yıkım ve gazap ile sonuçlanmış insanlık tecrübeleri de ifade edilmişken, bir meniden yaratılmış ve Rabbine hasım kesilmiş insan ne yapmakta mesajı da okunabilir. İnsanın ne için olduğuna dair kendisine tanık olması dahi bu ayet üzerinden okunabilir. Zaten Fussilet suresi iman ile hakikate tanık olunması gerektiği ve yaşananların sonuçlarına -er ya da geç- tanık olunacağı ilkesi ile biçimlenir. Yaşananlara tanık olan Allah ve tanık kılınanlar da ifade edilir iken yukarıda yaptığımız değerlendirme, surenin ana içeriği ile doğrudan ilgilidir.

Fussilet on birinci ayet vb. üzerinden genel anlamda kastetmek istediğim ise yanlış yerden bakmak ve doğru yöntem kullanılmadığında, yanlış veya eksik yargıda bulunur iken yaşamın gerçeklerinden de koparan görüşlere tanık olmaktayız. Hakikatten nasipli olmak her mevcut için gerçek iken canlı, anlam ve değer yüklü bir dünya içinde varızdır. Böylesi bir dünyada her mevcuda duyarlı olarak yaşamak, ruhsuz ve anlamsız bir dünyaya bakmamak, ruhsuz ve anlamsız kalmamak için dahi olsa tinsel anlamda organik olan bir dünyaya ihtiyaç vardır.

Belki nesnel anlamda bilmek adına organik ve inorganik tanımlarına ihtiyaç duymaktayız ama tinsel anlamda doğru yaşamak için organik bağıntılı bir dünya görüşüne temelde ihtiyaç vardır. İşte, Fussilet tanıklık ilkesi ile okunur iken organik bağıntılı olan bir dünyaya da tanık kılar. Gizilde duran ve aşikâr olana ayna tutulur iken başlangıç ve sonuç ilkelerini içermesi ile organik bağıntılı oluş ilkesinde nasıl bir dünyada olunduğuna tanık kılar. Fussilet suresi organik bağıntılı bir dünyayı bizler için görünür kılar iken müteşabih olmaktan daha çok gerçekte olan bitene tanık kılar.

Ayrıca belirtmek istediğim; Cenabı Allah Kur’an’da ayetlerini muhkem ve müteşabih olmak üzere sınıflandırır. Ayetler hükme, varlık ve varoluşta karşılıkları olmasına göre muhkem, çoklu gerçeklikte bağıntılı olması ile ilgili olarak anlatısından öte farklı anlamlar taşımakta ise müteşabihtir. Muhkem ayetler hikmet gereği çoklu gerçeklikten bakıldığında anlam bağıntısı gereği müteşabih olma özelliği gösterebilir. Müteşabih ayetler ise gerçekte karşılıklarına göre muhkem ayet belirimi içeriğinde bulunabilir.

Buna örnek: Fussilet suresinde, yer ve göğün isteyerek aslına döndüğünü belirten ayrıca insan organlarının insanın yaptıklarına tanık kılındığını ifade eden ayetleri, varlıktaki karşılığına göre muhkem ve çoklu gerçeklik bağıntısında varoluştaki karşılığına ayna tutarken müteşabih olma içeriğinde okumamızı gösterebiliriz. Zaten ilkesi/ ilkeleri bağlamında her ayet ve sure, ilkenin betimlenmiş olması gerçeğini taşır iken müteşabih olma özelliği taşır. Böylesi belirimde varlıkta ve varoluşta karşılıklarına veya olması gerekenin ifade edilmiş olması durumuna göre de muhkem olma özelliğinde görülür.

Emir ve yasakları sadece muhkem, kıssa anlatılarını ise sadece müteşabih okuyabiliriz. Ancak, ayetleri ve sureleri ilke bağıntısında okursak eğer ilkesi gereği muhkem ve evrensel belirimine göre ilkesi gereği alan, mertebe, makam, hitap, muhatap, hikmet vb. çoklu gerçeklikte bağıntılı oluşta müteşabih olduğu görülür. Domuz eti haram iken, domuz karakterinde bulunan biri ile ilişkilerin, paylaşımların dahi haram kılındığını hiç düşünmeyiz. Yani ayette yasak, ayetin muhkem olduğu gerçeğini taşır iken ayetin varoluşsal karşılığına göre okunmasında ayet, müteşabih olma özelliğini tefsiri anlamında anlam bağıntısı içinde gösterir.

Kıssa anlatılarında da ilke gereği kıssa muhkem oluşu barındırdığı gibi ilkesi gereği muhkem olanın muhatap belirimine göre evrensel oluşu ile olan bitene, yaşanana ayna tutmasında da müteşabih olduğu görülür. “O ol dediğinde olur” ayeti dahi yaratım ilkesi gereği muhkemdir ve “ol” dediği olana bu mertebesinde erildiğinde bu ayet varoluşsal anlamda bir mertebe ve makamı da göstermesi anlamında müteşabihtir. Ayrıca düşüncede ve hayal beliriminde nura -töze- bağlı olarak ol denilenin olmuş kılınabiliyor kılınması gerçeğinden de bakıldığında ayetin sadece Allah’a ait olanı göstermediği, varoluşsal anlamda ondan pay alanda da görünüş bulduğuna tanık olmaktayız. Yani bu ayet dahi çoklu gerçeklik içinde anlam bağıntısında hem muhkem hem de müteşabih olma özelliği gösterir.

Bir ayette de “kimilerini onunla saptırır, kimini de hidayet erdirir” denilirken dahi “onunla” dediği her ne ise müteşabih kılınır iken saptırmak veya hidayete sebep vermek de muhkem belirimlerdir. Yani ayet, kendi içinde müteşabih ve muhkem olmayı, anlam bağıntısı içinde barındırır.

Kur’an’da geçen mahşer, cehennem ve cennet ifadeleri dahi hak edilmeleri sonucunda sonuçta bulunacak olgular olarak muhkem içeriğinde belirtilmişlerdir. Ancak mahşer, cehennem veya cennet sadece mekânsal anlamda ahirette bulunacak olan değil, ilkeleri gereği öznel anlamda akıbette de deneyimsel olmaları ile karşılıkları bulunduğunda, müteşabih olmaları gereği kavramsal değerlendirilmeleri de gerekir. Vicdanda mahşeri yaşamak, ailede veya vatanda cenneti bulmak, gurbette veya selamet yitirildiğinde acılar içinde cehennemi yaşamak vb. çoğaltılabilecek örnekler de bunu tanıtlamaya yeterlidir.

Temsile dayalı bir dünyada mahşer, cehennem veya cennet vb. dahi yaşamsal olarak örneklenmiş olması ile deneyimlenen, yaşanan olgulardır. Katmanlı çoklu gerçeklik içinde temsile dayalı bir varoluştan bahsetmekte isek varoluşun kendisi, muhkem olan ile yapısal kılınan içinde müteşabih bir oluş içinde gerçekleşmektedir. Kur’an bu anlamda yaşama dair olan bir olgusallığı, gerçekliği dilinde içermiş olarak biçimseldir. Bununla da kalmaz, böylesi oluşu ile insanın varoluşuna dair ayna tutar iken müteşabih olma içeriğini korur. “İnsan ile Kur’an ikiz kardeştir” hadisi şerifi ile de bu gerçeklik ifade edilmiş değil midir? Bu ders çalışmalarının tamamında bu gerçeğe ayna tutmakta değil miyiz? Böylece Kur’an’ı anlamaya dair bir yöntem daha belirtmiş olmakta değil miyiz?

Muhkem ve müteşabih kavramlarını; Kur’an’da özellikle geçmeleri sebebiyle Türkçeye tercüme etmeden, iki karşıt kavram olarak değil, kavram çifti olmaları anlamında ele alarak Kur’an’ı ilkesel bağlamda nasıl anlamak gerektiğine örnek göstermekteyim. Böylece, Kur’an’ı anlamak adına muhkem ve müteşabih olmak üzere iki kavramı da bellek sözlüğümüze kaydettik.

İlkesel oluş korunduğunda, çoklu gerçeklik bağıntısı içinde anlam kayması ve anlam çarpıtılmasının önüne geçmiş olarak anlam derinliği ve değer belirimi zenginliği içinde bir dünyaya Kur’an ile bakma olanağımız vardır. Kur’an’ı çoklu gerçekliğe bağlı olarak çoklu anlam barındırması sebebiyle doğru okumak ne kadar zor ise bu doğrultuda Allah’ı anlamanın da zor olduğu gerçeği ile tanışmış oluruz.

*

Kur’an’ın, hitap muhatap ilişkisinde insanı özgürleştirici bir tarafı vardır. En kızdığım şeylerden bir tanesi de Kur’an ayetlerinin kişilere ve okuma biçimi olarak sadece bir bakış açısı taşıyan yöntemlere indirgenmesidir. Said- i Nursi, Risale-i Nur’u şu ayetlerde gördüm diyor, Kur’an’ı tutuyor indirgemeye gidiyor. Böyle söylediği anda yolu kapatıyorsun. Şu ayet Hz. Ali’ye, şu ayet Hz. Hasan’a, şu ayet Hz. Ebu Bekir’i Sıddık’a… Kardeş orada isim verilmiyor. Niye verilmiyor; herkes için indirilmiş bir ayet, kişiler sadece konu örneği. Konu örneği olmaları bağlamında şapka çıkartılacak bir yaşantıları var. Tabi ki bir gönül bağımız da var… Onlarla ortak bir hikâyemiz var. Ama Kur’an sadece indirgenen kişileri içermiyor ki seni de içerecek bir şekilde evrensel belirimleri ile sana hitap ediyor… Ve muhatap alındığın bir kitabı okuyorsundur.

Tevilini bilmezseniz size ne dediğini bilemezsiniz. Kur’an sonuçlardan konuşur ve sonuç almaya dayalı bir kitaptır. Bu herkese ait bir sözdür… Her Müslüman’ın kendine dönerek şöyle demesi gerekir: Sonuçları görüyorum ve ben tahkike dayalı olarak sonuç alabiliyor muyum? Yani ne kadar Müslüman olup olmadığınızı sorgularsınız. Bir Sünni de sorgulasın, bir Şii’de sorgulasın, bir Alevi’de sorgulasın ve diğerleri de sorgulasın! Sonuç almaya bağlı olarak ne kadar Müslümanlarmış? Yani kimlik olarak sorgulamasınlar. Kimlik olarak birbirlerini zaten yiyip bitiriyorlar. Kastettiğim şey, Kur’an’a bağlı olarak sen neredesin kardeşim? Kendinizi bir de böyle değerlendirin.

Mademki iman ediyoruz, Kur’an hepimizin kitabı. Bu kitabı metnine bağlı olarak ben neredeyim? Hakikatle var olan bir gerçeklilik içerisinde ben hakikatten sonuç almaya dayalı olarak neredeyim? Melekler üzerine iniyor mu? Allah ile bir buluşman var mı? Böyle söylediğin zaman şeyh efendilere mi gidelim? Diyenler olabilir. Kur’an söylüyor kardeşim, ben söylemiyorum. “Nimetine erdirdiklerin” diyor. Fırkayı naciye dediğimiz nimete erenlerdir. Bizler ne kadar nimete erdik ki öylesi tam Müslümanlar olduk.

Nebinin “fırkayı naciye” dediği, “nimete erenler” veya “öndekiler” denilen ayetlerin farklı bir açıdan kavramlaştırılmış olması ile tefsir edilmedir. Peygamberin sözünde karşılığını görerek bir şeyler söylüyoruz… Yani ayetin karşılığını gösteriyorsun. Ama nimetine erenler denildiğinde, hakikatten, gerçek olandan sonuç almaya dayalı bir durumdan bahsedilmekte. İşte bu ayetin temel ilkesi sonuç alma kavramıdır ki bu ayetin tevilini bize verir. Sonuç alma bağlamında nimet, tahkike dayalı olarak kendi hayatında karşılığının olduğunu gösterecek bir gerçekliliğe haizdir. Yani hakikatten sonuç alıyorsanız hakikati yaşıyorsunuzdur… Ve hakikatten aldığınız sonuçlarla beraber varsınızdır.

****

Sonuçta anlaşılan ile anlam ve değer edinimi içinde, değişen koşullar karşısında tinselde hep yeniden yaratılmak, öznenin kaderidir.

Kur’an diyorsanız sadece anlamak için okuyacağınız bir kitap değil, yaşantınızda da görmeniz gereken bir kitap. İşin acı tarafı şu ki daha anlamadığımızı anlamış değilken, nasıl yaşadığımızı ve yaşayacağımızı, varlık ve varoluşumuza dair olanı nasıl anlayacağız? Yüzyıllar içeren senelerden beri cebelleşiyoruz. İyi ki cebelleşiyoruz. O cebelleşmenin içinde yeniden üretmek zorunda kalıyoruz.

Allah, bunun için dahi olsa emeği olan herkesten razı olsun. Eleştirisini yaptığımız Gazali’ye, İbni Sina’ya, Muhiddin Arabi’ye de bu bağlamda selam olsun. Bugünkü zenginliğimiz, onların katkıları doğrultusunda biçimlenen zenginliktir. Eksiklikleri ve yanlışları ile de azığımız olmuşlardır. Bazen kayalıklardaki deniz feneri olmuşlar bazen de uzakları veya yakında olanı görünür kılan kavram merceklerini bize sunmuşlar. Hepsine selam olsun!

Bu derslerin genelinde anlamanız gereken en önemli konu; varlık ve varoluş arası bağıntılı oluşu esas, usul -yöntem- ve hikmet bağıntısı içinde anlamlı kılmaya çalıştık. Kur’an bağlamında varlığa ve varoluşa ayna tutmaya çalıştık. Bu anlamda nerede olduğumuzu tarihsel, ilkesel, varlıksal ve varoluşsal anlamda değerlendirir iken kime nasıl gitmemiz gerektiğini de konuştuk.

Sonuçta anlaşılan ile varoluşunu renklendirmek, anlam derinliği ve değer zengini içinde anladıkları ile hep yeni bir dünyada var olmak, yaratılmak, anlam ve değer varlığı olan öznenin kaderidir. Kur’an’ı okurken Allah’ı anlamak ile anlam ve değer edinimi içinde tevhid çizgisinde yeni bir yaratılış içinde bulunmak kaçınılmazdır. Söz -dil-; öznelde, anlam ve değer nitelemeleri ile tinsel olarak yaratıma sebep verir iken ortak anlam ve değer belirimleri ile kültüre ve medeniyete dair yaratımın da en temel olanaklarındandır.

Kur’an’ın Allah kelamı olduğu düşünüldüğünde, yaratıcı etkinlikteki etkilerine öznel, kültürel ve medeniyet çizgisinde tanığızdır. Yüzyıllardır İslam çatısı altında miras bırakılanlar ile tarih olgusal anlamda sözün, devrim niteliğinde tarihi nasıl biçimlendirdiğine tanığızdır.

İslam; kaynağı Kur’an ve siyer ile biçimlenen bir çizgide tarihsel anlamda biçimlenir iken değişen değer ve anlam dünyalarında, devirlerde yeniden yorumlanmayı hak eder. Olumsuz anlamda yıkıcı eleştirilerin önünde durmak için dahi olsa buna ihtiyaç vardır. Ancak, dinini savunmak için değil, hep bir üst perdeden hak ettiği çizgide dinini hak, adalet ve rahmet çizgisinde görünür kılma hizmetinde olmak gerekir. Bu, sadece sözel değil, pratikte de gösterilmesi gerekendir. Öznelliğe dair olanın öznelde gerçekleştirilmesi, görünüşe taşınması olması gerekendir. Bu anlamda din adına en temel kaynak olan Kur’an okumalarına ve varoluşsal karşılıklarının gerçekleştirilmesine özen ile dikkat etmek gerekir.

Gerçek olana dair anlam, her devirde anlaşılmaya dair tazeliğini korur. İlk defa anlamanın verdiği heyecanı her daim koruyarak Kur’an okumak gerekir. Çoklu gerçeklikte anlam zenginliğinde, derinliğine bir dünya görmek istiyor isek Kur’an okumaya özen ve yaşamaya dair de özveri göstermek gerekir.

Unutmamak gerekir ki İslam, sürekli bir yaşam içinde nelere göre nasıl yaşanması gerektiğinin çizgilerini gösterir. Temsile dayalı bir varoluş içinde, deneyimlerimizin sonuçları ile karşılaşacağımız bir oluş içinde hep yeniden yaratıldığımız bir dünyada isek İslam’ız diye değil hem İslam olmayı hak etmek hem de selamet beliriminde geleceğini hak etmek için çaba göstermek gerekir.

İslam olmak, Allah ile insan olmak/ olabilmek anlamını içerir iken müslim olmak, Allah’a ait olarak Allah’a dair olanı hak ederek gerçekleştirmek anlamını içerir. Müslim, özünden gelen olması gereken ilkesel olanı, nefsi emmaresine rağmen gerçekleştirir iken iradi düzeyde Allah’a eylemde teslim olmak ile edinilen karakter ve ahlak biçimsel bir varoluş durumudur. Hakikati bu anlamda, her şeye rağmen hak ederek yaşamak ise gerçekten özveri ister.

İslam bir çatıdır ama çıtaları yüksektir. Bir çatının altında hep beraberiz ama çıtaları çok yüksek. Yaşayabilene aşkolsun, Allah yaşamayı nasip eylesin. Selamünaleyküm.

****

Table of Contents

Önsöz

Her dehanın gerçekleştirdiklerine dair anlaşılması zaman ister.

Anlamak büyük çaba, emek ister. Emeğin sonucunda anlamak, kalpte sevinç uyandırır.

Anlaşılmak murad edilmiş ise er ya da geç gerçekleşecektir.

Sadece salt anlamda bilmek değil, anlam öznelde değere döndüğünde, varoluşu değer biçimsel anlamda bilmek de önemlidir.

Sonuçta anlaşılan ile anlam ve değer edinimi içinde, değişen koşullar karşısında tinselde hep yeniden yaratılmak, öznenin kaderidir.