GİRDABA DÜŞENLER

Halil İbrahim GENÇ

2022

İSTANBUL

İçindekiler

Ölüm Size De Gerçek

Söze Başlarken

Baktığın açı görmeni etkiler

Zamanlarda seyir ederken baktığın açı gerçekliği belirli kılar

Değişmeyen gerçeklere -değerlere- göre yaşamak…

Her gerçeğin farklı açılardan bakıldığında başka gerçekleri olduğuna tanık olmak…

Katmanlı oluş içinde temsile dair aynalaşmanın gerçeğinde ilahi adalet tesis edilmekteydi.

Duygular da gerçeğe dairdi…

Günahlarımız…

Hiçbir şey kalıcı değildi ki günaha dair imtihan da kalıcı olmuş olsun.

Ey insan! Seni Rabbin olan Allah’tan öte kılan, geride bırakan neydi? Kendin olmayı nelerde değil, kimde bulman gerekirdi?

Çoklu ve katmanlı gerçeklikte her bir oluşu farklı açılardan değerlendirmek, gerçeğe yakin bulmayı olanaklı kılar.

Özgürlüğe doğru yürür iken kötülük ve rahmet olguları...

Gerçeğin hikâyeleştirildiği varoluşta…

Ölüm Size De Gerçek

Ölüm elbet size de gerçek

Bitimsiz bir yaşamın şafağı size de görünecek

Âlemler arkanızdan üzülmeyecek

Hatıralar acı azap, ruhunuza nüfuz edecek

Gerçekle tanışmak o kadar zor

Ateş hasat ederken gerçek size de inecek

Melekler tadın azabı derken vaat edilenin hak olduğuna şahitlik edecek

Korkular içinde çaresizlik

Umutsuzluk körlüğe mahkûm

Var olmak size zül, eziyet gelecek

Ateş hasadında gerçek ile tanışmak, acılar içinde zor gelecek

Önceden yaptıklarınızın haberi size verilecek

Her can kitabını okurken hesabını kendi görecek

Ölüm size acı azap

Müminlere zafer şafağı şarkısı gibi gelecek.

*

Söze Başlarken

Tarih, anlam arayışında bulunan, anlamlı kıldıkları ile dünyalar kuran, anlam ve değer yüklemli varoluş alanları açan insana tanık kılar. Anlam arayışının tarihsel bir gerçeklik yaratmış olması gerçeğinde insan, hikâyesi içinde anlamlı kılmak, anlam bulmak, anlamın öznelde değer olması sebebiyle de değer üretmek, emek ile de değer yaratmakta iken yaratıcı etkinlikte bulunur. Çeşitlilikte ve çoklu alan belirleniminde de yaratıcılığın sınırı olmadığı bir dünyada, kendi olmasına yani kendini gerçekleştirmesine engel koşulları zorlar ve engel olan sınırları da aşar.

İnsanın doğasında özünde olanı gerçekleştirmek var iken anlam arayışı, özünde olanı açımlamak ve kendini anlamlı kılma arayışı olarak gerçekleşir. Felsefe ile de başlangıçta anlamlı kılınan doğa, tarihsel süreçte bilinmeye çalışılan olgu/ olgular, sonuçta ise tespite dayalı değerlendirmelerde bulunmak anlam arayışındaki insanın serüveniydi. Dinler söz konusu ise Âdem’den Hatem’e İslam ile Allah referansına göre anlamlı kılınan ve anlam arayışında bulunma çabasında olan insana tanık olunurdu. Tarihsel süreçte gelişen kelam ve tasavvuf da Allah kaynaklı olarak anlam arayışı çabasında olan insana örnek gösterilebilirdi.

Her anlam arayışında anlam, öznede değer olarak yargısal bakışıma eyler iken anlam arayışı en genel idealar (iyi, doğru, güzel) ile değerli bulma, değerli kılma nitelemesinde değer yargısal bir oluş içinde kendiliği bulmayı da olanaklı kılmaktaydı. Değer yargısal bir oluş içinde değer yargısal dünyalar kurma ve kurulan dünyaların içinde değer yargısal olarak yaşamayı olanaklı kılmaktaydı. Bu durumda insanın anlam arayışı sadece bilmeye yönelik değil, bildiği ile beraber değer edinmeye de yönelik bir oluş içinde bulunmayı olanaklı kılmaktaydı.

Zaten amaç varlığı olan, en temel idealar ile değer yargısal bilmeye eylenir olan, emeğe bağlı hak edişleri ile değer olgusal varoluş bulan, nefsi emmaresi ile tekbenci olarak değer yargısal ve tavır biçimsel oluşa eylenir olan, yeterliliklerine göre bütün içinde tamamlayıcı ve katılımcı oldukça gerçekleştirdiklerinde değer olarak vücud bulan özne için değer varlığı olarak var olmak kaçınılmazıydı. Değer belirlenimlerine göre sınıflanarak değer dünyası içinde var olmayı da kaçınılmaz olarak bulmaktaydı.

Öznellik söz konusu ise idealar ile anlam bütünlüğü içinde anlam ve değer varlığı olmayı bulan insan için varlığı, varoluşunu anlamlı kılmak, anlamlı bulmak; değerinde kendini bilmenin, değer olarak kendini vücuda getirmenin, gerçekleştirebilmenin de gereğiydi.

İşte! Kötülük ve rahmete dair olarak iyi, doğru, güzel, hak belirlenimlerine göre değer yargısal her ahlaki davranış veya tutum da öznellikte değer biçimsel varoluşun gereği olarak bulunur. Kötü ve rahmet olan arasında insan gelgitler içinde karar ve seçimleri ile değere dair yüklem aldıkları ile kendi olmayı niteledikleri ile de bulur. Öz de kendi olanın kendini gerçekleştirdikleri ile anlam ve değer yüklemlerinde kendini vücuda getiriyor olması, kendini tinsel anlamda yaratıyor olarak bulmasını da olanaklı kılar.

Kötülük ve rahmet arasında insan, seçime dair karar ve gerçekleştirdikleri ile kötü veya rahmet sahibi kişi olarak nitelenir iken karakter biçimsel olarak vücuda gelişte kendini gerçekleştiriyor, yaratıyor olarak bulur. Böylesi diyalektik oluşta, yaratıcı etkinlikten paye almış olması ile de yaratıcıya üzerinde galip olan sıfatları ile yükselme -dönme- olanağında katılan insan, nasıl bir insan olacağının seçimi dahilinde kendi olmayı yaratmanın olanağını ellerinde bulur. Üzerinde galip sıfatları yani tanrısal olup da uluhiyete ait olan sıfatları -evrenselleri- rububiyete dair olarak ubudiyette bulur iken kendi olmayı, kendini yaratmayı hakikatten paye almanın sürekliliği içinde Rabbi olan Allah ile buluyordur.

Bu kitapta da kötülük olgusunu kritik ederken insan olabilmenin bir gerçeği olarak kötülüğü iyi ve doğru değilse de hikmeti gereği yerindeliğinde gerçekleşmesi sebebiyle değerlendirmeye çalıştım. Kötülüğü amaç edinmek ile rahmeti amaç edinme arasındaki farktan hareket ile rahmeti kendine farz kılan Cenabı Allah’ın kötülüğü yaratmış olsa da kötü olmadığı gerçeğini görünür kılmak istedim.

Kötülük, ayrı değil aynı da değil gerçeğinden hareket ile değerlendirildiğinde, Allah’ın Faili Mutlak ve Mutlak Hayy olması nedeni ile deneyimlemekten öte bulmadığı bir varoluş belirlenimi olarak değerlendirilebilir. Böylesi duruma, formel mantık gereği bakıldığında, deneyimlenen ile nitelenmek kaçınılmaz olur. Bu durumda Kötülüğü deneyimleyen ve yaratıcısı olarak sebebi olan Allah için kötüdür nitelemesinde bulunulur.

Ancak, formel mantık diyalektik mantık ile olan biteni anlamaktan yana eksik kalır…. Hak olan ile batılın zayi kılındığı ayrıca iyi ve doğruya dair rahmetin öncelenmesi ile kötülüğün ilkesel görünüş biçimine araç kılındığını anlama durumundan uzaktır. Sibernetik ussal olarak da amaçsal olanın gerçekleşmesi için araç kılınmasında ne için olduğunu -hikmetini, gerçeğini- bulur iken böylesi ussal bakışımdan da uzaktır. Aynalaşmalı bir dünyada öznenin vicdan belirleniminde rahmet öncelikli olarak öznel yüklemlerde -nitelemelerde- yaratımına katılıyor olduğu anlayışından da uzaktır. Temsile dair yansıtmalı yani aynalaşmanın gerçekleştiği bir dünyada kendi ile aynalaşan öznenin seçimlerde kendi olmayı hangi nitelemede bulması gerektiğinin gerçeğini de taşır iken vicdanda hak ve rahmetin öncelenmesi ile amaç olmadığının görüşünden de uzaktır.

Diyalektik, sibernetik, spekülatif ussal bakışımlardan uzak olan formel mantıkta Cenabı Allah’ı ‘kötüdür’ nitelemesi ile nitelemek ise bu anlamda yanlış bir yargıdan öte durmaz. Kötülüğün ayrı değil olarak deneyimleniyor olması, kötü olmak ile aynıdır olunduğu anlamını değil, aynı da olunmadığı gerçeğini taşır. Cenabı Allah yaratımda zamansal öteleme sebebiyle yarattığı ile aynı değil oluşu içinde bulunur ama varlıksal olarak kendisinden paye almanın sürekliliği içinde var olunmakta iken ayrı da değil oluşunda yaşanır. Bu durumda zamansal anlamda kötülüğü kendine yakıştırmayan, nezdinden lanetlemiş olarak uzak kılan, aidiyet duymayan, rahmeti kendine farz kılmış olarak da hikmet bağıntısında iş gören Cenabı Allah, kötülüğü amaç kılmamış iken kendisine kötüdür denilemez.

Hem vicdan da kötülüğün olumsuzlanıyor olması hem de tarihsel anlamda rahmet ilkesi gereği tekâmülün, iyileştirmenin her alanda ve ilkede ereğine bağlı olarak gerçekleştiriliyor olması da ampirik anlamda gösterir ki kötülük hikmeti gereği araçsal olmaktan öte kılınmış değildir. Pragmatik olarak da bakıldığında nefsi emmaresi sebebiyle zalim ve güvenilmez olan insan, tarihsel anlamda hukuku tesis ederken kötülüğü değil, rahmeti ve hak olanı birçok faydası gereği öncelemiştir. İlişkilerin sürekli ve sürdürebilir kılınması, genelin selameti, güvenliği için yönetilebilir kılınması pragmatik olarak değerlendirilebilir. Rahmet sadece halk için değil, Cenabı Allah’ın yarattıkları ile ilişkide öznel anlamda Allah olarak varoluşu adına da kendisi için kendine de rahmettir.

Rahmetin bu kadar öncelendiği varoluşta kötülüğe ne diye bu kadar takılı kalırız? Amaçsal anlamda olmaması gerektiği gerçeği ile aşılması gerektiğinin idrakiyle, olması gerekenleri ereğinde ve hakiki anlamda duygusunda yaşamak var iken içimizi kötülükten yana gıdıklayan nefsi emmareye neden çok uyarız?

Hakikatten paye almanın gerçeğinde fıtratımızı Allah’a ait sıfat ve karakter biçimsel kimlik belirimlerinde bulur iken kötü ve rahmet arasındaki gelgitte de imtihan edilir iken diyalektik oluş içinde yeniden yaratıldığımızı unutmamak gerekir. Cenabı Allah’ın zalim değil Rahman, nefret değil Vedud, cimri değil Kerim vb. isimleri var iken varoluşsal anlamda da O’nun ile var olmak olanaklı olduğundan ve isimlerinin esas kılınmış olmasından dahi bakıldığında kötülük gibi araçsal kılınmış olanlara değil, esas -daim- kılınmış olanlara dikkat etmek gerekir. Kısacık olan dünyevi yaşamda bizleri kendi olmaktan yana yitik bırakır iken tüketen kötü olanı değil de öz kaynaktan beslenmeyi olanaklı kılan rahmet belirimli erdemleri yaşamayı tercih etmek hem kendimizin hem de beraber yaşadığımız diğerlerinin faydasınadır.

Bu, değerlendirme ile de bilinmesi gereken o dur ki gerçeğe vakıf olmak için bir değil birçok mantık biçimi ve bilme yöntemine ihtiyaç duyarız. Formel mantık en temel bulduğumuz mantık biçimi olsa da eksik kaldığı ve yanlışa düşüren yargısal belirlenimler sebebiyle farklı bilme yöntemleri, mantık biçimleri ve bilgi kaynakları ile tahkiki yapılması gerekendir.

Kitapta geçen hikâye anlatımında da zamansal anlamda dil farkını gözetmeksizin anlatımda bulunmamın yadırganmamasını temenni etmekteyim. Kötülük olgusuna dikkat çekmeyi amaçladığım da göz ardı edilmemelidir.

*

Baktığın açı görmeni etkiler

Savaş, haklı ve haksız veya haksızlar arasında yapılan bir hak arayışının sonucuydu. Adalet arayışı hak arayışı olup savaş da hak arayışı içinde haklı olanın haksız olana karşı mücadelesini temsil etmekteydi. Haksızlar arasındaki savaş ise zalimin zalimle hırs ve açgözlülüğünden dolayı karşı karşıya kalmış olmasından öte değildi. Eskilerin “dinsizin hakkından imansız gelir” demiş olması da bundandı.

Savaş ve yıkım söz konusu ise yıkım sadece miras alınan medeniyetin yıkımı değil, ölüm bürümüş korku dolu gözlerde umutsuzluğa mahkûm olmuş ruhlarında yıkımıydı. Can pazarı kurulup herkes kendi canını kurtarma derdine düştüğünde, savaşın ruhlara tesiri görülmeye başlardı.

Hayır! Bazı savaşlarda can derdine düşülmezdi. Canlar yüksek bir amaç uğruna feda edilecek kadar değerliydi. Heba edilen değil, amaç gereği değerli kılınmış olarak feda edilen her can amacın gerçek ve ilkeler ile alâkadar olduğu kadar değerliydi.

İşte! Musa’nın Firavun’a karşı verdiği amansız kurtuluş mücadelesi… Bedir, Uhud, Hendek, Çanakkale, Kut’ ül Amare, öncesinde ve sonrasında olan daha nice savaşta hak ile batıl olanın karşı karşıya gelmesi kaçınılmazdı. Söz konusu değerler ise karşıt olacak düzeyde karşı karşıya kalmak tarih sahnesinde çokça sergilenmişti. Hak olana karşı batıl olanın tarih sahnesinde görülmesi batıl olan üzerinden hak olanın görünüş bulmasının gereğiydi. Böylesi bir oluş içinde batıl olanın kötülük elbisesini giymiş olarak zalim olması da kaçınılmazdı. Hak olanın görünüş bulmasının gereği olarak kötülük, kötülüğü temsil eden kişi, olgu, olay ve kurumlarca sahneye sürüldüğünde ve rollerinin hakkını verdiklerinde, kötülüğe fırsat verilmiş değildi. Kötülük sahneye çıktığında, hak olanı temsil eden kişi, olgu, olay ve kurumlarca hak olanın görünüş bulması gerçekleşmesi gerekendi.

İnsan halifetullahtır. Âlemlerin özeti olma niteliğinde halk edilmiş iken Allah’ın zatı, sıfat ve isimleri olan tanrısal yönlerini de temsil edecek olanak içinde vardı. Cemale dair yönleri olduğu gibi celale dair yönleri de vardı. Aile onun için hak iken gün geldiğinde kapısına kadar kötülük ulaştığında savaş kaçınılmaz olduğunda tanrısal değerler ile duruş sahibi olarak hak olan için savaşması da haktı.

Hak kavramı gerçek anlamına gelmek ile beraber gerçekten paye almış olmak ile var olmak anlamını da taşımaktaydı. Gerçekten paye alanın aldığı payeyi diğerlerinin hakkına tecavüz etmeden kendi için kılması veya emek sahibi olmak ile hak ediş olarak hak etmesi de hak kavramının gerçekleşme süreci içinde kazandığı bir anlamdı. Hakkı hak edenler için hak olan her ne ise değer biçimsel anlamda gerçek olma özelliği taşımaktaydı. Hak kavramı sadece salt gerçekliği ifade etmekte değil, gerçeğin öznel anlamda değer biçimsel olarak nasıl formasyon kazandığı gerçeğini de anlamlı kılmaktaydı.

Gerçek ise bütünlüğü olandı. Parçalayıcı değil de bütünleyen olma özelliği de göstermekteydi. Güven verdiği gibi daha doğru görülen bir dünyaya bakma olanağı vermekteydi. Herkesin ortak gerçeği olma özelliği de göstermekteydi. Kötülük ise bunun tam tersi olarak daha fevri görülmekte ve parçalayıcı olduğu kadar, bütünden koparır iken yalnız kılıcıydı. Herkesin ortak gerçeği olmayan ama herkesin içinde taşıdığı ve gerçekleştirdiği ölçüde gerçekliğini koruyan bir evrenselliği de vardı. İlişkileri sürekli ve sürdürebilir kılmaktan uzak yalnızlaştırıcıydı. Ruhları tüketirken hakikatten koparan girdap gibi ise içinde kaybolmak kaçınılmazdı. Hak olanın karakter ve kişilikte olumlu etkileri seyredilir iken kötü olanın El Şafi isminden yoksun yani öznel anlamda bütünlük bulmaktan yana yitik kıldığı da yaşadıkça deneyimsel anlamda gözlemlenebilirdi.

Kim nefret, açgözlülük, cimrilik, hırs, ihtiras, öfke, kin, sonuçta açık olacak yalanlar içinde korku ile bekleyiş, aşırı oburluk, haddi aşmak anlamında fuhşiyat vb. kötü olanı yaşarken sonuçta kendinden yana mutmain olmuştur? Hak olan ise herkes için olan iken birbirine tutunmayı olanaklı kılar… Varoluşa tutunmayı sağlaması ile de varoluşa tutunmanın olanaklarını görmeye yardımcı olur. Hem hakiki anlamda gerçek olduğu içindir ki değer olarak hem de deneyim sahibine özgüven vermekte iken canlı tutar, diri kılar. Kötülüğe dair olanlar ise hakikatten kopuk ve canlılıktan uzak ölüler gibi kokuşmuşluğa neden olur.

*

Genel anlamda gerçek ve kötü olan arasındaki belirlenimler üzerinden kötü olanın ne olduğu ve ne için olduğuna dair tespitlerde bulunduk. Kötü olanı hak üzerinden tanımlar iken dahi kötü olanın hak olanın görünüş bulması ve gerçekleşmesi için olması gerektiğinin diyalektik araçsallığına tanık olunur. Kötülüğün varoluş sahnesinde araçsal kılınmış olması, rahmete dair olarak bir gerçekliği -hikmeti- olduğu gerçeğini taşır. Kötülüğün olduğu yerde hak olanın tezahür etmesi kaçınılmaz olan gerçektir. Olması gereken ise gerçeğin ve öznel gerçeklik belirimi olan rahmetin, iyi ve doğru olanın tezahür etmesinin varoluş adına gerekli olduğuna kötülük ile tanık olunmasıdır.

Tarih hep daha iyiye doğru gitmenin, hak olanı tesis etmenin tarihi ise kötülük varoluş sahnesinde araçsal kılınmış olmak ile amaç kılınmış olmayandır. Amaç kılındığında ise kötü olan ile nitelenmek kaçınılmazdır ki kötü oldukça hakikatten uzak, öz varlığımıza örtük ve yitik, yabancılaştığımız, anlamsızlaşan bir dünyanın kapısını aralamış oluruz. Kötülük, sadece değer biçimsel değil değer biçimsel olduğu kadarı ile anlam biçimseldir. Duyguda, iradede, eylemde karşılığı oluştuğunda ise geçici haz verdiğine tanık olunsa da kalıcı olarak kendiliğe dair yıkım getiren oluş içinde bulunmaya neden olur.

İyi ve gerçek olan ile özgüven bulan kendilik, kendinden emin olarak güven bulmak ile kalmaz ilişkilerde selametin, güvenin tesis edilmesi ile de emin bir oluş içinde öngörülü bir geleceğe bakar. Kötülük ise selameti, güveni tesis etmekten uzak, kargaşaya neden iken öngörülü bir gelecek bakışımından da yitik kılar.

Kötü olan olgular nedir? Kötü olan olgular; hastalık, ölüm, rızkın azlığı veya çokluğu, deprem gibi doğal felaketler vb. değil, öfke, nefret, açgözlülük, kin, hırs, cimrilik, ihtiras, haddi dışında gerçekleşen her türlü şehvet, kul hakkına tecavüz vb. öznel olgulardır. Kötü olmayan ve kötü olan bu olgulardır ki yaşamda olan biteni nasıl karşılar isek öznel anlamda iyi, doğru veya kötü olmanın araçları olduğuna tanık olunur. Bu anlamda kötülük; iradede, duyguda, anlamda, eylemde karşılığı var iken yaşamda olan biteni duygu, irade, davranış ve tutum biçimsel olarak ahlaki anlamda nasıl karşıladığımız, anlam yükler iken nitelemede bulunarak nasıl anlamlı kıldığımız ile de ilgili bir olgudur… Ki bu, kötülüğün öznel biçimsel olarak ve nefsi emmare kaynaklı gerçekleşir iken farklı nedenlerde aramamamız gerektiği gerçeğini gösterir.

Nefsi emmare tekbenci olarak bencilce kendi olma yönelimde bulunur iken kötü olma niteliğinde bulunur. Söz konusu menfaat, hazlar, varoluş nesneleri edinmiş olarak haddi dışında arzu varlığı olmak ise üzerine mahir bir varlık da yoktur. Diğeri için olmaktan yoksun hep kendi için iken erdemlerden, fedakârlıktan uzak kötü olması da kaçınılmazdır. Öteki ile ilişkilerde hak ve had belirlenimlerinde terbiye edilmesi ayrıca iman ve vicdan ile öz denetim ile zapturapt altında tutulması da kişinin varoluşu adına hayati anlamda önemlidir.

Yaşam kaynaklarının sınırlı olduğu ayrıca anlam ve değer arayışında olunan bir dünyada doğal nedenlerden ölümün gerçek olması her kişinin ve herkesin faydasınadır. Hastalıklar, insan bedeni için doğal arındırıcı iken ruhun acziyette kendini gerçekleştirmesi, Rabbine yeniden dönmesinin olanağıdır. Bedende yıkıma sebep vermediği sürece doğal geliştirici, potansiyel açıcı ve geliştirici olanları dahi vardır. Zorlu koşullar ve şartlar emek ile acziyetten ayağa kalkarak insan olarak kendi olabilmemizin olanağı ve fırsatıdır. Kimi durumda yaşanan zorluklar veya hastalıklar belki bir günahımıza kefaret belki de daha iyi ve doğru bir oluş içinde bulunmamızı olanaklı kılar. Bizlerin kötü bildiği birçok böylesi durum aslında kötü olmaktan uzak hayrımıza olan hikmetler -gerçekler- barındırır.

Öyle ise kötü olan nedir? Kötü olan nefsi emaremizdir ki içimizdeki şeytan, Jung’un tabiri ile gölge, kötülüğe yönelimli olarak ruhumuzu yani öz kendiliğimizi kötülüğe sevk etme iradesi gösterir. Kötü olan nedir? Olan biteni kötü olarak karşılamak ile öznel bir durum içinde bulunmaktır. Kötü olan nedir? Kötü olan haksızca kötü olmayan olay ve olguları kötü olarak nitelemektir?

Kötü olan nedir? Kötü olan kötü olan öznenin hem bedenine zarar veren hem tinine yani kendiliğine (ruhuna), irade, duygu, eylem bütünlüğü içinde özgürce -özne olmasına engel olan- kendini gerçekleştirmekten mahrum bırakan hem diğerlerinin varoluş haklarına zarar veren hem de tanrısal oluşu ile haysiyet sahibi olan insanın haysiyetten yoksun olarak kendisini hakikatten, öz varlığından yitik bırakandır. Kültürler ve medeniyetler arası değer farklılıklarına aşkın olarak kötülüğü olması gerektiği gibi böylesi görür isek değer farklılıkları kötü olanı görmemize engel olmaz.

Örnek: Cinsi sapkınlıklar farklı kültürlerde kötü olarak görülmese de hem tanrısal oluşu ile insan haysiyetinin zillete düşürülmüş olması hem insan tinini sadece bedene indirgerken hazlara mahkûm zillette kılınmış olması hem de evrensel değer olarak aile kurumuna zarar vermesi vb. sebebiyle kötüdür. İnsan tinine zarar veren bir olgunun farklı kültürlerde doğru kabul edilmiş olması onun evrensel niteliği gereği kötü olmadığı anlamını taşımaz.

Nefsi emmare zilleti elbise gibi kendiliğe giymeyi olanaklı kılar. Sigara içen tiryaki, alkol içen alkolik veya ayyaş, her türlü uyuşturucu kullanan bağımlı, kumar oynayan kumarbaz, hırsızlık yapan kleptomani vb. nitelemelerde kişilik yetersizliği hastalıklarına tutulmakta… Cinsel sapkınlıklar da cinsel yönelim özgürlüğü değil, kişilik yetersizliği hastalıklarından olarak değerlendirilmelidir.

Kötü olan olumsuz, öznel ve toplumsal sonuçları nedeni ile de kötü olduğu tespit edilebilir olan iken sonuçlardan hareket ile kötü oldukları gözlemlenebilir olandır. Sigaranın ve içkinin bedensel zararları, cinsi sapkınlıkların insan tinine zararları, fikir özgürlüğünün kısıtlanmasının evrensel ve tarihsel anlamda zararları, vesvesenin hakikatten -gerçek olandan- öte kılmasının zararları, yalanın ilişkilerde güvensizliğe neden olması vb. zararları düşünüldüğünde kötü olandan kaçınmak olması gerekendir.

Kur’an’da kötülüğün iyilikle savılması gerektiği, kötülüğün men iyiliğin telkin ve teklif edilmesi gerektiği, yapılan her iyiliğin ve kötülüğün sonuçları olduğu ve er ya da geç bunlar ile karşılaşılacağı belirtilir iken sonuçları itibarı ile kötü olana dikkat etmek gerektiği ifade edilmiş olunur. Kötü olanı sonuçları ile de değerlendirmek gerektiğine dikkat çekilmiş olunur. Kötü olan, sonuçta kendiliği hakiki anlamda hakikat ile uyumlu biçimde özgünce gerçekleştirmekten yana özgürlükleri kısıtlayıcı olan ise kötü olarak nitelenmeyi hak edendir.

Bu anlamda İslam’da helal ve haram yani hak kılınmış olan helaller ve yasak kılınmış olup da kötü karşılanan haramların değerlendirilmesi yerinde olur. Söz konusu kötülük ise haram ve helal ayrışımı, insanın helalleri önceleyerek tanrısal olan yönü ile insan haysiyetini koruyarak yaşaması için önemlidir. Sonuçta selamet ve güven tesis edilecek, hakikat ile uyumlu olarak hakikat hak edilerek özgünce ve özgürce yaşanacak ise kötü olanın araçsal olduğuna dikkat edip rahmetin, hak olanın, adaletin esas kılınmış olduğuna dikkat ederek yaşamak kişinin hayrınadır.

Kötü olan, hikmeti gereği birçok tanımlamayla ifade edilebilir ama kötü olan varoluş sahnesinde esas değil, araçtır. Bu aracı doğru tanımaz isek rahmetin de varoluş sahnesinde esas olduğunu anlamaz isek çocuklar misali suçlu gösterir gibi kendi gerçeğimizden uzaklaşır iken yaptıklarımızın sorumluluğunu almamış olarak kendi olmaktan da uzak kalırız. Varoluş sahnesinde esas olan rahmet gereği olması gerekeni -tanrısal olanı- yaparak Allah’a yükselmek yerine kötü olanı yapmak veya kötü olanda kalmak ile zillete düşeriz. Esas olan rahmet ilkesi gereği de ereksel olarak amaç edinilmiş olandır. Kötülük ise erek olmaktan uzak ilinek olarak kaderini bulur.

Kötü olmak öznel bir durum olduğu içindir ki kötü olan eylemde bulunan bir özneyi kötü olarak nitelemeye de dikkat etmek gerekir. Gayri iradi olarak kişinin kötü olan bir şey yapmış olması onu kötü kılmaz. Bir kişi kötü olarak nitelenecek ise kötü olanı amaç edinmiş olarak varoluşunun esası kılmış olması gerekir. Azazil, Firavun gibi örneklere bakıldığında kötü olanı amaç edindikleri görülür.

Azazil insan türüne haksızca kastetmek ile doğru yoldan yani hakikatten sonuç verecek yöntemsel oluştan uzak kılmayı amaç edinmiş olması ile kötüdür. Bir ayette Cenabı Allah’a “Senin dilediklerin hariç hepsini yoldan çıkaracağım” demiş olmasında da bu ifade edilmiş olur. Firavun ise insana zulmü ve insan özgürlüğüne kast etmiş olmayı amaç edinmiş olması ile kötüdür. Hitler üst ırk iddiasında bulunan Yahudilere, Alman ırkının üstün ırk olduğu iddiası ve ekonomik gerekçeleri ile nefret ve kin içinde hırs ile soykırımı amaç edinmiş olması ile kötüdür.

Batı zihniyeti de sömürgeci, emperyalist yaklaşımı ile ötekileştirmeyi, soykırımlar yapmayı, aşağılamayı, insan haklarına tecavüz etmeyi menfaatleri sebebiyle amaç edinmiş olması nedeni ile kötüdür. Batı zihniyetinin ereği olarak kapitalizm dahi insanı demirbaş kılmayı, kullanabilir, harcanabilir kılmayı amaç kılmış iken kötü olmaktan uzak durmaz. Kötü olmak için, kötü olanın sahiplenmiş olarak amaç edinilmesi gerekir. Birilerini kötü olarak niteleyecek isek kötü olanı amaç edinmiş olarak kendileri için erek ve esas kıldıklarına tanık olmak yeterlidir.

Kötülük bireysel anlamda öznel gerçekliği olsa da modern çağlarda kurumsal anlamda amaç edinilmiş olması ile de tanımlanması gerekendir. Orta çağda ve yakın çağda kurumsal anlamda kötülüğü amaç edinmiş Katolik kilisesi, dünya ve lokal savaşlar amaç edinerek yıkımlara sebep veren devletler, küresel ölçekte şirket ağı kurmuş ve menfaatleri için her şeyi hiçe sayabilecek kurumsal yapılar bu anlamda değerlendirilebilir. Azazil’in, Firavun’un, Nemrut’un vb. olan ahlak biçimsel olarak karakter biçimsel anlamda şeytan olanların kurumsal düzeyde işlevsel kılındığı bir çağda kötülüğü böylesi amaç edinmiş olanların gerekçeleri ne olursa olsun iyi oldukları söylenemez ve beklenemez.

*

Hak olan öznelde değer olduğunda, karşısında batıl var ise duruş sahibi olarak hak olanı gerçekleştirmek, her türlü kötülüğe, zorlu şarta rağmen olması gerekendi. Tarih kötülüğün tarihi değil, hak olana göre rahmet üzeri gelişmenin ve hep daha iyi ve doğru olanı gerçekleştirebilmenin tarihiydi. Bu, tarihte kötülüğün, acımasızlığın, zulmün olmadığı anlamına gelmez, bilakis kötülük var oldukça hak olan ile ilerlemenin -tekâmül etmenin- olanaklı olduğunu gösterdiği içindir ki kötülüğün de tarihte bir yeri olduğunu gösterirdi.

Tarihsel perspektiften böylesi bakıldığında kötülük, amaç kılınmış değil, araç kılınmış olandı. Kötülüğün hikmetini yani sonuçta açık olan ve gerçekte ne için olduğunun anlamını bu doğrultuda çözümledikten sonra ise hikmeti gereği yerindeliğinde ve gerekli kılınmış olduğu içindir ki kötülüğün gerçekleştiğini belirtebiliriz.

Büyük resimden bakıldığında bu gerçeğe tanık isek kötülüğü amaç edinmiş olarak iblis olmuş ruhların eylemlerinde şeytanlık yapmaktan öte olmadıklarını da bilmek gerekir. Cenabı Allah, kötülüğü kendi için amaç kılmış değil, rahmetinin bir parçası olarak yarattıklarının iradeleri gereği kendi olabilmelerinin bir gereği kılmıştır. Kötülük ile olan mücadele de ise kötü olana karşı olarak kendisine doğru tekâmül edilmesinin bir aracı kılmıştır. Söz konusu adalet ve insanın halifetullah olması ise kötülüğe karşı adaletin, hak olanın tesis edilmesi gayretinde Allah’ı eyleminde görünüşe taşımak bizlerin işiydi.

Cenabı Allah kötülüğü amaç edinmiş olmadığı içindir ki kötülüğü amaç edinmiş olanlar gibi kötüdür nitelemesinden uzaktı. Elbette kötülük de yaratılmış olmaya dahildi ve Cenabı Allah’ın dehasının bir ürünü olarak hikmeti gereği ve yerindeliğinde olarak varlık sahnesinde görülmekteydi. Yarattıkları içinde sevmediği olarak da kalıcı kılmadığı gibi rahmetini tesis etmenin bir aracı kılmıştı. Kötülüğe haiz her kişi kötülükle olan mücadelesinde Cenabı Allah gibi rahmeti kendisine farz kılmakta yani rahmeti varoluş için olmazsa olmaz kılmakta ve ahlak edinmekte ise kötülüğün aşılmış olması ile gerçeğe açılan bir hile -illüzyon olmaktan öte olmadığına tanık olabilirdi.

Kötülüğe dair durum böyle iken hikmet bilgisinden ve olması gerekeni yapmaktan uzak sığ bir bakış açısı ile sadece yaratıcıyı kötülüğe dair suçlamak hem Cenabı Allah’a karşı haksızca bir davranışta bulunmak hem de cahil olmaktan öte değildi. Mücadele etmek ile kendisi için rahmet kılınmış bir olgu üzerinden rahmet sahibi Allah’ı suçluyor isek -halifetullah olarak- kendi olmaya dair olması gerekeni de yapmaktan uzak çocuklar gibi kolay olanı yapıp, gerçekten kaçıyoruzdur.

Kötülük söz konusu ise gerçek yaşanması zor olandı. Zor olandan kaçmak ise çocukça davranmaktan öte değildi. En basit anlamda kötülüğe dair olan bitenden yana Cenabı Allah’ı suçlu göstermek, hikmet bilgisinden yitik cahil olunduğunu göstermek ile beraber olması gerekeni gerçekleştirmekten uzak düşüncelerde olduğumuzu da göstermekteydi. Kötülüğü amaç edinmemiş olanı, kötülüğü amaç edinenler gibi kötü olarak nitelemekten uzak, kötülüğü olması gerekeni yapabilmenin fırsatı olarak değerlendirip onun ile mücadele etmek insan ruhunun olması gerekenidir.

Ey, isyan bayrağını Allah’a karşı çekmiş, kendi özüne düşman kesilmiş kişi! Kötülük mevzusunu hikmetinden uzak sulandırmış olarak temcit pilavı gibi önümüze getirme! Rahmet sahibi olan Allah’ı kötü olmak ile suçlayıp kendi özüne haksızlık etme! Hakikatten aldığın paye ile var iken paye almanın sürekliliği içinde hak olana dair olması gerekeni yapmak ile tevhid gereği Allah’a katılman gerekir iken Allah’ı kötü olmak ile suçlayıp kendi özüne kötülük yapma! “Eğer Tanrı olsaydı kötülük olmazdı” diyerek de kötülüğü Cenabı Allah’ın olmadığına dair bir argüman olarak kullanma!

Eğer hikmetten haberin olmuş olsaydı, kötülüğün zaten o yarattığı için var olduğunu bilirdin. Yaratımı sadece duyular ile algılananlardan öte bilmeyenler ve Cenabı Allah’ı ötelere atmış veya varlığını kabul etmeyenler için kötülük, Tanrı’yı kabul etmemek gerektiğinin bir argümanı ise hakikate dair cehalet için başka bir şeye gerek yoktur. Söz konusu hakikat ise kötülük dahi onun varlığı ile gerçekleşme olanağı bulmakta iken kötülük Tanrı’yı kabul etmemenin değil, Tanrı’yı etik olarak değerlendirmenin bir aracı olabilir….

Kötülüğün kaynağı nefsi emmare kılınmış olsa da aslen yaratıcısı olan Cenabı Allah’tı. O da kötülüğü hikmeti gereği rahmetini tesis etmenin aracı kılmıştı ki amaç edindiği veya yaşamsal anlamda esas kıldığı da değildi. O cahilliği yaratmış olsa da cahil değildi. Küfrü yaratmış olsa da küfür sahibi değildi. Uykuyu yaratmış olsa da uykuya ihtiyaç duymayandı. Acziyeti yaratmış olsa da aciz değildi. Fakrı yaratmış olsa da fakr olmaktan uzak Gani olandı. Zulmü yaratmış ama zalim olmadığı gibi kötülüğü yaratmış olup da kötü olmayandı.

Cenabı Allah, yaratıp da zatına gerçek -hak- kılmadığı ne var ise rahmetini tesis etmenin aracı kılmıştı. Acziyetten doğan insanın, aciz ve fakr olması ile kendini gerçekleştirme olanağı içinde tekâmül ediyor bulması, rahmeti tesis etmenin bir gereğiydi. Cahillik dahi bilmenin olanağı olarak ilim sahibi olmanın gereğiydi. Bu örneklere dikkat edilir ise rahmeti tesis etmenin gereği olarak Cenabı Allah kendi zatında karşılığı olmayan şeyleri varlığında var etmişti. Kötü olmayacak kadar rahmet sahibi iken kötülüğü dahi rahmetini tesis etmesinin bir aracı kılmıştı.

İnsan tarihinde diyalektik oluş içinde hep hak olanın batıl olana galip gelmesi üzerinden tarihsel oluşun yakalanmış olması dikkate değerdir. İyi, güzel ve doğru olana dair olması gerekenin gerçekleştirilmesi gerektiğini kötülük üzerinden öğreniyor olduğumuz da bir gerçektir. Hz. İsa’nın “Güzel ahlakı kötülerden öğrendim” demiş olması bu yönde değerlendirilebilir. Yanlışlar doğrunun azığı iken kötülük de doğru ve iyi olanın fark edilmiş olarak gerçekleştirilmesi gerektiğinin fırsatını sunmaktaydı. Hz. Resul’ün “Zalimin önünde susan dilsiz şeytan gibidir” hadisi şerifi de bu anlamda önemlidir.

İlmin dahi kötülük (savaş, güvensizlik, bağnazlık, zulüm, geri kalmışlık vb.) üzerinden emek ile yapılan çalışmalar üzerinden edinildiğini ve gelişim içinde arttığını da unutmamak gerekir. Yaratımda başkası kılınmış olarak yaratılmış olmak esas iken kötülük dahi özerk anlamda kendi olmanın, kendi olmayı hissetmenin bir gereği olarak olması gereken kılınmıştır.

Kötülükten sonra tövbe dahi kötülüğü, Rahman ve Rahim olan Allah’ın bağışlayıcı olarak rahmetini tesis etmesinin aracı kıldığını gösterir. Günahkâr olup da vicdan sahibi olduktan sonra kendine dönmüş olarak nesnelliğe aşkın öznellikte kendi olmayı kendi üzerinde bulmak da kötü olan üzerinden gerçekleşmekte değil midir? Böylesi hikmete dair birçok şey söylenebilir olsa da kötülüğü erek değil, araçsal oluşu anlamında neden olarak değerlendirmek yerinde olur… Ki bu durumda Cenabı Allah’a karşı kötüdür nitelemesinden uzak hikmeti ile dehasına hayret etmek ve kendisine hayran olmak yerindedir.

Tekâmül eden irade, us, duygu, anlam, değer, inanç sahibi canlılar olarak kendi olmanın gerçeğini, tamlığı ve olgunluğunu Allah’ta bulmuş isek geçmişte bize yapılmış olan kötülüklerde imtihan edilmiş olmamız Allah -hakikat- ile olan barışıklığımızı bozmaz. Sonuçta güzel ahlak sahibi olarak güzel insan olmak söz konusu ise geçmişte yaşanan her türlü kötülük aşılmış olarak geride bırakılmış olmalıdır. Kötülük ile kavgayı da bırakıp rıza ile barışık olduğumuz ve bütünlüğün yakalanmış olduğu bir oluş içinde bulunmamız da hakkımızdır.

Ben bunları anlatır iken küfrü kabarıp ta imansızlığı artanlar için söyleyeceğim ise küfür içinde bulunmak öfkeyi artırır. Öfke artar iken sağlıklı kritik etmekten yoksun olarak gerçeğe kör kılar. Bunun içindir ki kendi için dahi olsa küfrü kabarıp da imansızlığı artanlar, öfke ile bulundukları ruhsal durumun kötü bir durum olduğunu önce fark etmelerinin, kendileri için hayırlı olduğunu bilmelidir.

Gerekçeleriniz ne olursa olsun yanlış açılardan ve eksik bilgiden bakarken gerçek burnunuzun ucu kadar ve şah damarınızdan daha yakin iken gerçeğe kör olmak kaçınılmazdır. Kişinin gerçeğe kör bakması kendisine günah olarak yeter iken sonuçta hakikatten kendisini mahrum bırakırken de kötülük olarak kendisine yeterlidir. Cenabı Allah’ı kötü olarak nitelemek yerine, kötü olan ruhsal -öznel- durumdan kişinin kendini iman ve vicdan ile kurtarması kendisinin hayrınadır.

Kötülük; insan tininin, düşüncesinin etik düzeyde değer biçimsel bir değerlendirmesi ve kavramsal nitelemede bulunması ile de ilgili bir konu olup tarihsel anlamda incelendiğinde araçsal olduğuna tanık olunur. Öznel anlamda incelendiğinde gelişimin, olması -yapılması- gereken gerçekler olarak tanrısal olan ilkeleri gerçekleştirebilmenin farkındalığını sağlamakta olan araçsallığa haizdir. Hak olan kötü -batıl- olan üzerinden görünüş bulmakta ve gerçekleşiyor olmakta ise kötülük eskilerin de dediği gibi hikmet gereği ile araç olmaktan öte değildir.

Kötülük kavramsal yaklaşımı ile öznelliğin karanlık yönüne dikkat çekilir iken araçsal kılınmış olmasına dikkat etmek gerekir. Sonuçta rahmetin gazabı geçtiği, hak olanın batılı zayi ettiği bir oluş içinde kötülüğün varoluşsal anlamda gerçekliği olsa da varlıksal anlamda hükmü yoktur.

Tarihsel açıdan kötülüğe bir daha bakıldığında, nefsi emmaresi sebebiyle tekbenci olarak bencil olan kişinin zalim olması ayrıca menfaatleri, hasedi vb. sebebiyle de güvenilmez olması sebebiyle hukuk tesis edilirken dahi kötülüğün varoluş alanında esas olmadığı gerçeğine tanık oluruz. Hukuk, eğitim, teknoloji vb. alanlarda kötü olana rağmen hak olan ile gelişim gösterilir iken kötülüğün esas olmadığı, amaç edinilmediği gerçeğine tanık olmak yerinde olur.

Özet olarak belirtmek gerekir ise kötülük; bütünlükten ayrıştırıcı, parçalayıcı ve diğerlerine zarar verici olandır. Ayrıca hakikate örtük kılıcı olması sebebiyle de kötü olma niteliği taşır.

Kötülük; nefsi emmare kaynaklı irade, duygu, değer belirlenimlerinde gerçekleşir iken zalim ve güvenilmez kılar. Hakikatin görünmesi ve hak olan belirlenimleri ile gerçekleşmesi gerektiği gerçeğini görünür kılması adına önemlidir. İyi ve doğru olan ile savılır iken Hakk’a yükselmenin de aracı olmak ile araçsal kılınmış olması vb. ile ne için olduğunu bulur iken varoluşsal anlamda esas değildir. Allah tarafından amaç edinilmiş olmadığı içindir ki amaç edinilmemesi gerekendir.

Uluhiyete ait yani tanrısal ve evrensel olan sıfat ve isim belirlenimleri en temel anlamda varoluşun olmazsa olmazı olan esaslardır. Uluhiyete ait şahıs olma, dirilik, görme, duyma, merhamet, şefkat, sevgi, bağışlama, güç yetirme, kendine yeterlilik, özne olma vb. belirlenimler rububiyete dair kılınmış olarak var olmanın gerçek -ortak- esaslarıdır. Kötülük ise nefsi emmare sebebiyle nefsi emmare taşıyan canlılar için evrensel bir gerçekliği olsa da varoluşsal anlamda esas olmaktan uzak fevri olarak tezahür eder. Hikmetine yönelik olarak da araç belirimli gerçekleşiyor olması amaç edinilmemesi ve aşılması gerektiğinin gerçeğini taşır.

Bunun içindir ki varlığa ve varoluşa dair sonuçlardan bahsedilen, hakikate dair sonuç alınabilineceğinin gerçeğinin ifadesini taşıyan ve sonuçlara göre yaşanması gerektiğinin tavsiyelerini içeren Kur’an’da kötülüğün iyilikle savılması gerektiği gerçeği ifade edilir. Doğru ve iyi olan tavsiye edilir iken kötülük men edilir. Kötülüğün kaynağı olabilecek her yaratılmış olandan korunmanın gerektiği ifade edilmek ile beraber korunmanın gerekleri de ifade edilir. Cenabı Allah tarafından rahmet amaç ve ahlak edinilmiş iken kötülüğün hem iman edenin sınanıyor olması hem de insanın -cinlerin- tinsel anlamda gelişimi, tekâmülü adına araçsal kılınmış olduğu gerçeğine de Kur’an’ın anlam bütünlüğünde dikkat çekilir.

Kötülüğün olmasını Allah’ın olmadığına dair argüman kılma çabası içinde isek hikmete kör, Allah’tan habersiz gaflet içinde olunduğu kesindir. Kötü olanın Allah’tan olduğunu kabul edilmiyor ise diyalektik oluşta araçsal kılınmış olan ile hak olanın görünüş bulduğu, gerçekleştiği gerçeğine -hikmetine- uzak kalınmıştır.

Allah’tan olanın ne için olduğuna dair hikmet bilgisi edindik ise iyilik ve doğruluk ile savılan ayrıca ilkeye dair gerçek olanı gerçekleştirmek ile aşılan kötülüğe hakkının dışında takılıp kalarak hakikatten mahrum kalmamak gerekir. Baktığımız açı görmemizi etkiliyor iken kötülüğe de hikmeti gereği bakmak yerinde olur.

Rahmet sahibi Allah rahmeti amaç edinmiş iken kötülük ahlakı olmadığı içindir ki kötülük ile niteleme haksızlığından uzak bakmak gerekir. Hep rahmeti gerçekleştirip de zikretmiş olarak Allah’ı çağırmak gerekir iken kötülüğü çağırmamak gerekir. En umutsuz karanlıkta dahi kötülüğün şafağı olmayacağının idraki ile umudun şafağına doğru yürümek gerekir.

Küfrün, kötü olanın gerçekleşmesinin umut edildiği yerde, Cenabı Allah kendisinden yana umutsuz bırakmasın. Kötü olanın hak görülüp de genele yaygın meşru kılınmış olması söz konusu ise Cenabı Allah kötü olanı doğru görenlerden eylemesin. Nefsi emmaresi ile zalim olanlar karşısında hak olanı dile getirmekten, gerçekleştirmekten Cenabı Allah geri bırakmasın. Her can deneyimlediklerinin sonuçları ile er ya da geç karşılaşacak iken Cenabı Allah bizleri kötüler sınıfında kılmasın.

*

Zamanlarda seyir ederken baktığın açı gerçekliği belirli kılar

Savaş meydanı kan ve barut kokusu ile örtünmüş, ölenler üst üste yığılmışçasına birbiri üzerindeydi. Meydan savaşa kurban edilen canlar ile doluydu. Canlı arayan ve meydandaki ölüleri taşıyan görevli askerler dışında ayakta kimse görülmemekteydi. Yarı bulutlu havanın bulutlu kısmı savaş meydanının üstünü kapatır iken şafak vaktinin güneşi savaş meydanının yanındaki tepeyi aydınlatmaktaydı.

Bir plato kadar geniş tepenin üstünde iki üst rütbeli asker at üstünde savaş meydanına bakmaktaydı. Binlerce askerin cesetleri ile dolu savaş meydanını gözler kolaçan etmekteydi. Savaşta kazanan taraf olmanın güveni ve donanımlı asker olmanın verdiği özgüvenden olsa gerek, kendilerinden emin vakur bir eda ile savaş meydanına bakınıyorlardı. Her ikisinin ardı sıra duran diğer alt rütbeli askerler ve korumalar da savaşır -içinde- iken fark etmedikleri savaş meydanındaki dehşeti, dışardan seyir ederken fark etmiş olmanın buruk acısında seyir etmekteydiler.

Binlerce asker cansız yerde yatmakta, düşman tarihten silinmiş, hiç olmamış gibi yokluktaydı. Esirler ise zillet içinde hiç olmamayı dilercesine, boyunları yere düşmüşçesine kahır içindeydi.

At üstünde ve sağ cihette duran üst rütbeli asker, bir an anılarında savaş meydanına geri döndü. Savaşın dehşetine rağmen göklere yükselen şehit ruhlarına tanıktı. Günden daha aydın bir âleme -evrene- yükselen şehit ruhlar, yaşamın dünya yaşantısından ibaret olmadığı ve sürekli olduğuna tanıktılar. Kötülüğün ordusu için savaşanlar ise binlerce insanın kendisi ile hesaplaştığı kasvetli bir meydanda toplanmaktaydılar.

Savaştan daha çok savaş sonrası öz kendiliklerin gittiği âlemlere tanık olan Paşa için Cenabı Allah’ın vaadinin gerçek olduğuna tanık olması önemliydi. İman dolu bir ruh (öz kendilik) ile diğer ruhları seyir ederken şecaat ve özgüvenle askerleri ile yek vücut olmuş bir durumda savaşmaya devam etmekteydi. Gözlerindeki korkusuzluğu görenler için korku, kaçılacak tek adresti. İsmi Ali idi ve isminin hakkını vererek yiğitçe savaşmaktaydı.

Ali Paşa hayalinde canlanan savaşın dehşetini, öldürmenin vahşiliğinde seyir ederken içinden “Bu kadar kötülükten sonra ölmeyi hak etmişlerdi” diyerek vicdanını susturmayı yeğlemekteydi. Yanında duran at üstündeki diğer komutan da savaş meydanının anılarına döndüğünde kendisi için olmayan, halkı ve Hakk için olmanın verdiği şecaat kendilik durumu ile olayları değerlendirir iken “Hak geldi, batıl zayi oldu. Olması gerektiği gibi bitti” demekten kendini alamamıştı.

Yanındaki Ali Paşa da “Hasan Paşa, olması gerektiği gibi bitti ama kan döker iken izzet mi bulduk yoksa ‘kan dökecek birini mi halk edeceksin’ diyen melekleri haklı çıkarırcasına zillette miydik?”

“Paşam, ameller niyete göre ölçülür iken hayatımıza ve değerlerimize, kast edilmiş, Hakk’a küfür ediliyor iken bize başka çare bırakmayan düşman söz konusu ise insan öldürmek için değil, insan kurtarmak için öldürmüş isek zillet bizden uzak izzet bulmuşuzdur.” Dediğinde Hasan Paşa, Ali Paşa onu doğrular bakışları ile bakmaktaydı. Her ikisi de tarik ehli irfan sahibi kişilerdi. Bugün savaş meydanına bakanlar, yarın dergâhlarında Allah için sohbet meclisi kuracaklardır. Yaşam onlar için Allah ile rızada Allah için yaşarken bulduklarıydı. Allah’ı hak etmek için yaşarken de O’nun ile yaşamaya dikkat etmekte ve olan biteni ilkesi -hakkı- gereği karşılamayı adet edinmişlerdi. Allah’ta var olanlar için Allah’ın iradesine uygun, hak ve hakkaniyeti gözeterek yaşamak, tevhidin gereği olarak olması gerekendi.

Ali Paşa savaş meydanına bir süre daha bakmaya devam etti. Bir an gök semaya baktı. Savaş meydanını sadece kendilerinin seyir etmediğini fark etti. Gökte, can gözü ile bakıp da kendilerini seyir eden nurani insanlar vardı. Fark edildiklerini anladıklarında ise birbirlerine bakmış ve ortadan kaybolmuşlardı.

Bu hadiseden sonra Ali Paşa hiçbir şey olmamış gibi atını geriye çevirerek, tepenin yanından savaş meydanına inen yoldan yaverleri ile beraber savaş meydanına yeniden indi. Savaş meydanının etrafından dolaşarak komuta merkezine doğru at sürdü. Savaşı geride bırakmış, artık yeni günün şafağında olan bitene bakmak gerekirdi.

Aradan bir sene geçti. Savaş meydanında olan biten savaş meydanında kalmalıydı ama savaşın dehşeti, buna fırsat vermemişti. Haklı olanlar Allah’a yükselir iken zalimler kendileri ile hesaplaşacağı meydana toplanmıştı. Herkes yaptıklarının sonuçları ile er ya da geç karşılaşmakta ve hesaplaşmaktaydı. Kendisi ile yüzleşeceği bir oluş içinde bulunacaktı.

Ancak, savaş gibi dehşet bir oluş belirimine gerçekten gerek var mıydı? Ölümün olmadığı sürekli bir yaşamda savaş tiyatral anlamda, umutların savaş meydanına gömüldüğü ve korkuların hiç durmadan depreştiği yer iken şecaatin yani yiğitliğin ve özgüvenin de baş gösterdiği oluş durumuna haizdi. İman edenler veya etmeyenlerin de ayrıştığı, insanın imanı ve canı ile sınandığı oluş içinde bulunmasıydı.

Dehşette sınır tanımayan bir oluşa ihtiyaç var mıydı? Amaca bağlı ve ne için olunduğu belirlenmiş bir oluş içinde hikmetini bulan her olay ve olgu hikmeti gereği ile gerçekleşmekte iken elbette savaş da gerekli kılınmış bir olguydu. Hak olanın görünüş bulması ve gerçekleşmesi için ise zaten olması gerekli kılınmış olandı. Yaşamın sürekli oluşu içinde ise ölümün illüzyon olduğu gerçeklikte, sonuçları olan bir yaşamda, neyi nasıl yaşanması gerektiğine dikkat etmek gerekirdi. Yaşananların ne kadar, acı ve dehşet olmasından daha çok sonuçta nelere sebep verdiği önemliydi.

Çoklu gerçeklikte, olay ve olgu bağıntısında her şey hikmeti ile gerçekleşir iken savaşın hikmetine dair yüzlerce gerçek ifade edilebilirdi. Hikmet, ussal arayışta kalbin sükûn bulmasını sağlardı. Olan bitenin ne için yaşandığına vakıf, barışık olmayı da olanaklı kılardı.

Bir senenin sonunda Ali Paşa kalben kendinden emin, sükûn bulmuş olarak yaşamaktaydı. Kendisi ve kurmaylarının strateji ve taktikleri sayesinde savaş kazanılmış ve pişmanlıklar geride bırakılmış olarak yaşamaya devam edilmekteydi. Eğer zulüm eden taraf olmuş olsalardı, kazanmış olmalarına rağmen vicdanları sükûn bulmuş olacak değildi. Zalimlerin vicdanı yoktur ki sükûn bulacak olsun. Vicdan uyandığında ise hesabını kendi gördükleri gönlün mahşer meydanında pişmanlık ateşine gebe belki yüz belki de bin kere yanacaklardı. İnsan vicdanen sükûn bulmakta ise savaş da olması gerekenini tamamlamış olan bir araç olmaktan öte değildi. Geride bırakılmış ise vazifesini görmüş ve tarihin sayfalarına not düşülmüştü. Ardından, herkesin hayrına olarak olması gerekenleri yapmak vazife olarak kabullenilmiş ve kurumsal olarak işlevsel kılınmış ise savaş da hikmetini açık etmiş olmaktaydı.

Savaş ussal olmayı gerekli kılan bir gerçek iken gerçeğe yeniden davet eden bir olgu olarak tarih sahnesinde yerini almaktaydı. Gerçek açık oldukça ilerleyen insanlık zalim ise savaş ile kaçtığı gerçekten kaçılmayacağına tanık olacaktı. Hakikatin böylesi kendisine davet etmesi de vardı. Zalimler ölüm eşiğinde melekleri görür, onlar “tadın azabı” derken yaşamın sürekli olduğuna ve Allah’ın vaat ettiğinin gerçek olduğuna uyanacaklardı. Müminler ise şehit olurken canlarına bedel Allah ile buluşacak, vaat edilen gerçekte selamet ve huzur içinde yaşayacaklardı.

Ali Paşa bunları yakinen bilmekte ve hikmeti gereği düşünmekteydi. Görüleri net olmak ile beraber savaşın dehşetinden dolayı gördüğü, sanrı da değildi. Gerçek öznel anlamda kendisinden emin kılardı ki gördükleri gerçekti.

Savaş meydanında Ali Paşa’nın seyir ettiklerine Hasan Paşa da yabancı değildi. Hakikatten sonuç almış, hakikatten beslenerek insan olmayı bulmuş iki asker için ortak görüler gerçeğe tanıklıkta yalnız olmadıkları gerçeğini de aşikâr etmekteydi.

Hakikat ve hakikate dair hak belirlenimler öznel anlamda bireysel olarak deneyimlendi ama hakikatten sonuç alanlar için ortak deneyim olarak hakikat ve hak belirlenimleri evrensel -tanrısal- olan genel olarak deneyime açık gerçekliğe haizdi… haiz olması gerekendi. Hakikat yolcuları bunun içindir ki hezeyandan uzak, gerçeğe dair yalnız olmadıklarının öz güveni ile yollarına devam ederlerdi.

İki paşa da hakikatten sonuç alan ve asker olmaktan önce insan olmayı önceleyen tarik ehliydi. Tarik ehli iki paşa da aynı dergâha bağlı iki askerdi. Pirleri yetmiş üç yaşındaki Ahmed Sani’ydi. Nakşi, Kadiri, Bektaşi, Mevlevi, Melami tariklerinden el almış ulu bir kimseydi. Hakikat yolcularını, fevri isteklerine göre değil de uygun oldukları meşrep doğrultusunda hakikate göre hakikate yetiştirmeyi eskiler gibi yol edinmişti.

Kırk seneden beri perşembe akşamı sohbetinde buluşmak adetti. Ali ve Hasan paşalar pirin dervişleri olmak ile beraber icazet almış halifeleriydi. Askerde iken “paşam” diye birbirine seslenen iki ihvan, dergâhta iken “pirim” diye birbirlerine seslenir ve selamlaşırlardı.

Her iki paşa da genç değilseler de yaşlı da değillerdi. Pirleri huzurunda asker değil, derviştiler. Askerlik meslekleri ve vazifeleri ise dervişlik de ilahi isimleri halka hizmet ederken talim ettikleri âdem -insan- olma vazifeleriydi. Zaten pir huzurunda kimlerden olduğun, hangi ırka mensup olduğun, zengin veya fakir olduğunun bir önemli yoktu. Gönlü Allah’a aç insanların hakikate talebe oldukları bir ocakta bulunmaktaydılar.

O akşam dergâh çok kalabalıktı. Sohbetten önce gelen lokmalar ikram edilmiş, zikirden sonra sohbet yapılmış ve gelenler evlerine çekildikten sonra dergâhta, pir ve hizmetli görevliler hariç Ali Paşa, Hasan Paşa haricinde Nureddin Hoca kalmıştı.

Ali ve Hasan Paşa kendileri dışında cinlerden ve günün veli ruhlarından ve meleklerden bazılarının da yanlarında olduğunu görmekteydi. Bunlar haricinde cinlerin dahi görmediği kişilerin hazırda bulunduğu ve olan biteni takip ettiklerini gördüler. Ali Paşa bunların savaş meydanında gördüğü kişiler ile aynı kişiler olduğunu fark etti. Kim olduklarını içerden sorduğunda ise sesinin yankısını Efendi Pirde buldu. “Evladım Ali, bazısı bu zamana, bazısı geçmiş zamana ait kişiler gelir sohbete katılır. Bazısı ise gelecekten gelir seyre katılır. Senin gördüklerin zaman gezginleridir. Merak ettiklerini seyretmek için zamanlarına gider, gerektiğinde kendilerini gösterir, zamandaki olan bitene dokunurlar/ dokunabilirler.”

Her anın kendisinde bir yazgı olarak oluş içinde hazır olduğu Cenabı Allah’ın varlığında, yakın bir gelecekte… Yakın dediğime aldanmayın, bana göre sekiz yüz sene sonra olan bir gelecekte, bazısı için bir nefes kadar yakın bir gelecekte zaman üzerine çalışan bilim insanları, geçmişi görmeye/ gözlemlemeye ve geçmişe gitmeye yol bulmuşlardı.

Zaman gezgini olmak, filmlerdeki gibi ütopya değil, gerçekti. Töze -nura- bağlı yaratım oluşu içinde zamanda yolculuk yapmak gerçekleşmeyecek kadar uzak değildi.

Uzak olmayan gelecekte, on iki kişilik bir masada on bir bilim insanı oturmuş sohbet etmekteydi. Hakikate dair konuşuyor olmak ile beraber güne dair olan biteni de değerlendiriyor ve yarının nasıl olması gerektiğini de konuşuyorlardı. İşte, Ali Paşa’nın ve Hasan Paşa’nın tanık olduğu zaman gezginleri bunlardandı.

Zamanlar içinde büyük şahsiyetlerin yaşamını sayfa sayfa okurcasına analiz eden, tespitlerde bulunan ve notlar tutan bu zaman gezginleri zaman gezginleri olmak ile beraber birer tarihçiydiler. Geleceğe yön vermek için geçmişin tecrübelerini doğru bir biçimde analiz edip, yeniden kavramlaştırarak tespitlerde bulunmakta ve kendi zamanlarında olan biteni değerlendirmeye bilgi kaynağı oluşturmaktaydılar. Bu açıdan bakıldığında filozof olduklarını da söylemek gerekirdi. Zaman gezgini, tarihçi, filozof, bilim insanı olan bu kişiler alternatif gelecekler teorisi üzerine de araştırma yapmaktaydılar. Her bakılan yeni açı gerçekte olana farklı bir gerçeği ile bakmayı olanaklı kılmaktaydı. Zaman gezginleri de çok yönlü olmak ile farklı açılardan farklı gerçekleri olan kişilerdi.

Alternatif gelecekler Cenabı Allah’ın varlığında yazgı olarak olup da hayata geçmemiş geleceklerdi. Rahmetten dolayı herkese seçimlere bağlı olarak farklı gelecekler sunulmaktaydı. Alternatif gelecekler paralel evrenler değildi. Yazgı olarak hazırda olanın hayata geçmemiş bir oluş içinde tutulmasıydı. Belki de hakikatten alınan tanrısal paye sebebiyle kendi oluş bütünlüğünde hayata geçmiş bir oluş içinde zaman kuşağı olarak yaşanmaktaydı.

Pir Ahmed bunların farkında olarak sohbetine devam ederken Ali Paşa, “Gelecek hazırda var iken Cenabı Allah her zamanın dirisi olarak anda seyir edendir” diyerek düşünmekteydi. Muallim Nureddin de böylesi bir düşüncede olacak ki “Öyle ise her iş hikmet üzeri yerinde ve gerekli olduğu için gerçekleşir iken olmuş bitmiş bir oluş sürekliliği içinde kimin suçu var? Cennet ve cehennem anlamını yitirmekte değil mi? İlahi adaletin olup olmadığı sorunsal olmaz mı?” Demekteydi. Hasan Paşa da onların düşüncelerini tamamlarcasına “Yaratılmış olmak olmuş bitmiş içinde var olmak ise geleceğe doğru oluş içinde muradı ilahi ne ise o yaşanmakta… Öyle ise yaşananların anlamını neye göre değerlendireceğiz.” demekteydi.

Pir Ahmed, onların düşüncelerini doğrulayan ifadelerde bulunmaktaydı. “Elbette Cenabı Allah her anın dirisi olarak diri tutanı, ikame, idare ve idame edenidir. Her iş ve nesne hikmet üzeri gerçekleşir iken muradı ilahiye bağlı gerçekleşme olanağı bulur. Böylesi oluş içinde Cenabı Allah zamansal olarak yarattıklarının ilerisinde bulunsa da varlıksal anlamda yarattıkları ile birliğini korur… Ki bu durumda yaratılmış olanlar kukla olmaktan öte, yaratıcı ile kendi olmayı bulmuş gerçekler olarak vardırlar.

Böyle olduğunda, çoklu gerçeklikte kendi olmayı yaratıcısı ile bulma olanağı içinde kendi olan her can bütünde özerk bir oluş içinde kendi olmayı buluyordur. Böyle olsa da üzerinde rabbi olan Allah ile kendi olmayı buluyor iken ilahiyata ait belirlenimler üzerinden kendi olmaktan ileri bir gerçeğin de görünüş bulmasının aracı olarak kendi olmayı bulur. Bu durumda herhangi bir kimseyi suçlayacak bir oluştan daha çok herkesin ne için olduğunun gerçeğinden hareket ile olan biteni hikmeti gereği ile değerlendirmek gerekir.

Ancak iyi, doğru, güzel yargıları ile değer biçimsel olarak anlamlı kıldığımız öznel oluş içinde anlamlı bir dünyada bulunuruz. İdea olarak bu yargılarımız olmasaydı eğer sadece salt bilme durumunda bilginin dahi değersiz bulunmuş olduğu bir oluş içinde, anlamsız bir dünyada bulunurduk. Salt iyi, doğru ve güzelin gerçekleştiği bir dünyada da iyi, doğru ve güzele dair bir şey biliyor olmazdık. İyi, doğru, güzel ve gerçek olan kötü, çirkin ve batıl olan üzerinden görünüş bulur iken öznel oldukları içindir ki öznelde karşıtlık içinde gerçekleşme ve görünüş bulma olanağı bulurlar. Karşıt değer yargıları ile olması gerekeni, sürekli ve sürdürülebilir olanı deneyimsel ve tarihsel olarak bilirken de rahmetin tesis edilmesi gerektiği oluş içinde bulunulur. Özne olarak da karşıt değer yargıları içinde, irade, duygu, anlam, değer gelgitleri içinde insan olarak varoluşu olanaklı buluruz.

Kötü dediğimiz ise anlamlı bir dünya için gerekli kılınmış bir araç olmaktan öte durmaz. Hayatın, elimizdeki olanakların değerini de kötü olanın cezayı hak etmiş olması ile mahrum kaldığımızda anlarız. Sadece mahrumiyet de değil, kötü olanın ceza karşılığı olduğunda meşru olmaması gerektiği gerçeği ile de tanışırız. Kötünün meşru olmaması için ise herkes için olması gerekene göre muhafaza etmemiz gereken evrensel değerleri (özgürlük, adalet vb.) sapkınlığa gerekçe olarak çarpıtmadan herkes için kılmak gerekir. Herkesin sapkınlığa, günaha, kötülüğe kadar uzanan geniş değer kabulleri değil, muhafaza etmesi gereken değerleri ile insanlaşması olması gerekendir. Yazgının gerçekleştiği oluş içinde bu kadar değer yargısal olan bir varoluş içinde bulunulmakta ise anlamsızlaşan değil, değer biçimsel olması sebebiyle anlamlı kılınmış olan bir gerçeklik içinde bulunduğumuzu söyleyebiliriz.

Hikmet demekte isek sonuca, amaca, ereğe bağlı nedenlerin belirli kılınmış olduğu oluş içinde amaca, sonuca ve ereğe bağlı olarak her olup bitenin, olanın değer kılınmış olduğu gerçeği içinde yaşarız. Hikmet demekte isek bir olay ve olgunun yerinde ve gerekli olduğuna dair ne için olduğunu konu edinmişizdir. Bir şeyin ne için olduğu, onun bir iradeye bağlı olarak ne olduğu ile ilgili olsa da onun sonuçta açık olacak gerçekliği ile ilgiliydi. Bir şeyin ne olduğu onun kendilik durumu, bir şeyin nasıl olduğu onun süreç ve yöntem belirlenimli oluşu ile ilgili olsa da gerçekliğinin görünüş belirlenimiyle de ilgiliydi. Sonuçta gerçekliğinin belirlenimleri ile aşikâr olması, hikmeti ile görünüş bulmasıydı… Ki bu anlamda gerçek birçok belirlenimde aşikâr olur iken inkâr edilemez anlamda bulunan ve öznelde değer olarak anlamlı kılınandı. Anlam ve değer varlığı olan öznede gerçek anlam karşılığı bulunandı. Gerçeği tanıdıkça, değer olarak buldukça anlamlı olan bir varoluş içinde olduğumuza da tanık olunurdu.

Ceza ve mükâfat ise kötü, batıl, çirkin ve iyi, doğru, hak ve güzel arasında eytişimsel anlamda biliş sağlarken zaten olması gerekendir. Kötülükten yana caydırıcı ceza ve güzel ahlaka istekli kılacak mükâfat, rahmete dair olması gerekeni bilmeyenler için olması gerekendir. Kötülüğü meşru kılmamak, iyi, doğru ve hak olanı meşru kılmak ise genelin faydasına ve geleceği adına olması gerekendir.

Genel anlamda demek istediğim ise yazgı sebebiyle anlamsız bir oluş içinde bulunmadığımızdır. Bilakis yazgı sebebiyle değer kılınmış bir oluş içinde bulunduğumuzdur.

Kanaatim o ki her varlık aslı olan yere yolculuk yapar. İnsanın aslı Allah’tır ki aslına yolculuk yapması haktır. Ancak, insan görünüp de insan olmayan, insanlaşmayan o kadar kişi vardır ki onlarda asıllarının ait olduğu yere yolculuk yapar. Nasıl ki Aslan cennet meleklerindendir, çıyan da cehennemde yerini bulur. Yerindeliğine göre de donanım sahibi olarak bulunduğu mekânın şartlarına uygun yaşar. İnsan da aslı olan cennet veya cehenneme göre ait olduğu asıllara doğru yolculuk yapar.

Kanaatim o ki insan görünüp de ahlaki anlamda Allah’ın ahlakı ile güzel ahlak sahibi olarak insanlaşmamış insan aslında neye çekti, benzedi -iblis de olabilir- ise cehennem halkından olmuş olarak hem aslı olana hem de hak etmiş olduğu yere gönderilir. Olmuş bitmiş içinde dahi olunsa adalet ile yazgı yaşanmakta ise yazgı hak edişlere göre oluş içinde bulunmakta ve yaşanmaktadır. Cehennem acı azap yeri ise her yeni yerin verdiği gariplik, her yeni doğumda yaşanan acı gibi alışma süresinde acı azap gerçektir. Sonuçta ise alışılmış olunan yaşamda o mekânın halkı olunmuştur. Adalet üzeri yazgı da hak edişler ve hikmeti gereği varoluş söz konusu ise anlamını yitiren değil, ne için olduğuna bağlı olarak değerini korur iken anlamlı olan varoluş biçimleri vardır. Bu anlamda cennet ve cehennem anlamsız değil, amaçsal oluşa bağlı olarak Allah için anlamlıdır. Bununla da kalmaz, bizler anlam ve değer varlığı iken sonuçlara göre yaşanması gereken bir yaşamda kendimizi de değer olarak üretmekteyiz.

Hak ettiğimiz değere göre muamele görmemekte isek vicdanlar rahatsız olur ki bu da adaleti, cennet ve cehennemi ilahi düzeyde o vakit sorgulayacağımız bir durum olur. Bu da göstermektedir ki yazgı ve olmuş bitmiş referanslı değil de hikmet ve oluşta olması gereken referansından hareket ile adaleti, cennet ve cehennemi sorgulamalıyız. Herkes ait olduğu yere iade edilmekte ise fıtratına uygun yerde bulunmakta iken neden anlamsız olsun ki? Bu da ilahi adaleti yazgı referansından hareket ile yok saymamıza neden olmamalı.

Kur’an -vahiy- kaynaklı olarak bilmekteyiz ki Musa nebi ilmi ledün sahibi olan Hızır nebi ile yolculuk yaptığında… Hızır, Musa nebiye bilmediği ilme dayanamayacağının uyarısını yapmıştı. İlim öznesinde içselleştirilmiş değer olduğunda ahlaki anlamda yargısal olarak tutum ve davranışlarda bulunmaya eyler. Doğuştan itibaren duyular ile baktığımız ve değer yargısal olarak gördüğümüz, değerlendirdiğimiz bir dünyada farklı veya üst değer yargıları ile gerçekleşenler yabancısı olduğumuzdur.

Hızır dediğimiz içindir ki Hızır olarak kabul ettiğimiz, ilmi ledün yani özden vasıtasız olarak gelen ilim -feyzi akdes- sahibi Musa’nın yol arkadaşı: bir çocuğu öldürmek, yolculuk ile irşad öncelikli iken karşılık beklemeden bir duvar örmek ve bir gemiye zarar vermek gibi vukuatta bulunur. Dini anlamda günah ve boş denilebilecek, ahlaki anlamda da kötü denilecek hadiselerin arka planında değer yargısal olarak daha üst bir değerden yani daha iyi ve doğru olacak bir durum için bu işlerin yapıldığı yolculuğun sonuna doğru belirtilir.

Hızır ve Musa kıssasında dikkat edilmesi gereken bir durumda olacak olaylara göre önceden belirlenmiş olan yeni bir geleceğe doğru gidiliyor olmasını anlamlı kılmasıdır. Gemiye zarar verilmesi ile gasp edici melikten müminlerin zarar görme olasılığın giderilmiş olması ifade edilir. Öldürülecek çocuğun da öldürülmesi ile ebeveynlerine zarar vermesi ihtimali kaldırılmış olur. Duvarın doğrultulması, yeniden inşa edilmesi ile de akıbet olarak miras hakkı olanların miraslarına kavuşması olanaklı kılınır. Olasılıktan daha çok yazgı olarak gerçekleşecek bir oluş durumundan farklı bir oluş durumunun gerçekleşmesi amaç edilir.

Eğer bir değil birçok alternatif gelecek yazgısı var ise bunlardan herhangi birinin gerçekleşmesini seçimlerimiz ile olanaklı kılmakta isek bir mümin olarak olması gerekene dikkat etmemiz gerekir… ki bazı kayıplar versek de bu rahmet gereği bizlerin hayrınadır. Şerr bildiğimizde nice hayr, hayr bildiğinizde de nice şer vardır. Alternatif zamanlara göre korunmakta veya hayrımıza olmayandan yana uyarılmakta isek rahmetin öncelendiği bir dünyada uyanmıyor olduğumuzdan sebep pişmanlık ile uyanacağımız bir gün elbet bizi bekler. İstenen hakikate uyanılması ve hakikate göre sonuçlar doğrultusunda yaşanması ile sorumluluk sahibi ve rüştünü bulmuş olarak kendi olmak ise uyandırılmadan önce uyanmak gerekir.

İrademiz ve niyetimiz değer biçimsel olarak eylemde gerçekleşir iken her eylemimizin değer biçimsel olarak yargılanması kaçınılmaz olan bir öznellikte yaşarız. Değer biçimsel olarak gerçekleşen her öznel eylem karakter ve kimlik olgusal olarak değer biçimsel anlamda nitelenmemizi de olanaklı kılar. Bu durumda kötüyü amaç edinmiş ve kötü olanı yapmış olarak kötü olarak nitelenmekten ise iyi, doğru, hak olan ile nitelenmiş olarak varoluşunu bulmak elbette yeğdir. İsmi ilahiyi niyete bağlı olarak kötü yaşamak ile zillete düşmekten ise rahmet tavrında hak etmiş olarak yaşamak ve Allah’a yükselmek elbette yeğdir.

Zaten her oluş tanrısal sıfat ve isimlerin gerçekleşmesi belirlenimine haiz iken Zül Celali Vel İkram ismi gereği zorluklar içinde değerli olan ile tanışırız. Varoluş; nefsi emmarenin tekbenci olması sebebiyle değer biçimsel oluşu, duyguların değer biçimsel gerçekleşmesi, iradenin ve iradenin ussal ve duygusal anlamda karşılık gördüğü niyetin değer biçimsel gerçekleşiyor olması gerçeğinde değer biçimseldir ve değer olarak bulunur. Zorluklar varoluşu değer olarak bulmanın ve yeniden kendini gerçekleştirir iken değer olarak üretmenin olanağını sunarken kötü değil, olması gerekendir. Yazgı, zorluklar içinde kendini gerçekleştirmek zorunda kalırken kendi olmayı bulmak, kendini yeni bir oluş içinde olanakları dahilinde tanımayı olanaklı kılmakta ise anlamsız değil, değer oluşu içinde anlamlı kılınan ve gerçekleşen bir oluş içindeyizdir.

Hızır ve Musa kıssasında dahi müminler için istenen hayra göre değer biçimsel yargıladığımız oluş belirlenimleri dahi ereğe bağlı olarak gerçekleşir iken değer yargısal olarak gerçekleşmektedirler. Bizlerin Hızır’ın yaptıklarına bakarak ahlaki anlamda kötü gördüğü, akıbet düşünüldüğünde müminlerin hayrınadır. Anlama bağlı değer biçimsel olan ve değer biçimsel kılındığı ölçüde anlamlı olan bir varoluşta anlamsızlık söz konusu dahi olamaz.

Anlamsızlık dahi öznellik söz konusu ise değer biçimsel bir yargı olmaktan öte durmaz. Bu durumda yaşananların anlamının öznel anlamda değişmez olanlara göre görecek ve değer oluşu içinde olan biteni anlamlı kılmış olarak yaşamayı varoluşumuza borç bileceğiz. Allah ortak gerçeğimiz, evrenseller de ortak olması gerekenler kılınmış iken öznellik de değer biçimsel gerçekleşiyor iken böylesi değişmezleri olan bir oluşta ilke ve hak olana göre anlam ve değer edinmemiz gerekir. İlke ve hak olandan ortak sonuç alabiliriz… kötü olandan ise hakikatten yana sonuç alamadığımız gibi birbirimizden de sonuç almayacağımız, geçmişin ve tarihin deneyimlerinde görülür.

Yusuf suresinde Yusuf’un kıssası anlatılır iken zalim ve güvenilmez insan tipine dikkat çekilir iken kötü olanın insan gelişime dair nasıl araç kılınmış olduğu net olarak anlamlı kılınır. Yusuf’un kötü olan yerine kendisi için zor olanı tercih etmiş olması da kötü olan değil, kendisinin hayrına doğru olandı. Varoluş değer iken varoluşsal değerini korumak da haya, iffet ve iman ile doğru olanı tercih etmekte aranmalıdır… Ki sonunda değer olarak anlamlı kılınmış bir yaşamda değerleri muhafaza etmek ile yani takva sahibi olmakla değerli ve değerli kılındıkça da anlamlı bir yaşam olanaklı olmuş olsun. Yusuf gibi kötülüğü savdıkça, daha değerli bir oluş içinde yaşam daha anlamlı olacak ve anlamlı kılınacaktır.

Pir Ahmed böyle konuşur iken herkes bir bağlamda cevabını almıştı. Zaman gezginleri de bir nevi cevap bulmuşlardı. Nureddin Hoca ise otuz yaşlarında genel öğrenim veren bir muallimdi (öğretmendi). Pir efendinin irfanından, derin ilim sahibi olduğundan haberdar olmuş, kendisini görmeye gelmişti. Cevabını aradığı soruları vardı. “Kimin suçu var” derken de ilk sorusunu sormuş ve cevabını almıştı.

Muallim Nureddin Hoca soru sormak için müsaade istedi. “Efendi, geleceğin hazır bulunduğu bir oluş içinde her kişi zamansal anlamda olup bitene örtük, gafil yaşamakta… Zamanların ve alternatif zamanların Cenabı Allah’ın varlığında hazır olduğu bir oluş içinde kâinatın nicel anlamda büyüklüğü dahi deryada damla misali itibarını yitirmekte. Allah’ın varlığının sınırsızlığı ve her anın rabbi olarak sınırsız oluş içinde dehasını gösteriyor olması insanın hayretini uyandırır iken kendisine hayran kılmakta. Bunun ile beraber siz ilmi ledün sahibi zatlar nasıl bir oluş içinde bu kadar bilgiye vakıf olmaktasınız?”

Pir Ahmed dikkatlice dinlediği muallimin gözlerini, görünmez bir el uzatmış gibi kapattı. Her ikisi de kendilerinden yüz sene sonrasında, günümüz zamanında bulunan ve bir masa başında ders veren Hz. Pir’in yanında ruhani olarak bulunmaktaydı. Öz kendilikleri ile dersinde hazır bulundukları zat zamanının piriydi. Onların geldiğini fark etmiş olsa da derse dersini bölmeden devam etmekteydi.

İçlerinden birisi Hz. Pire “Efendim, madem ki alternatif zamanlar var veya Cenabı Allah’ın sınırsız genişlikteki zaman katında anında alternatif zamanlar yaratılması olanağı var. Bunun dahilinde kötülüğün sonuçlarının kötü olacağını hem nebiler haber vermekte hem de Cenabı Allah kötü olana yeltenmememiz için haberci uyarılarda bulunmaktaydı. İçkiye bağımlı olmadan önce ağır ve kötü gelen tadının, onu öncesinde içilmez kılması gibi kötü gerçekleşmeden önce belki bir sıkıntı belki de engellemeye dair bir olay vb. bir biçimde gerçekleşmekteydi. Durum böyle olduğunda, rahmetin tarihsel anlamda da hep daha iyiye giden bir oluş içinde gerçekleştiği de düşünüldüğünde kötülüğe dair olarak Rabbin suçlanması haksızlıktı.

“Efendi, madem ki böyledir. Kötülük dahi yerinde ve gerekli olduğu kadarı ile araçsal kılınmıştır. İyi, doğru ve hakikatten sonuç vermeyen yani hakiki anlamda hak olmayan, yanılsama niteliğe sahip olduğundan ama birçok hikmeti gereği gerekli kılınmış olunandır. Diyalektik oluş içinde rahmet kötülük üzerinden gerçekleşir iken hak olan kötülük üzerinden görünüş bulmakta ve onun ile gelişim gösterilmekte ise olması gerekene karşı ne yapmak gerekir?”

Açıklamada bulunur iken sonuçta sorusunu dile getiren kişi Pir Sani idi. Hz. Pirin hem dervişi hem halifesi hem de yol arkadaşıydı. Heybetli ve azametli duruşundan korku ile karışık çekingen olarak etkilenmemek elde değildi.

Sorunun muhatabı olan Hz. Pir “Sani evladım. Araç olanın rahmet olması veya rahmete araç olması içindir ki kontrol ediliyor olması gerekir. İçimizde kötü olmamıza sebep nefsi emmareyi bastırmak -bilinç dışı kılmak- değil de helaller yani hak kılınmışlar çerçevesinde terbiye etmek, vicdan ile özdenetimde zapturapt altında tutmak onu rahmet olarak bulmamızı olanaklı kılar. İnsan ilişkilerinde de hırs, açgözlülük, menfaat ve haz düşkünlüğü vb. sebebiyle acımasız zalim ve güvenilmez olmakta iken hukuk ile kötülüğü kontrol altında tutmak kaçınılmaz olarak bulduğumuz olmuştur.

Hem kötülük olmadan adalet ilkesinin tesis edilmesi gerektiğinden ne kadar bahsedebilirdik? Adalet demekte isek kötülük ile yerinden edinilmiş hak olanı, ilkesi gereği gerçekleştirirken yeniden tesis etmek, gerçekleştirmek, yerine koymak gerekmektedir… Ki bu bizlerin gayreti ile olmalı ve böylece adalet ilke gereği bizler üzerinden halifetullah olmamızın gereği olarak görünüş bulmalıdır. Çocuklar gibi haksızca suçlamalarda bulunmak yerine yaptıklarımızın sorumluluğunu üstlenmiş yetişkinler gibi kötü tarafımız ile yüzleşmek onu rahmete çevirmenin olması gerekenidir.

Yaratılmış olmanın zamansal anlamda olmuş bitmiş oluş içinde gerçekleştiğini öngörmekte isek buna takılmak yerine anda -kendinde- her işi hikmeti gereği yapan Cenabı Allah’ın bir zaman değil de alternatif zamanlar da var edeceğini unutmadan hep iyi, doğru, hak olanı yapmaya çalışmak yerinde olur. Tövbe kapısı hep açık iken kötü olmakta ısrar etmek de kendi kötülüğünü istemekten öte değildir.

Hem kötüye karşı uyarılmakta hem de kötü olandan sonra tövbe etmek söz konusu ise bağışlanma olanağı içinde hep rahmetin öncelendiğine dikkat etmek gerekir. İyi, doğru olan ile ahlaki anlamda öznel olarak Allah’a yükselmek ve hak ile de Allah’la buluşmak söz konusu iken bizi hakikatten gafil koyan, hakikati kendinde bulmaya engel olan kötülüğü iyilik ile savmak olması gerekendir. Hak olan ile de kötülüğü aşmak, hak olanı tesis etmekle olması gerekendir. Vicdan ile yeniden kendi bütünlüğümüze dönecek isek kötülüğü vicdanda hakkaniyet ilkesi ile yenmek gerekir. Hakikat ile ayrı değil ama aynı da değil oluşu içinde bütünlüğün korunması ve yeniden yükselişin sağlanabilmesi için de kötülüğe değil, iyiliğe ihtiyaç vardır.

Güzel ahlakı tamamlamaya geldiğini söyleyen Resulün ümmeti iken güzel ahlakın karşıtı anlamında kötülüğü, tam anlamı ile savmaya veya rahmete çevirmek anlamında kontrol altında tutmaya çalışılması gerektiğini de anlamamız gerekir/ gerekirdi. Adaleti tesis etme gayreti ve güzel ahlakta -erdemlerde- yarışıyor olma azmi; kötülükle mücadele içinde kendini yeniden üreten, anlam ve değerde kendini yeniden yaratma olanağı bulan insanın olması gerekenidir. Hz. Resul bunun en güzel örneği -emsali- iken bizler kötülük ile mücadelede gevşek davranamayız.

‘Siz hiç günah işlemeyen birileri olsaydınız Allah sizleri helak eder ve günah işleyip de tövbe eden, af ettiği birilerini yaratırdı’ hadisi şerifi de günahın amaç değil, rububiyetin belirmesinin aracı olduğunu ifade eder. Günahkâr doğmayan bizler, günah işleyebilecek fıtrat üzeri yaratılmış isek aslımızda olmayana dönme olanağı içinde varız. Kötülüğe, günaha uğradık ise doğru veya iyi olanı yapmak, yaptığımızın sorumluluğunu üstlenmek ve pişman olmuş olarak bir daha kötü ve günah olanı yapmamaya çalışmak ile olması gerektiği gibi tövbe etmek gerekir. Tövbe bir nevi özür dilemek olup, insanın sadece Allah’tan, kötülük -yanlış- yaptığı kişilerden özür dilemesi değil, bir nevi kendi olamadığı, hak etmediği bir oluş içinde bulunmasından sebebiyet kendinden de özür dilemiş olması anlamını taşır.

Kötülükte dahi kendi olabilmenin başkası olma durumu -ayrıştırıcı olarak- korunuyor ve hikmeti de bir değil yüzlerce iken kendiliği yeniden ve yeni olarak iyi, doğru, hak olanda güzel yaratma olanağını da üzerinden bulmak olanaklıyken kötülük okumasına dikkat etmek gerekir. Nicesi, kötülük olgusu sebebiyle ya hakikate örtük olması sebebiyle küfre vardı ya da hikmetinden gafil olduğu içindir ki formel mantıkta sığ bir bakış açısından çıkarımda bulunur iken Allah’ı kötü olmak ile suçlayacak duruma düştü.

Bu dahi gafletti ki hikmetten uzak, tevhid gereği olması gerekeni yapmak ile Allah’a dönülmesi gerektiğini düşünemediler. Asılları olan Allah’a yükselmenin gelgitler içinde diyalektik oluşta gerçekleştiğini göremediler. Sibernetik ussal oluşta nedenlerin belirli kılınması ile amaca/ ereğe/ sonuca doğru gidilen bir oluş içinde belirli kılınmış hikmet belirleniminde bulunulduğu gerçeğini göremediler. Böylesi oluş içinde erek, amaç ve neden bağıntısında katmanlı ve çoklu gerçekleşen gerçeklikte aynalaşılan -spekülatif- bir oluş içinde bulunulduğunu da öngöremediler.

Bakınız! Baktığımız açı görmenizi etkilediği gibi baktığınız açı öznel anlamda gerçekleşen gerçekliğinizi de belirli kılar. Gerçek, olduğu gibi kendi iken çoklu belirim içinde hangi açıdan bakmakta isek o açının verdiği gerçekliğe tanığızdır. Hikmet çoklu gerçekliğe haiz iken hikmette ilke esas olduğundan ilkeler çoklu gerçeklikte yolumuzu kaybetmemek için önemlidir. Bu anlamda kötülüğü de ilke gereği okur iken rahmet ilkesini esas almış olarak okumak gerekir. Hikmeti gereği de çoklu gerçeklik beliriminde değerlendirmek yerinde olur. Her bir hikmetine tanık olduğumuzda rahmet ilkesinin kötülük araçsalında dahi görünüş bulduğu, gerçekleştiğine tanık oluruz.

Baktığımız açı gerçekliği belirli kılar. İnandığımız da gerçeğimizi belirli kılar iken içinde olmamızı sağlar. Öyle ise birçok açıdan hikmet ve esas ilkeleri gereği bakmayı öğrenelim ki hakikate karşı yabancı kalmayalım. Kendi gerçeğimizden de mahrum olmayalım. İnanç varlığı iken hakikat esaslı ve hikmet belirlenimli bilgi edinmeyi önemsemeliyiz. Sonuç esaslı veriler ile tahkike dayalı bilgi edinmeye de dikkat etmek gerekir… ki bilimsel anlamda bilgi bilimde hem geri kalmış olmayalım hem de hakiki anlamda gerçek ile tanışmış ve gerçeği hakkı gereği yaşamaya yol bulmuş olalım.”

Hz. Pir bunları konuşurken Muallim ve Pir Ahmed seyirdeydi. Pir Ahmed gizliden sessizce ağızsız olarak müsaade istedi. Hz. Pir aynı biçimde müsaade verdi. Pir Ahmed ve Muallim kendi zamanlarına döndüğünde hiç zaman geçmemiş gibi yerlerinde bulunmaktaydılar. Tayyi zaman yapmak ile kalmayıp, geleceğe de uğramış ve bir derse katılmışlardı.

Hiçbir şey olmamış gibi Pir Ahmed konuşmaya devam etti. “Evladım, özlere dair varoluşun kaynağı aynıdır. Aynı kaynaktan beslenen ulviler dikkat etti isen farklı zamanlarda farklı yerlerde olsalar da esas ve hikmet çizgisinden hareket ile aynı doğrultuda bulunarak sohbet ederler. Aynı kaynaktan istidat kadarı ile beslenir iken eksiklerimiz olsa da aynı kaynaktan beslendiğimiz içindir ki birbirimizin eksiğini zamanlar içinde tamamlarız… Var ise fevri sebeplerden dolayı yanlışımız, vakti saati geldiğinde düzeltiriz. Bizler için hakikatten paye almış olarak kendi olmayı bulmakta fakr öncelikli iken yokluk bulmayan bir oluş içinde haddi gereği yaşamak vardır. Aynı kaynaktan hizmet ettikçe beslenir iken efendinin bir efendi olduğunu, üzerimizde rabb belirlenimleri ile görünüş bulmasından dolayı zaten anlarız.

Derdimiz; kötülük gibi araçlara takılı kalmak değil, sebeplerde kaybolmakta değildir. Zaten araç olan amaç kılınmamış iken hikmetinden uzak saplantı olarak takılı kalmak gafletten öte değildir. Sebeplerin araçsallığı içinde sebepler hikmet üzeri iken esas olan amaca bağlı olarak gerçekleşmeleri sonucunda açık ettikleri hikmeti görebilmektir. Hikmetten ve esastan gafil oluş içinde isek nicelin ve sebeplerin dünyasında sürüklenmek, varoluşa sonuçta yabancılaşmak kaçınılmazdır.

Aynı kaynaktan beslenenler için ise deryaya düşen her damlanın etkisi zamanlara aşkın olarak hissedilir. Hissedilir ama bazen fevri nedenlerden ve yanlışın doğrunun azığı olmasından dolayı cereyan edecek hikmeti gereği yanlış veya eksiğe düşülür. Yorum varlığı olarak yaratıcı etkinliğe katılan insanın yorumlarken yanlışa düşmesi de gerekliydi.

Varsın olsun! Kiminin yanlışı veya eksiği diğerinin gerçekle doğrultacağı veya tamamlayacağı olmaktaydı. Ayrıca bu oluş biçimi, süreçsel anlamda -gerçekleşirken- zamansal olmanın gerçeği iken hikmeti sebebiyle olması gerekli ve yerindeliğinde gerçekleşendi.”

Gelecekten gelen misafirler ise Pir Ahmed’in şimdiki dünyaya geldiğinden habersiz, olan biteni seyir etmekte iken derse katılmaya devam etmekteydiler. Her can herkesi görecekti diye bir kaide yoktu ama Cenabı Allah yaratır iken yarattıklarını her belirlenimi ile bilen ve gören idi.

Özde nura varanlar için nurun gerçeğinde zamanlarda seyir etmesi, madden gidilemeyecek kadar uzak yerlere gidebilmesi, bunun ile kalmayıp hem zamana hem de gidilen yerlere nüfuz etmesi olanak dahilindeydi. Âlemlerin Rabbi -âlemlerin özde zatı- olan Allah’a ermiş olanlar için Allah ile âlemler seyrinde bulunmak olanaklıydı. Allah’ın zatını zatında bulanlar için ol denilenin olduğu bir oluş içinde bulunmak da olanak dahilindedir. Sadece Allah’ın bilgisinden ilmi ledün anlamında içerden kendilikte beslenmek değil, Allah’ın zatı ile güç getirir iken feraset, basiret, tasarruf, keramet vb. nimetlere ermek her müminin hakkıdır.

*

Değişmeyen gerçeklere -değerlere- göre yaşamak…

Ali Paşa, hakikatten sonuç almış edep ve haya sahibi yani usul ile öz denetimi olan ve kendi olma değerini muhafaza edebilen bir kişiydi. Hasan Paşa’da kendisi gibi bir zattı. Emir komuta zinciri dışında yakin tarik kardeşi -ihvan- olup birbirlerine duyarlıydılar. Ruhları senkronize bir oluş içinde birbirlerine ayna olacak kadar benzer ve aynı anlayış ve duygudaş etkileşimler içinde bulunabilmekteydi.

Hasan Paşa savaş meydanındaki dehşeti bir an hatırlamış… Ali Paşa’da savaş meydanının anılarında sanki kaybolmuşçasına boş gözler ile bakmaktaydı. Bu duruma vakıf Pir Ahmed her ikisinin ruhunu, anıları silinmeyen savaş anına götürdü. Ali Paşa ve Hasan Paşa dergâhta olmadıklarının farkında efendinin ne anlatmak istediğine dikkat kesildiler.

Pir Ahmed, “Evlatlarım, her hayırdan şerler doğabilir, her şerden de belki binlerce hayır doğabilir. Cenabı Allah kullarına hayır dilemiş iken şerr, olay ve olguları gerçekliği dışında görmek, karşılamak, tutum ve davranış biçimsel olarak muamelede bulunmak ile de ilgilidir. Zorlayıcı bir olay karşısında nefsi emmareden mi yana yoksa vicdan, hakkaniyet, haya, iffet vb. ile özdenetim de Allah’tan, insanlıktan yana mı tavır göstereceğiz. Hayr ile savdığımız şerr hayra döner, güzel niyetin akıbeti de güzel kılmaktan öte değildir.

Karşılaştığımız olay ve olguları nasıl karşılamakta isek öylesi bir oluşun sonuçları ile de karşılaşacağımız kesindir. Merhamet ekenin merhamet biçeceği, iyilik edenin iyilik bulacağı, kötülük yapanın yaptığı ile er ya da geç hesaplaşacağı bir oluş içinde, hiç kimse kendi gerçeğinden kaçacak değildi.

Savaş gibi zorlayıcı bir meydanda…” derken üçü beraber ruhsal olarak savaş meydanını seyir etmekteydiler. Gök onlara yuva, yeri seyir ederken Ali Paşa ve Hasan Paşa savaş meydanında kendilerine de tanıktılar. Barut ve kan kokusu her yeri kaplamış, hatıraları silinmeyen savaşın dehşeti yeniden ve başka bir açıdan yaşanmaktaydı.

Şehit ruhların selamet yurduna doğru ölümsüzlüğe kanat açması ve kötü niyetli kafir ruhların kendileri ile hesaplaşacağı bir meydana doğru gitmeleri gözlerinin önünde cereyan etmekteydi.

Pir Ahmed talipleri olan öğrencilerini (talebelerini), kendiliğin derinliğinde hiç unutmadıkları savaş ile yüzleşmeye geri getirmişti. Savaş sonrası değişen dünyaya da tanık olduklarını bilmekte, savaştan öncesi ve sonrası ile de rahmet tesis edilir iken şerr bildiklerinin yüzlerce hayra sebep verdiği ile yüzleşmelerini istemekteydi.

Bunlardan haberdar olan Ali Paşa ve Hasan Paşa savaş zamanına geri gelmelerinin arkasında yatan başka bir gerçek aramaktaydılar. Bu meydan can alınıp can verilen canların feda edildiği şehitler meydanıydı. Azim, şecaat ile canların feda edildiği meydandı. Batılın zayi olduğu, dünyanın değişen zamanlarda yeniden ve yeni bir zamana taşındığı, canların canı ile imtihan edildiği meydandı.

Ölen değil, bedeni terk etmek ile yaşamı sürekli bulan canların ölümsüzlüğe ardı sıra tanık olduğu anlardı. Ölüm tadılır -deneyimlenir- iken kimi canın tekbirler ile Allah’a yükseldiği, kimi canın ise kendi ile sonuçta ahlarla yüzleşeceği meydandaydılar. Savaş meydanında ki Ali Paşa, savaşın şiddeti içinde bunlara tanık iken zaman gezginlerini de görmekte, bunun ile de kalmayıp kendini seyreden kendine de tanıktı. Tam tanık olduğu sırada Pir Ahmed öğrencilerini kendi zamanlarına geri getirmişti. Hiç zaman geçmemiş gibi bıraktıkları zamanda sohbete devam etmekteydi.

“Siz öldürürken siz değil Allah öldürmekte, batılı sizin elleriniz üzerinden Allah gidermekte… Böylesi oluş içinde üst bir hikâyenin hikâye sahipleri olarak üst hikâyeye katılmaktasınız. Sizlerin hikâyesinde Allah görünmekte ise, sizlerden Allah kendini severek gerçekleştirmekte ise siz bunun ile şeref bulduğunuz bir oluş içinde iseniz Allah’ın rızasına ermişsiniz demektir. Şerr (kötülük) geldiğinde karşında durmayıp da kaçan şeytan gibidir. Sessiz kalanın dilsiz şeytan olduğu da hadisi şerifte ifade edilmiştir.

Hikâyenin hayır tarafında olup da Rahmet sahibi Allah’a teşekkür etmek ise bencillik değil, minnet duymaktandır. Hikâyenin kötü tarafında duranlar için ise rahmet sahibi Allah’tan bağışlama temenni ederiz. Dileriz demedim, temenni ederiz dedim. Dilekler hakkı gereği yerini bulur iken gerçek karşısında gerçekleşmeye bilirler. Temenni ise gerçek karşısında temenni edilenin umuda bağlı kılınmış olması gerçeğini taşır. Gerçekleşmemesi durumunda ise ‘kabul olmayacak duaya amin denilmez’ gerçeği sebebi ile imanda zafiyetin olmaması için önemlidir.

Onların günahı neydi denilecek olunur ise… Geçmişte ne yaşadıklarının gelecekte ne olacaklarının bilgisinden yoksun iken onlar hakkında yargıya varmak anlamsızdır. Bir önceki veya bir sonraki yaşamlarında neler yaşadılar ise onun ile aynalaştıkları bir dünyada iken kıssasın yani birebir karşılık görmenin -vermenin- olduğu bir dünyada kendi ile aynalaşan ruhların (öz kendiliklerin) aynalaşılan bir oluş içinde varoluşuna tanığızdır. Bu durumda geçmiş ve geleceğin girift olarak birbirini kapsadığı oluş içinde şimdi ve burada olarak bulunan her can kendi hikâyesinin baş aktörü olarak temsil ettiği gerçeği görünür kılmakta. Hikmet dolu bir oluş içinde suçlu-suçsuz, haklı-haksız ayrışımına girmek yerine, yaşananların sonuçlarının gerçekleştiği sonuçların içinde yaşanan bir oluşta sonuçlara göre olması gerekene odaklanmak ve yaşamak yerinde olur.

Allah zalimliği yaratmıştır ama zalim değildir. Aslen neyi ne için halk etmiş ise halk ettiği neden için gerçekleştirmekte ve hak ettiği gerçekliğe taşımaktadır. Aynalaşılan bir dünyada kendi ile aynalaşmak söz konusu ise kendi olmaya yol bulan her can kendinden kaçamadığı bir hikâyede kendi ile yüzleştikçe, kendini hakkı gereği gerçekleştirdikçe, Allah ile kendi olmayı bulur.

Bu anlattıklarım hikâyenin hep hayır tarafında olanların rahatça dinledikleridir. Hikâyenin şerr tarafında olanlar için de Allah’ı yaşamak söz konusu olsa da her ilahi ismi ve sıfatı Muzill ve Mudill isimleri ile yaşadıkları kesindir. Onlar açısından olan biteni değerlendirdiğimizde, sanki yaptıklarından mesul değillerdir ama mesul olunmayan bir oluş içinde kendi olmak ne kadar gerçekçidir. Suçlu olarak Allah var denilmekte ise çocuklar gibi kendi olmaktan kaçarken ne vakit yetişkin olunacaktır? Belki de bir vakit belki de hiçbir vakit yetişkinliğin rahmeti onlar tarafından tadılmayacaktır. Yaşadıkları ruhsal durum ne ise öylesi var olmak yazgıları iken onlar kendi olmaktan da razı ise yapacak bir şey var mıdır?

Cenabı Allah onları kendi üzerlerinde hakikate örtük kılmış iken kendileri hakikate adım atmadıktan sonra, kendi olmayı böylesi bulanlar kendileri dışında suçlayacak kişi aramamalıdır. Hayır! Faili Mutlak Allah iken suçlu olmaları olanaksızdır denilir ise yazgının oluş biçimlerini ifade ederken hikmete ve olması gerekene dikkat çekmekteyim. Suçlu arayışı içinde yoldan beri kalmaktan ve şerre düşmüş olanlara el uzatmaktan beri kalıp da tevhitten beri kalmaktan Allah’a sığınırım. Yani Allah’ı hayatın içinde eylemlerimizde bulmak, yaşamak ve rahmet el olmaktan beri kalmaktan Allah’a sığınırım.

Yaratımda rahmet en temel ilke iken suçlu kılmak amaç olmadığına göre suçlu kılma veya arayışı içinde kendimizi tüketmektense hikmet ve olması gerekene dikkat etmek yerinde olur. Olması gerekeni yapmakta huzur bulmak var iken çocuklar gibi suçlayıcı veya suçlu arayıcı olmak, kendimizi ruhsal anlamda rahatsız etmekten öteye taşımaz.

Ali evladım! Cenabı Allah yazgının oluşu içinde adaleti aynalaşmanın ilkesi kılmış iken her canı özgünce kendi olmaya eyler iken de rahmet sahibidir. Elbet bağışlanmak da haktır. Ahiretlerini bilmediğimiz kimseler hakkında hüküm vermek de hak değildir. Suçlular, hikmet ve olması gerekene dönmedikçe, girdaba düşen gemi misali sürüklendikleri dünyada aşağıların dibine çekilirler/ çakılırlar. Kendi olmayı şerr ile bulanlar şerri bırakıp rahmeti amaç etmedikçe bağışlanacak da değildir. Hakkı olup da yaşarken hak ettiği iblislik elbisesini de fıtratı gereği buluyor iken bu ona zülüm değildir.

Allah’a hamd olsun ki bizleri hayırlı kıldıklarından, salihlerden yani senin de anlayacağın üzere selamete ermiş, özgün kendilik durumunda -hâlinde- bulunan ve özgürce kendini gerçekleştirebilenlerden eyledi. Nefsi emmareden, üzerimizde rabbimiz olan Allah’a sığınırken dahi emanet kıldığının hakkı vererek geri verebildik ise ne mutlu.

Allah kendini yarattıklarının gerçeği kılmış iken her can onu yaşarken bizler can üzeri birliğe memurken bizi uzak kılan nedir diye sormak gerekir. Hikmet, tevhit -bilgibilim- ve ahlaki anlamda olması gereken ne ise yaşamak da haktır. Değişmeyen gerçeklere, değerlere göre yaşamak gerekir. Öznenin anlam, değer, irade, duygu, inanç, ahlak, varlık belirlenimli metafizik ve zamansal belirimli olması gibi değişmezleri var ise bu değişmezlere ve diğer özneler ile ilişkilerde sonuç belirimlere göre nasıl yaşanması gerektiğini öngörmek yerinde olur. Sonuçlara göre yaşamda, nedenlerini belirli kılan canlar özgürlüğü sonuçlara göre yaşamda selamet bulmakta ararlar ise bu kendi hayırlarınadır.

Ya salihlerden -iyilerden- ya da hakikatten yana sonuçsuz kalan zalimlerden -kötülerden- olmak yazgının hikmet kodlarında gerçek iken böylesi oluş içinde varoluşun gerçekleştiğini bir ön kabul ile değerlendirip ne yapılması gerektiğine bakmak gerekir. Ya zikir ya da küfürde ya salih ya da zalim olunmakta ise varoluşun böylesi diyalektik oluşta öznenin ilke gereği kendini gerçekleştiriyor olması gerçeğine uyanmak gerekir. Önemli olan ilkeyi hakkı gereği rahmette mi yoksa hakkı dışında nefsi emmare için zulmette mi yaşadığımızdır. Hakikatten alınan paye ile böylesi var olunmakta iken herkes kendi olmanın çabası içinde varoluşunu bulurken sözümüz bir nasihatten, ön kabulden öte durmaz.

Gerçeğin dahi inanç varlığı olan öznede bir ön kabul olduğu düşünüldüğünde, hikmet oluşu içinde çıkılamayan varoluşta herkes ön kabulleri ile var olduğu gerçeklikte inandığını yaşamaktan öte durmayacaktır. Bu nedenledir ki sözümüz nasihatten ibaret, iman edenleredir. Kur’an’da her kişinin dini ve işinin kendisine olduğu belirtilirken de buna dikkat çekilir.

Böylesi bir gerçekliği ya zımnen kabul etmeyeceksiniz ya da gerçek ile yüzleşir iken Cenabı Allah’ı suçlayacaksınız ya da böylesi bir oluş içinde varoluş gerçekleşir iken kendinize dönüp tevhit ve ahlaki anlamda kendimiz ile yüzleşecek, hesaplaşacak ve olması gerekeni gerçekleştirip kendi olmayı kadim bir oluş içinde bulacaksınız.

Gerçek, nimete ermek veya gerçek amaçtan sapmış olarak sapkınlardan olmak ile değerlendirilip inanca dair seçim yapmak ile karşımızda durur. Bu dahi başkası olarak kendi olmanın farklılığında kendi olmak için iken her can -ruh- kendi olma çabasında gerçeğe göre değerlendirilmiş dünyasında ya nimete erenlerden ya da sapkınlardandır. Rahmet gereği tövbe kapısı hep açık iken gaflet gereği sapkın tarafa geçmek olası iken ne veya kim olunacağına dair öngörülmez bir oluş içinde, dikkat edilmesi gereken bir hayatı yaşamaktayızdır.”

Ali Paşa “Efendim, Allah elbet nurunu tamamlayacağını söylemekte. Öyle ise her ruh -öz kendilik- er ya da geç rahmete erecek, affa nail olacak mıdır? Bu kadar olan biten hikmet içinde her can rabbi olan Allah ile kendi olmayı bulur iken geri O’na dönüşte O’nun ile kendi olmayı bulmanın şuuruna ve ahlakına erecek midir?”

Bu soruların cevabı neydi? Her can sonuçta selamet bulduğu bir oluş içinde bulunacak mıydı? Cehennem denilen hatırlama yeri, yarattığı günahlar ile hesaplaşma ve cebelleşme yeri geçici miydi?

Pir Ahmed’in bu sorulara cevabı netti. “Evladım, dersi iyi çalışanlar için dikkat edecekleri en önemli konu, her can rabbi olan Allah’a dönerken kendi fıtratına dair oluş içinde kendi olmanın en üst seviyesine tekâmül eder. İblislerden ya da ruhanilerden olması gerçeğine göre aslına tekâmül eder. Elbet, Allah nurunu tamamlayacaktır ama Kur’an’da buna dair “Kafirler ağızları ile Allah’ın nurunu söndürmek ister. Allah nurunu elbet tamamlayacaktır” denilir iken kafirlerin bir nevi müstesna olduğu belirtilmiş olur.

Nurun tamamlanması demek; Allah nur olduğu içindir ki kendi varlığına, tanrısal olana dair olanları tamamlayacaktır anlamını taşır. Kur’an Allah kelamı iken kelama dair tanrısal olması ile nurun tamamlanması ile ilgili bir yöne haizdir. Ancak, kişinin Kur’an ve nebi referanslı Allah’a yolculuğu düşünüldüğünde Allah’a doğru tekâmül edenlere nurun tamamlanacağı müminlere müjdedir. Allah’a tekâmül etmek ile iblislikte tekâmül sahibi olmayı birbirinden ayrı tutmak gerekir.

Ancak rivayet edilir ki bir hadisi şerifte ‘Cehennemden son çıkan kul Allah huzuruna çıkarılır. Cennete girmesi söylenir. Cenneti dolu gördüğünde Cenabı Allah bir daha bakmasını söyler. O da cenneti geniş bulur.’ Bu rivayete dikkat edilir ise Allah’ın sınırsızca zaman genişliğinde dilediği gibi anda -kendinde- yaratımda bulunduğu anlaşılacağı gibi ‘cehennemden çıkan son kul’ denilir iken er ya da geç cehennemden çıkacağı da anlaşılabilir. Hem kendi yapacak hem de cehenneme atacak diyenler de çıkabilir ama yaratımın hikmet gereği ussal oluşunda ve varoluşun kodlarında her ruh kendi olmayı hakikat ile varoluş içinde bulur iken tersleşmeden ders almak yerinde olur.

Ayrıca ‘cehennemden çıkan son kul’ denilir iken cehenneme ait olmayan insan kast edilmekte ve cehenneme ait olan cehennem halkı yani oraya ait olmak kast edilmemekte ise iki farklı tekâmül yolunun olduğu görülür. Sıfat ve ismi ilahiyi hakkı gereği yaşayanların tekâmülü ve hakkı gereği yaşamayanların tekâmülü… İlahi sıfat ve isimleri hakkı gereği yaşamayanlar, tanrısal belirlenim olan Mudill ve Muzill isimlerinin hakkı gereği var olmuş olurlar. Sonuçta ise uluhiyet gereği hakikate ait olan tanrısal olanları rububiyete dair olarak ubudiyette bulmuş olarak var olunduğu düşünüldüğünde, her ruh aslı olarak bağlı olduğu gerçeklik alanına, ait olduğu yere göre kendi olmaya tekâmül etmektedir de diyebiliriz.

Kasabın kasap kılındığı, caninin cani, müminin mümin kılındığı bir dünyada bizlerin mümin kılınmış olması hamd etmemiz, şükürlerimizi sunmamız için yeterli değil midir? Tövbe de kati oldukça, şükürden yana devamlı oldukça hakikatten sonuç almanın açık olduğu bir yolda sapkın kalmak bize züldür. Eksiğini tamamlamamak da yanlıştan öte küfürdür.

Bilgi öznede anlam ve değer yargısal olarak inanılan olması gerçeğinde ediniliyor iken gerçek hep kabul edilip edilmemekte belirlenimi olandır. Böyle olsa da tahkiki sonuç almaya bağlı olarak yapılmış bilginin gerçekliğine göre yaşamak kaçınılmaz olarak bulduğumuzdur. Böylesi durumda nefsi emmareye uyup da sapkınlardan olmaktan ise Allah’a yükselmek, nimete ermek haktır.

Kötülük mevzusu hem bilgibilimsel hem de ahlak biçimsel bir konu iken sonuçlardan bağımsız düşünülmemesi gerekendir. Sonuçlardan bağımsız düşünüldüğünde de söz konusu özgürlük ise herkesin fevri anlamda özgürlüğünün olmayacağı bir oluş içinde bulunulmaktadır. Herkesin fevri anlamda özgürlüğünün olmayacağını ise öznel kritik olarak beliren us belirlenimli vicdan ayrıca geçmişe dair olması gerekenden uzak yaşanan öznel deneyimler ve tarihsel anlamda ötekine zarar verici deneyimlerin olmaması gerektiğinden öğrenmiş olmamız gerekir. Tevhid gereği ile de hakkaniyet ilkesi gereği ötekinin de öncelendiği bir oluş içinde bulunmak, Allah’ı hakkı gereği yaşamak için imanımızın gereğidir.

Varoluşun değişmeyen gerçeklerine -değerlerine- göre ilke gereği yaşamak olması gerekendir. Yarının dünyalarında değişmeyen gerçeklerin de değiştiği söz konusu olmaktaysa varoluş o dünyalarda hangi değişmez gerçeklere göre gerçekleşmekte ise ona göre yaşamayı öğrenmenin gerçek olduğu dünyalarda bulunulduğunu söyleyebiliriz.

Şimdiki gerçeğimiz öznenin zamansal ve mekânsal oluş içinde anlam, değer, irade, duygu, inanç, ahlak, metafizik varoluşu ve hakikatten paye alarak var olması ise bu yarın da gerçekliğini koruyacak olandır. Bu temel ilkelere göre de sonuç belirlenimli olarak nasıl yaşamamız gerektiğinin usuna sahibizdir. Özne olmanın değişmezleri değiştiğinde ise artık öznellikten değil özne olmamaktan bahsedebiliriz. Yani bazı değişmezler vardır ki o şeyin kendi olmasının gerçeğini taşır ki bugün gerçekliğini koruduğu gibi yarın da gerçekliğini koruyor olarak gerçekleşiyor veya gerçekleşmesi gerekiyordur. Bu anlamda gerçekliğe tanık isek bütün insanlığa ortak bir mesajımız olabilir.

Katmanlı çoklu gerçeklikte baktığınız açı görmenizi etkiler, baktığınız açı gerçekliği belirli kılar ama varoluş için değişmeyen gerçeklikler vardır ki onlar baktığımız açılardır. Kavramsal ve inanç biçimsel olarak dar veya geniş kabullerimize göre daha geniş ve derin bir gerçekten veya sığ kalınmış olunan bir bakış açısından bakmaya eylenir iken değişmez gerçeklere dikkat etmemiz gerekir.

Kötülük konusu da nefsi emmarenin yani içimizdeki gölgenin, kötü yönün varlığı söz konusu ise gelecekte dahi zalim ve güvenilmez insan tipi ile görünür olmaya devam edecektir. Olay ve olguları nasıl karşılamakta isek öylesi karşılandığımız gelecek oluşu içinde baktığımız ve karşıladığımız açı; geleceğimizi, başka bir deyişle de içinde yaşayacağımız gerçekliği dahi belirli kılar iken dikkat etmemiz gereken bir oluş içinde varoluşumuzu bulmaktayız.

Canlarım! Sadece bilmekle sorumlu olduğumuz bir dünyada değiliz. Bilmek gerektiği kadar anlamamız da gereken bir oluş içinde bulunmaktayız. Öyle ise bir düşünce biçimi olarak formel mantık ile bilmeye yönelik sadece düşünmenin eksik olduğunu bilmek yerinde olur. Formel mantığa içkin diyalektik, diyalektiğe içkin ampirik, ampirik olmaya içkin sibernetik ve spekülatif (aynalaşmaya dair) katmanlı bir düşünce oluşu içinde olan biteni değerlendirmek ve anlamaya çalışmak olması gerekendir.

Bugün bilmediklerimize yönelik olarak bilinemez dogması ile değil, bugün bilinmeyenin yarın bilinebilir olacağının geniş kabulü ile geleceğe doğru yürümek, insan olmanın amacına uygundur. Bilmek, anlamaya çalışmak, yaratım etkinliği içinde gerçekleştirdikleri ile kurulan geleceğe yolculuk yapmak her kişinin kendi gerçeğidir. Öyle ise gelecekten bağımsız günü -anı- fevri anlamda keyfi olarak yaşamak hakkımız değildir…

*

Her gerçeğin farklı açılardan bakıldığında başka gerçekleri olduğuna tanık olmak…

Hasan Paşa Pir Ahmed’in konuşmasından esinlendikleri, tasdik istediği bir soru sormak için başı ile müsaade istedi. Müsaade kendisine el işareti ile verildiğinde kendinden emin ses tonu ile konuşmaya başlamıştı.

“Efendim, anladığım kadarı ile bugün kötülük üzerine değil, bizatihi hakkında konuşmaktayız. Gerçeği görünür kılmanın gereği dilsel anlamda kavramsal idrak -görü- oluşturmak ise kötülüğün ne olduğuna dair tanımı, tanıtlaması, nasıl var olduğu ve ne için olduğuna dair hem ruhsal hem tarihsel hem de tanrısal yönleri ile gerekçelendirilmesi önemliydi.

Olgusal anlamda gerçeğin değişmezleri olsa da oluşa dair öznelliğe bağlı olarak gelişen gerçekliğe tanığız. Kötülük sadece öznel gerçekliği olan değil, gelecek anlamında öznel gerçekliği de olumsuz anlamda belirli kılan özelliğe sahip. İyi ve doğru olanın da öznel anlamda geleceğe dair gerçekliği, olumlu anlamda etkilediğini söyleyebiliriz. Bu durumda kötülüğün olmaması gerektiği değer yargısından rahmetin öncelenmesi gerektiği değer yargısında bulunarak, kötülüğün değer yargısal bir oluş içinde bulunmamızı eytişimsel olarak sağladığını söyleyebilir miyiz?”

Pir Ahmed talebesinin irfana -anlayışa- dair zevkinden hep memnuniyet duyardı. Anlayışı gözünde çakmak çakmak ışıldayan öğrenci için artık aslından beslenir, irfan sahibi olduğu nazarı ile bakardı. Ali Paşa zaten özgür kılınmış bir ruh olarak efendi tarafından ruhsat verilmişlerdendi. Hasan Paşa’nın da ruhsat -icazet- sahibi olduğu, Allah’tan ilmi ledün sahibi olmasından ve üzerinde Allah’ın nurunun şiddetli bir biçimde salınmasından belli olmaktaydı. İrşada dair ruhsat, bazı kişilerin kâğıt parçasına yazdığı gibi değil, böylesi Allah’tan alınırdı.

Yolun büyük velileri eskiden elbette icazet yazarlardı ki kişin ehil olup olmadığı bilinsin. İcazet, herkese değil, Allah’tan sonuç almış olarak hak edene verilirdi ki ehil olanlar ile hakkı gereği insan yetiştirmek olanaklı olsun. Böylece insanı eleman kılmak değil de Allah’a, insana, diğer mahlukata hizmetkâr insan olarak, hakikate dair varoluşuyla insanın insan ile insan olması, yetiştirilmesi olanaklı olsun.

Pir Ahmed öğrencisine: “Kanaatim seninki gibi kötülüğün gelecek belirlenimli olarak içinde bulunacağımız gerçekliği etkilediğidir. Kötülük, bizleri kötü ve rahmet arasında gelgitler içinde değer biçimsel bir oluşa eyler. Sonuçlar öngörülerek yaşandığında ise gelecek kötülüğün olumsuzlanması üzeri biçimlenir iken hep daha iyi bir gelecek içinde kendimizi bulma olanağını da açık eder. Elbet kötü olanlar da yaptıklarının sonuçları olarak kendilerini bekleyen bir gelecek oluşu içinde bulunurken kötülük kendi gerçeklerini etkileyen bir oluş içinde bulunmalarına nedendir.

Kötülüğe dair konuşmalar dikkatli dinlendiğinde kötülüğün öznellikte değer biçimsel oluşa eylediği de görülür. Kötülük olumlu anlamda bir değer değilse de iyi, doğru, hak olanın açık olmasının ve gerçekleşmesinin gereği iken değer yargısal bir olgu olarak bilincimizin önünde durur. Kötü olan ile sorguladığımız ve sorunsal kıldığımız Cenabı Allah’ın varlığı dahi kötü olan her ne ise onun üzerinden ereksel anlamda değer olarak görünüş bulur.

Duyusal algı çerçevesinde gelişen formel mantık ile bakanlar için kötülük, Allah’ın varlığını inkâr etmeye araç iken kötülüğü hikmet üzeri halk etmiş ve öznel anlamda esas, erek kılmamış Allah’tan gafil olmaları kaçınılmazdır. Bu dahi nesnelerine odaklı duyusal algıya örtük ama tanrısal olan evrensel -tümel- ilkeler ve ilkeler üzeri gerçekleştirdikleri üzerinden harekette kendini görünüşe taşıyan Allah’ı görmeye engel olmakta.

Cenabı Allah herkese aşikâr olsaydı, evvela bilmenin heyecanı, yaşam sevinci oluşturması sebebiyle bilginin değer kılınması ve bilinenin değer bulunmasından dolayı değer belirlenimli bilinirdi. Ancak, bilginin/ bilmenin sıradanlaşması söz konusu olduğunda değerinde bilinmez, herhangi bir nesneyi bilmek gibi sıradanlaşırdı. Bu, O’nu bilmeyelim anlamında söylediğim değil, bilakis bileceğiz ama değerinde bilmek için, iman ve imanın gereği olarak O’nu ereğinde ideal kabul etmek gerekir. O’na olan sevgi değerini korumayı olanaklı kılar. Kendisine tekâmül edilirken de kolay olmayan, emek isteyen bir oluş içinde O’na katılır iken değerli bulunmak da olması gerekendir. Çünkü emek, değer oluşturan çaba içinde bulunmak anlamını taşır. Emek ile de O’na tekâmül ederken O’nu erekte ideal olarak bulmak, O’na kavuşmak -ermek- vb. O’nu değerinde bilmeyi olanaklı kılar. Değerinde bilmenin korunması için emek gösterilen bir yol gereklidir. Zaten tasavvuf ile böylesi bir oluş içinde O’nu bilmekte değil miyiz?

Herkesin bildiği Allah söz konusu olduğunda da Allah değer olarak bilinmekten yana değerini yitirir. Herkes içinde, O’nu bilmeyi talep edenlerin bilme yolunda ilerlemesi, bilmeyi özel ve değerli kılar. Bunun dahilinde O’nu sadece bilmek değil hakkı gereği bilmek ve hakkı gereği hak ederek yaşamaya çalışmak da O’nun değerini muhafaza etmeyi olanaklı kılar. Bu durumda ereksel olarak hep önümüzde olan Allah ile değer yargısal bir gerçeklik içinde tevhid yaşantısı olanaklı olur. Herkesin hakkı gereği bildiği bir Allah söz konusu olsaydı, değerden yana değerini genelde yitirmiş bir Allah olarak O’nu sadece bilmiş olurduk.

Bu anlamda kötülük, genele yönelik olarak gaflete sebep verir iken Cenabı Allah’ı gizli kılan bir araç ise bu anlamda gizil olanın değer biçilemez değer olması gerçeğinden hareket ile bakıldığında, Allah’ı değer olarak bulmayı da olanaklı kılmakta. Cenabı Allah gizil durdukça değer biçilemez değer olarak kötülük üzerinden hep olması gereken ahlak belirleyici değer olarak belirendir. Kötülük söz konusu ise gizil duran Allah, gizil durduğu içindir ki iman edenler için değer biçilemez değer olarak bilinir olur. Tümel kimlik belirimleri ile de bilindiğinde gerçek değerinde biliniyor olmak ile kalmaz, zulmün üzerinden merhamet sahibi, fakrın üzerinden cömertlik sahibi, günah üzerinden bağışlama, af etmenin sahibi olarak hakkı gereği değerinde yaşanması olanağı bulunur.

Kötülük olumsuz anlamda değer yargısal iken olumlu anlamda değer yargısal olarak rabbi -tanrısal- sıfat ve isimlerin hakkı gereği değerinde yaşanması gerektiğini görünür kılar. Değerinde yaşanmasını da olanaklı kılar. Bu anlamda kötülük ile karşı karşıya kalındığında kaçmak veya sükût etmek değil de iyiye, doğruya, gerçeğe dair ne yapıldığı önemlidir. Kötülük; erdemleri, Cenabı Allah’ın ilahi -tanrısal- isimlerini değerinde yaşamayı açık etmekte ise zaten olması gereken araç olarak tinde yerini almaktadır. Bu anlamda Azazil’in iblis olması da olması gerekli kılınmış olarak gerçekleşmektedir. Âdem’in değer olarak görünüş bulmasının aracı olarak kötülük, insanın kötüye aşkın kendi olmayı bulması ile değerinde kendini yaşaması, değer olarak kendini yaratması için dahi olsa ihtiyaç duyduğudur.

Kötülüğün olumsuzlanması üzerinden rahmet tavrında olarak kendini değer olarak yaratan insan nasıl söz konusu olmakta ise Cenabı Allah’ta kötülüğü yaratmış olsa da esas, amaç kılmamış olarak olumsuzlar iken kendini rahmeti öncelemesiyle değer olarak öznel/ tinsel anlamda yaratmaktadır. Kötülüğün esas değilse de amaç kılındığı öznelerde de görmekteyiz ki insan ise insan olma değerinden, cin ise cin olma değerinden düşmüş kılarak değersizleştirdiği bir oluş içine eylediğini söyleyebiliriz.

Şurası gerçek ki kötülüğe dair diyalektik oluş içinde kötülük; Jung’un tabiriyle gölge, tasavvuf tabiri ile de nefsi emmare kaynaklı gerçekleşir. Evrensel değerler ile özünden itibaren vicdan bulan, geçmişe ve tarihe dair kötülüğe ait olumsuz sonuçları deneyimleyen için ise kötülük mücadele edilmesi gerekendir. Kötülük ile mücadele içinde bulunan her can, değer yargısal bir oluş içinde kendini yaratma olanağını kendi özünden hareket ile bulur. Cenabı Allah’ın yaratma -düşünce- etkinliğine, başkası olmakta kendi kılınmış olması ile katılma olanağı bulur. Böylece yaratılmışlığın olmuş bitmiş olması oluşu içinde kendi olmayı, diğerleri ile ilişkilerinde anlam ve değer edinimi içinde kendi yaratıcı etkinliğinde bulur. Başkası kılınmış olarak kendi olmayı da ya kötülüğe dair olması ya da rahmete dair olması ile gerçekleştirir.

Vicdan sahibi ise ne müsrif ne de cimri, ne cahil ne de zalim/ nankör, ne şımarık ne de sığ anlamda yoz vb. kötü veya kötü değilse de hak olmayan belirlenimleri ne o ne de o olarak olumsuzlar. Vicdanda hak ve hakkaniyet ilkeleri ağır basarken kötülüğe, günaha dair olan değer yargısal oluş biçimlerinin gerçekleşmesine izin verilmez. Böylece kendi olmak, iyi, doğru, hak olan ile rahmette gerçekleşir iken herkes için güzel olanda kendini yaratıyor olarak var olmak söz konusu olur.

Kötülük Allah’a ermeyi ve hakikatinin bilgisini edinmeyi zor kılmakta ise zor olanın değer kılınmış olmasını, değer olarak bulunmasını olanaklı kılmak ile de varoluş alanında tinsel anlamda yerini alır. Yaşamın bir gerçeği olarak onun yerindeliğini bilmek, ona özenmeden ve özendirmeden onun ile mücadele içinde nasıl yaşanması gerektiğini bilmek için önemlidir. Her gerçekleşenin sonuçlarının olduğu ve sonuçlarının yaşandığı bir oluş içinde kötülüğü doğru değerlendirmiş olarak bilmek, gelecek için hayati anlamda önemlidir. Değer yargısal olarak kendini var kılan, yaratmak zorunda kalan özne için; hırsız, zalim, nankör, müsrif, mücrim vb. kötü nitelemelerde var olmak ne kadar kötü ise tam tersi olarak iyi, doğru, hak olana göre cömert, sadık, vefakâr vb. nitelemelerde var olmak da o kadar güzeldir.

Söz konusu El Hamid isminin tanrısal olması yani herkes için evrensel, zamansız kılınmış biricik olması ise ruhsal sağlığı normal olan herkes için güzel nitelemelerde bulunmak ortak bir kabul olarak gerçekleşir. Kötü olan ile nitelenmek istemek ise sağlıksız yani ruhsal bütünlüğünü yitirmiş olan kişiler için geçerlidir. Kötünün özendirildiği veya meşru kılındığı değer dünyasında ise kötü olan ile El Hamid ismi gereği övünmek söz konusu ise bu yozlaşmış bir anlayışın -zihniyetin- sonucu olarak gaflet ve zillet içinde bulunmaktan öte değildir. Elbet, gerçekten kaçış olmadığı içindir ki kötülüğü değer yargısal gerçeği kılmış olanların gaflet ve zilletten uyanacağı bir gün vardır. Ölüm gerçek ile tanışmanın gerçeği ise her cana ölüm haktır. Söz konusu kötülük ise ortak kabul olmaması gerektiğini deneyimleyecek insanlık için elbet güzel bir gelecek vardır. Bilgisinden nasipli olduğumuz kadarı ile anlattıklarımızın, her olay ve olgunun doğrusunu Allah bilir.” Diyerek sohbetini bitirmişti.

Pir Ahmed sohbeti bitirdiğinde, sohbette bulunan zaman gezginleri edepli olarak sessizce başlarını önüne eğip selam vererek gitmek için izin istediler. Pir Ahmed onların selamını başını hafiften öne eğerek selam ile karşıladı. Gitmelerine izin verdi.

Olgusal olanın zamansal anlamda gerçekleşme olanağı içinde karşılığı olduğu içindir ki kavramsal kılındığında, geleceğin nasıl olacağı veya tarihsel olanın nasıl olduğuna dair kanaatlerimiz olabilir. Böyle olsa da nasıl bir oluş içinde olgusal olana yani gerçeğe bağlı olarak geleceğin, çoklu ihtimaller ile alternatif gelecekler belirleniminde nasıl şekilleneceğini öngörmek kolay değildir. Olgusal olana bağlı olarak gerçekleşen deneyimlerimiz, sonuçları deneyimlemiş olmanın gerçeği, belirli bir geleceğe doğru yürüdüğümüzün gerçeğini taşır.

Zamanların hazır bulunacağı bir oluş içinde isek zamanlarda gezinmek söz konusu olmaktadır. Zamanlarda gezinme olanağı bulan insanlık için ise olgusal olanın ne olduğu, nasıl olduğu ve ne için olduğuna dair analiz edilmesi ve kavramlaştırılarak görünür kılınması daha kolaydır. Değişmez gerçeklere -olgusal olanlara- göre değişen gerçekleri değerlendirmek ile de daha doğru bir yaşama eylenir olma olanağına sahibiz. Zaman gezginlerinin Pir Ahmed’in sohbetinden çıkarımda bulunacakları birçok ders vardı ama Pir Ahmed’in sohbetinden bize düşen ders bunlardı.

Kendi olmaya dair başkası kılınmış olmanın biricikliğinde hakikatten paye alarak varoluşumuzu, uluhiyete ait sıfat ve isim belirlenimlerinde rububiyete dair olarak ubudiyette istidadımız kadar bulur iken önemli olan ne olacağımıza dair nasıl yaşamamız gerektiğiydi. Bu, ne için olduğumuz gerçeği ile de ilgili iken ne için olduğumuza kendimizin karar verdiği oluş içinde kendi olmaya dair özerkliğimiz olduğu gerçeğini de görünür kılmaktaydı. Değişen zamanlar içinde zaman gezgini olan insan için her zamanın hazır bulunacağı oluş içinde ve eskilerin de dediği gibi yapan çatan -Faili Mutlak- Allah iken özerklik bir yanılsama olsa da oluş içinde kendi olmaya dair gerçeklik olarak bulunmaktaydı.

Hakikat, bizi kendimiz kılan yaratım olanağının yolunu bulmuş olarak yaratılmış olanların ortak gerçeği iken her zamanda gerçekliğini yitirmeden zamanları ve zamanların gerçekleştiği mekânları var kılandı. Kendisine göre yaşamak ile aziz olmak ve selamet içinde var olmak var iken kendisinin şuuruna örtük gafil ve zillet içinde yaşamak da bir tercih olarak vardı.

Varsın herkes dilediği gibi yaşasın… ama yaşadıklarının sonuçlarının mesuliyetini almış olarak kendi olmaktan kaçmasın. Çocuklar gibi kendi olmaktan kaçmaktan ise yaptıklarının mesuliyetini almış olarak kendi olmanın yolunu bulanlar aslında Allah gibi kendi olmanın olanağını bulmuşlardır. O kendi yaptıklarının mesuliyetini almış olarak kendi olmayı bulur iken bizlerin de gerçekleştirdiklerinin mesuliyetini yüklenmiş olarak kendi olma çabası olması gerekendir. Böyle olduğunda, Cenabı Allah’ın yaratıcı etkinliğinde ahlakı gereği kendisine katılıyor olarak yükselme olanağı bulmaktayızdır.

Varsın herkes dilediğine inansın… ama gerçekten uzak her inanç, bizi aslımız ile kendi olmaktan mahrum kılmaktan öte durmaz. Hakikatten sonuç almış olarak kendi olmak var iken hakikatten sonuçsuz bırakacak oluş içinde bulunmak gaflettir ve zillet ile sonuçlanır.

*

Katmanlı oluş içinde temsile dair aynalaşmanın gerçeğinde ilahi adalet tesis edilmekteydi.

Pir Ahmed sohbeti bitirdikten sonra zaman gezginleri de gittikten sonra Ali Paşa ve Hasan Paşalar da destur alıp evlerinin yolunu tutmuşlardı. Evlerinin yolunu tutmalarına bakmayın… Onlar iç dünyalarında daim Allah ile iken öz vatanları olan Allah’a yol bulmuş salihlerdi.

Onlar dergâhın sohbet salonundan ayrılır iken Derviş Hüseyin ile kapı önünde karşılaştılar. Sohbet hâli ortak bir ruh durumu olup Allah ile buluşma anını kendinde saklardı. Kişiler cevap aradıkları veya kendilerine dair olan ile aynalaşır… aynalaşırken de özlere tercüman olan Allah’ı kişilere aşkın seyir ederlerdi. Bunu bilen Derviş Hüseyin, sohbet hâlini, ortak duygu durumunu bozmamak için kapı eşiğinde oturmuş sohbeti oradan yetiştiği andan itibaren dinlemeye devam etmişti.

Yol ihvanı olan Ali ve Hasan Paşa onu uzun zamandır görmemişti. Kardeşlerini özledikleri için olsa gerek ki canı gönülden ona sarılarak hasret giderdiler. Ardından da yollarına devam ettiler.

Derviş Hüseyin, orta boylu, beyaz tenli, azametli ve azimli biriydi. Pir Ahmed’in gözde dervişlerinden, fakr ve azim sahibi güzel insandı. Hakkaniyet ilkesi karakteriydi ki kendi için değil de diğerleri için var kılınmış fedakârlık, fütüvvet eriydi.

Pir Ahmed, Derviş Hüseyin’i herkes gittikten sonra yanına çağırdı. Efendinin huzurunda edep ile karşısına değil de sağ yönünde önünde oturdu. Efendi “Hadi söyle bakalım! Baş belası kötülük senin için neyi ifade etmekte?”

Derviş Hüseyin “Rabbim kötüyü rahmetine araç kılmakta ise bize seyir düşer, kötüyü kötü görmek yerine sonuçta rahmete dair neyin gerçekleşmesini, tesis edilmesini olanaklı kılmakta ise onu gözlemek gerekir. Kötüyü kötü değil de hikmete araç kılınmış hileyi rabbani olarak görmek gerekir. Karşısında durmak, rahmete (iyi, doğru, hak olana) dair olması gerekeni yapmak ile de tevhidin gereğini yapıyor olmak ile, ‘kötülük vardı da sen ne yaptın’ denilecek olunur ise eğer ‘gerekeni yaptım’ deme hakkını kazanmış olurum. Kötülüğe bağlı olarak birilerini suçlamak yerine, kötülüğe karşı yapmadıklarım ile suçlanacağımı biliyor olarak olması gerekeni yaparım.

Ne cehennemden korktuğum için ne de cenneti kazanmak için değil, Allah rızası için, rahmet sahibi olmaya araç kılınmış kötülük karşısında olması gerekeni yapmış olmak ile rahmeti tesis ederim. Rabbime böylesi güzel bir oluş içinde yükselir, rızasını murad ederim.

Nefsi emmareden dolayı da can bağışlayan emanet sahibi olan Mevla’ma emanetini emanet ederim. Sapkınlardan veya saptıranlardan olmaktan korkarak, ilahi muradı murad ederim.

Pirim, kötülük sonuçta başa bela, ayağa bağ ise yolunuzu yolum bilir, Allah’a yol tutarım. İblislerin musallat olduğu imtihandan, beladan korkar, himmet beklerim. İnsandan zuhur eden Allah’tan, öz varlığımdan bilerek uzak kılacak her ne ise kötü bilir ondan uzak dururum. Yolun ahlakını böylesi bildiğimden, kötülüğe uğramadan gönlüme sultan Rabbim olan Allah’a bakarım.

Gönül Allah mekânıdır… Kötülükten arı temiz kılınınca sahibi görünür olur. Kul Allah’ta fena bulunca canın sahibi ile can bulur. Zaten hep böyleydi… Böyle olduğuna yakinen tanık olurum.

Nefsi emmare ile savaş en büyük savaş iken bu savaştan ilahi aşk ile bütün kötü huylara, duygulara, irade belirlenimli eylemlere yenik düşmeden, aşıkların yâri Allah’tır… kötülüğü yârime ermeye sebep kılarım.

Pirim, bana rahmet dilenmiş olanı kötü görmem hak mıdır bilmem ama yerinde ve gerekli bilir ondan uzak dururum. Hikmeti görür iken suçlamak azgınlık olur. Rahmeti görür iken suçlamak nankörlük olur. Nimete ermiş iken şükür hak kılınmış olur. İrfan bağışlanmış ise hamd Hakk’ı hakkıyla yad etmenin yolu olur. Allah aşkı ile yananlar için Allah rızası aranan olur. Şükür, hamd, rızaya eren için kötülüğün bir anlamı var ise de kötülük geride, hatıralarda kalmış olur.

Pirim, benim için böyle olsa da kötülüğün sonuçlarından dolayı acı azabı gazap olarak hak etmişler için ceza hak olsa da kulların acı çekmesi Cenabı Allah için ne ifade eder?”

Pir Ahmed Derviş Hüseyin’in sorusuna evvela cevap vermek yerine ruhunu bedeninden alıp cehenneme götürdü. Kimisinin başından daim bir ateş yanmakta, kimi ateş kusmakta, kimi irin içmekte, kimi sürünerek yaşamakta… Kasvetli ve kor sıcak bir mekânda, mekânın ehli olarak vücud bulunmuş öylesi yaşanmaktaydı. Haram yiyenlerin ateş kusması, iftira atanların başında ateş yanması, kendi kötü huylarını irin olarak içenlerin durumu vb. nicesi dünyada yaşadıklarının sonucu olan bu zaman kuşağında mekâna tutsak değil de yaptıklarına tutsak yaşıyorlardı. Söz konusu cennet veya dünyevi yaşam ise buna yaşamak denilmezdi ama cehennem halkı -ehli- için bu olağan yaşam biçim olarak bulduklarıydı.

Cehenneme ilk doğuşta cehennemi bedensel anlamda gazap -acı azap- olarak bulmuş olsalar da acı sıradanlaştığında normalleri olarak bulduklarıydı. Hatıraların pişmanlıklar ile dolu olması ve cennetliklerin nimetine tanık olmaları da ruhsal anlamda acı azap olarak bulduklarıydı. Seneler içinde geçmiş ve cennet unutulduğunda cehennem ehli olarak oranın halkı olmak kaçınılmazlarıydı. Cehennem zaman kuşağında ölüp de yeniden diriltiliyor olmak, kaderleri olarak yaptıklarına mahkûm olmaktan dolayı devamlıydı. Her diriliş acı ile yeniden buluşmak iken acının sıradanlaşması, normalleşmesi de fıtratı gereği onların uyum içinde bulduklarıydı.

Cehennemin başka bir bölümünde de kutuplardan daha soğuk buz tutmuş bir ortamda donmaktan korunarak yaşamaya çalışan iblisler ağır ve zor hareket ederek yaşamaya çalışmaktaydılar. İblislikte acele edenler, zapt edilemeyen iblisler zapturapt altında soğukta donmaktaydılar. Zalim, acımasız, kötülüğü amaç edinmiş her şeytan iblis sıfatında aceleci olmadıkları bir dünyada o dünyanın ehli olmayı bulmuşlardı.

Temsile dayalı varoluşta temsil ettikleri gerçeğe dönmüş, kendi olmayı en yetkin olarak orada bulmaktaydılar. Cehennem melekleri de onları bulundukları ortamlarda zapturapt altında tutmakta, her kişi kendini mahkûm ettiği eylemlerinin sonucunu yaşamaktaydı.

Derviş Hüseyin hikmeti gereği temsile dair varoluşu net bir biçimde okumaktaydı. Her bir cehennem ehlinin, kendi canından vaz geçmiş, Allah’ın zatına yakarışta olduklarına da tanıktı. Her biri el Muzill ismi gereği zillette acı içinde El Elim, Ed Darr isimlerini yaşamaktaydı. Cehennem melekleri kötü huyların, duyguların, eylemlerin temsili olan yaşam ve görünüş biçimlerinin sahne aldığı alana hâkim olarak onları zapturapt altında tutmaktaydılar. İnsanın bilinçdışı kılması gereken her ne var ise bilinçdışı kılmayıp da gerçekleştirdiği günah veya kötülük bu mekânda böylesi resmedilmekteydi.

Dehşet, huzursuzluk, selametin olmamasından dolayı öngörülemez gelecek, vahşetin her an onları kucaklayacak olmasının korkusu onlara yeterdi. Bunlar yaşamın normalleri olduğunda ise artık o mekânın ve zaman kuşağının ehli -halkı- olmak kaçınılmaz olarak bulunurdu.

Cezasını doldurup da cehenneme ait olmayan ruhlar var ise sonuçta cennete gitmeye hak kazanmaktaydı. Rahmet gazabı geçtiği içindir ki başlangıçta gazabı hak edenler cennetliklerden fazla görünüyor olsa da sonuçta cennetlikler cehennem ehlinden fazla olmalıydı. Ancak cehennem El Elim, Ed Darr, El -Muzill vb. isimlerin hakkı gereği olarak vücud bulduğu için olsa gerek ki kendisine ait bir halk devamlı olarak var olmalıydı. Azgın iblisler için orası yurttu. Meleklerin kontrolü altında yaşamak da onlara acı olarak yeterdi. Cehennem melekleri için onları zapturapt altında tutmak, cehennemim her yerinde görünüyor olma yetenekleri sebebiyle kolaydı. Bir yerde iken binlerce görünmek onlar için kolaydı.

Bunlar gerçekleşir iken cehennemin büyük meleği Malik, diğer on sekiz yardımcı meleği ile beraber Pir Ahmed ve Derviş Hüseyin’i kabul etti. Her biri hayal edilmeyecek kadar korkunç yaratılışlı görünseler de Malik ilahi aşkı özüne taşıyan melekti ki kötü duygular ancak onun ile dizginlenir ve geçmişe gömülmüş olarak terbiye edilirlerdi. Kötü huylar da ancak onun ile geçmişe gömülüp bir daha dirilmemek üzere ölürlerdi. Diğer on sekiz melek de adaleti, hayayı, cömertliği vb. temsil ettikleri iç dünyalarında karşıtları olan kötü huy ve duygulara göre canavar gibi görünmekteydiler. Aslen ilkelerin duyguda ve huy belirimlerinde vücud bulmuş biçimleri iken kötü huy ve duyguların karşılarında bir hükmü yoktu. Artık onların günüydü ve kötü huy ve duyguların hükmü olmayan oluş içinde bulunmaktaydılar. Zerdüşt inancındaki Ehrimen ve Ahura Mazda gerçekte olmuş olsalardı burada bir hükümlerinin olmadığını görürlerdi.

Cehennem melekleri ile hasbihal ettikten sonra Derviş Hüseyin; cehennemde olup bitenin Zül Celali Vel İkram ismi gereği insanın dünyada yaşadıklarının, daha şiddetli bir biçimde temsil edildiğinin gerçeği ile karşılaştı. Hüsran vadisinden karanlık bir ortamda önünü dahi görmekten yoksun yani umut yoksunu azap ehlini gördüler.  Hüzün vadisinde de ulaşılmaz ışığa bakarken hatıralarında kaybolan umuda tutunamayanları seyrettiler. Yalanın kararttığı yüzler, utanç ateşinde yanmaktaydı. İftira atan canların başında ateş yanmakta, servet ve kariyer düşkünü canların yokluk kuyusunda acziyete mahkûm olduklarını görmekteydiler. Dedikodu düşkünü canların ise delirircesine etlerini yediklerine tanık oldular. Doyamadıkları etlerini, acı duymadan yemekteydiler. Şöhret yani magazin düşkünlerinin ise kararmış bedenleri ile acı ve çaresiz bir yalnızlığa mahkûm, etlerinin görünmez kişiler tarafından yenildiğine tanık oldular.

Halkı kandıran sığ ve yoz kuru softaların başlarından kaynar sular boşalmaktaydı. Zalim yöneticilerin zulmü ayaklarına zincirdi… Ahların görünmez azap kılındığı bir ortamda üzerlerine yıkılan azabı çaresizlik içinde hem bedenlerinde hem de ruhlarında acı acı yaşamaktaydılar.

Derviş Hüseyin bir an bu cehennemin temsil ettiği gerçeklik durumuna göre kimin cehennemi olduğunu düşündü… Pir Ahmed’e “Pirim” der gibi bakınır iken kendisini dergâhın nurlar ile aydınlanmış sohbet odasında buldu.

Pir Ahmed “Evladım Hüseyin günaha uğramamış can mı var cehennemden bizde uzak kalmış olalım. Günahkâr olup da cehennemden geçmeyen can mı var ki bizde oradan geçmiş olmayalım. Gördüklerimiz bize de ayna değil midir? Öyle ise gördüğün cehennemi vakti saatinde yaşamış ben isem benim kötü huylarım ve duygularımın resmedildiği bir oluş içinde gezinmişizdir. Ben sana ayna isem senin de cehenneminin resmedildiği bir oluş içinde kötü huy ve duygularının resmedildiği zaman kuşağında kendimizi seyretmişiz demektir. Bizler cehennem meleklerinin özlerinde zapt ettikleri ilkeleri, güzel huy ve duyguları nefsi emmareyi zapt ederken dahi o melekeler bize aynaydı. Bize bizi göstermekteydi.

Nice günaha uğramış iken günahlarımızın da resmedildiği bir iç dünyada buluştuk. Gördüklerimiz bir illüzyon -aldatmaca- değil öznelliğe dair gerçeğini mekânsal ve zamansal anlamda nasıl biçimlendiği ile ilgili bir gerçekti. Seyri seferde kendi cehennemimizden geçerken diğer canların da kötü huy, duygu ve günahlarıyla nasıl bir oluş içinde bulunacaklarını da az çok görmüş olmaktayız. Yani cehenneme dair gördüklerimiz ilke gereği emsal olarak örneklendirildiğinde ortak bir varoluş içinde aynı kaderi paylaştığımız da görülür.

Geri de bıraktığımız bir cehennemi seyir ettik, halen içimizde nefes almaya, kıpırdamaya çalışan kötü huylarımızın olduğunu da bilmekteyiz. Söz konusu nefsi emmare ise bizlerin terbiyesi ona ve özde resmedilen kötü huy ve duygulara cehennem iken cehenneme dair bir oluşu halen kendilik dünyamızda taşımaktayız. Böylesi bir oluş içinde kendine malik, zabit olacak isek cehennem meleği olup terbiyeyi elden bırakmamak gerekir.

Geçmişin günahları halen bize acı vermekte ise cehennem dipsiz kuyu, öznellikten paye alırken canlılığını korumuş olarak bizdedir. Her can cehennemi kendisine terbiyeye araç yani Rabbi ile kendini gerçekleştirmeye, Rabbine yükselmeye böylesi araç nimet bilse, ahiret yaşamında cehenneme gitmek yerine cennete kavuşur. Burada hesabı görülüp de cehennemini yaşayanların ahir yaşamlarında cehennemi yoktur. Bizim kısmi olarak gördüklerimiz ise hem ahir yaşama dair cehenneme ait olanlar idi hem de ahir yaşamda cehennemlik olanların burada yaşadığımız cehenneme dair olarak bize ayna olmasıydı. Böylesi katmanlı seyir içinde gerçeklik sadece senin veya diğerinin gerçekliği olmaktan öte, katmanlı oluş içinde birbirine ayna olan ortak bir dünyanın gerçekliğidir.”

Derviş Hüseyin, efendisinin geçmişte neler yaşadığını bilmiyordu ama nefsi emmare ile kötü huy ve duygularda günaha yani yüklenilmiş olan kötülüğe dair neler yaşadığını gayet iyi bilmekteydi. Gördüğü manzara karşısında seyri sefer eden kendisinin nasıl bir oluş içinde bulunduğunu anladı.

Kişinin kötülüğe dair yaptıkları, nasıl suret kazanmakta ise peşini bırakmayacak bir oluş içinde karşılaşacağı, yüzleşeceği, hesaplaşacağı ve acı içinde cezasını yaşayacağı olarak bulacağıydı. Ötekilere yaptığı kötülük ve duyarsız kaldığı her ne ise öznel gerçeklik alanında er ya da geç cehennem olarak bulacağıydı.

Cennet dedikleri de güzelliğe gebe iyi, doğru ve gerçek olana dair yaşananların temsil edileceği öznel gerçeklik alanıydı. Zaman kuşağında hazır olan cennet ve cehennem, dünya zaman kuşağı ile eş zamanlı -senkronize- olarak yaşananlara göre biçim kazanmaktaydı. Zikirler -güzel söz- ile cennete dikilen ağaçlar ayrıca iyilik, doğruluk, gerçeğe dair yaşamak ile güzelliğe dair biçimlenen cennetler vardı.

Katmanlı oluşta yaşananlar -gerçekleşenler- ile aynalaşılan bir oluş içinde adalet, ortak bir gerçeklik olarak Allah’a ait bir sıfat olması ile her canın kendisine dair yaşadıklarının sonucunda bulduğu/ bulacağıydı. Her oluş içinde katmanlı gerçeklikte aynalaşmakta olduklarımız adaletin nasıl tesis edildiğinin gerçeğini de anlamlı kılmaktaydı. Katmanlı oluş içinde temsile dair aynalaşmanın gerçeğinde ilahi adalet tesis edilmekteydi.

Abdulkadir Geylani pirimin Gavsiye isimli kitabında Cenabı Allah “Cennetlikler nimetler ile cehennemlikler de zatımla meşguldür demekteydi.” Zorluk ve acılar, yüksek bir ideal arayışından daha çok her şeyden yüce bir zata tutunma, dayanak arama arayışına yöneltmekteydi.

Her şeyin, olay ve olgunun yaratıcısına yönelmek ise gerçek kaynağından itibaren olay ve olguyu değerlendirmeyi olanaklı kılmaktaydı. İlahi aşka tutulmuşların seyri seferde cehenneme dair zorluk ve acılar içinde Cenabı Allah’a yönelmeleri de acılardan ve zorluklardan dolayı değil, acılar ve zorluklara aşkın, aşklarından dolayıydı. Aşkta amaç, erek nimet değil, sevgiliden başkası değildi. Ahrette cehennemi hak edenler ise ilahi aşktan daha çok yaptıkları kötülükleri günah olarak yüklenmiş olmanın sonuçları ile karşılaşanlardı.

*

Duygular da gerçeğe dairdi…

Derviş Hüseyin, cehenneme dair gezip de gördükleri ve cennete dair düşündükleri içinde gezinir iken düşüncelerin dahi biçim kazandığı nurun nesnelliğine bağlı öznel oluş içinde pirine döndü. “Kulların acı çekmesi Cenabı Allah için ne ifade eder” sorusu halen cevaplanmamıştı.

Derviş Hüseyin duygusal yönü kuvvetli duyarlı bir zattı. Acı çekenleri hatırladıkça, ortak gerçeklikte kendisine dair olan temsil olduklarını da düşündükçe onlar için üzülmüş ve yüreğinde acı bir azap duymaktaydı. Onların acıları acısı olmuş, yüreği sanki dağlanmaktaydı. Böyle olsa da adalete dair gerçeklik bir biçimde yazgının bir kodu olarak gerçekleşmekte ve bundan da kaçışın olmadığı oluş içinde terbiyede bulunmaktaydı. Katmanlı oluş, aynalaşma, adalet, terbiye, Zül Celali vel İkram açılarından bakıldığında iç içe gerçeklik budaklanmakta ve her budağında farklı bir oluş durumu içinde öznellik deneyimlenmekteydi.

Şimdi de duygusal duyarlılık içinde acı çekenlerin acılarını yüreğinde yaşamak gerçekti. Eski tanıdıklarından, arkadaş ve yakın akrabasından cehennemlik olanları da aklına getirdikçe acısı kat be kat daha fazlaydı.

Pir Ahmed dervişi olan Derviş Hüseyin’in kendilik durumundan -ruh hâlinden- haberdar, ona güzel bir nazar ile bakmaktaydı. “Güzel evladım, sen ki onların acılarını ta yüreğinde hissettin. Merhamet güneşi Muhammed Mustafa gibi onlara pek şefkatli ve merhametli olarak zarar değmesin isteğindesin. Ancak, Allah’ı değerinde hakkı gereği yaşamanın kemâlat -tekâmül- yürüyüşünde her kişi zorluklar ve acılara uğramak zorunda kalır. Temennim o dur ki kendileri adına üzüldüklerin, cehennem ehli değil de tamamlanmamış yürüyüşlerini tamamlama durumunda kalanlardandır.

Bilmelisin ki Cenabı Allah’ın yaratmış olup da kendisinde bulunmayan özellikler vardır. O zulmü, cahilliği, uykuyu, acziyeti, fakrı, kötülüğü vb. yaratmış olsa da bunlar itibari olup aslen kendisinde bulunmayan özelliklerdir. O alim iken kendisine cahillik uğramamıştır. O her daim uyanık iken uyku yani güç yetirmekten yana yetersizlik ve kısmi ölüm hâli onu bulmamıştır -tutmamıştır, yakalamamıştır-. O adalet sahibi iken zulümden beri rahmet sahibidir. Kötülüğü yaratmış olsa da kötülüğü amaç değil rahmetine araç kılmış olduğundan kötü olmaktan uzaktır. Aciz olmaktan uzak her işe güç yetirme ve yaratma olanağına haizdir. Her varlık onun ile kendi olmayı bulur iken O fakr olmaktan beri El Gani, kendine ve yarattıklarına yeten Es Samed’dir. Ölüm ve uyku bulmayan El Hayy’dır. O Ed Darr iken darlığa, sıkıntıya koyan olsa da kendisini daraltacak, sıkıntıya düşürecek bir oluş içinde bulunmaktan da uzaktır. Bunları sen, aklına gelenler oldukça çoğaltabilirsin.

Cenabı Allah’ın öyle özellikleri de vardır ki o kendisine ait olduğu kadar yarattıklarına dair de kıldıklarıdır. O El Vedud iken yarattıkları da bu isimden paye almış olarak sevgiyi yaşamsal anlamda özlerinde duygusal bir belirlenim olarak bulurlar. O El Elim olmak ile beraber kullarına acı veren olmaktan öte, acıyı yaratmış ama yarattıkları ile acıyı paylaşandır. Acıma, merhamet etme, şefkat duyma belirlenimlerinde onlara duyarlı olmasından da anlaşılması gerekir ki Cenabı Allah acıyı yaratmıştır ama acıyı yaşayanların acılarına ortak olmaktadır.

Kulun merhameti, şefkati, acıma duygusu da Allah’tan paye almış iken Allah’tan gerçekleşir. Acı biyolojik nedenlerden ve ruhsal nedenlerden dolayı gerçekleşir iken nurda karşılığı olduğu içindir ki Cenabı Allah da acı çekenler ile acı sahibi olarak acı duyar. Nasıl ki sevginin nurda yani Allah’ın bizatihi varlığında karşılığı vardır… acının da Allah’ın varlığında karşılığı vardır, olması gerekir. Bir hadisi kutside denilir iken acının paylaşıldığı bir oluş içinde kul ile Rabbi yakinlik bulmaktadır. Bundan olsa gerek ki Cenabı Allah Gavsiye’ de “Cehennemlikler benim zatım ile meşguldür” deme gereği duymuştur. Bir hadisi şerifte “sizler yerdekilere merhamet edin ki gök ehli de size merhamet etsin” denilir. Bu hadisi şerifte dahi kulları üzerinden aynalaştırmaya bağlı olarak temsile dayalı oluş içinde El Adl olan Allah dikkat çekilmek ile beraber, kulları üzerinden acı çekenlere merhamet gösterilmesi gerektiğine duyarlı El Elim olması üzerinden Er Rahman, Er Rahim Allah’a tanık olmaktayız.

Derviş Hüseyin “Bu Allah için fedakârlık değil mi” dediğinde Pir Ahmed “fedakârlık için özveri ve paylaşım olması gerekendir. Bu durum yarattıklarına karşı duyarlı ve özverili olan Allah’a dikkat çektiği gibi El Veli ismi gereği kullarına karşı duyarlı, kendini sorumlu kabul ederken onlara yakin bulan Allah’a dikkat çeker. “Kuluma benden yana bir eza ulaştığında bilsin ki onun yanındayım” hadisi kutsisinde ayrıca Allah’ın hikmete dair gerçekleştirdikleri üzerinden gerçekleşenlerde sorumluluk sahibi olarak kullarını kendine yakin değerde bulduğu da anlaşılmalıdır. Fedakârlıktan daha çok acıyı tinsel anlamda ortak kılmış olarak yakin bulmaya, değerli olanları değer kılmaya araç kılmakta iken paylaşmaktadır.

Acı yaratmış olarak acı çeken ile acı bulan, dertli olan ile dertlenen değilse de derdine ortak olan Cenabı Allah, acıları pay etmiş iken kendini ondan uzak kılmış olsaydı eğer zalim olmuş olurdu. O zalim olmakta beri, değerli olanı değer kılmak için yaratmış olmanın hikmeti için acıyı yaratmış olsa da acıyı zulmün aracı değil, hikmetin aracı kılmıştır.

Kim ki kötü olarak acı çektirmeyi amaç edinmiş ve haz aracı kılmıştır… başkalarına zülüm ederken sonuçları olan bir dünyada kendisine de zulüm etmiş olmaktan öte değildir. Zulüm sahibi zalim iken hakikatten örtünmek ve kendiliği ilahlaştırmak ile kendine de zalim olmaktan öte durmaz. Ötekine çektirilen acı, yapılan kötülük kimsenin yanı kâr kalmaz. İlahi adalete bağlı olarak sonuçları olan bir oluş içinde Cenabı Allah zalim olmaktan beridir.

Cenabı Allah, zulüm sıfatı yüklenen zalimlerin yanında değil, zulme maruz kalan mazlumların yanında olduğunu belirtmiştir. ‘Mazlumun ahı arşı titretir’ derken dahi Allah’ın mazlumların acılarından etkilendiğini de -zımnen- dolaylı olarak ifade etmiş oluruz. Zaten Rahman ve Rahim olan bir ayrı değil aynı da değil oluşun gerçeğinde yarattığı kullarından etkilenmiyor olması söz konusu dahi olamaz.

O Rahman ve Rahim iken yarattıkları da kendisinden aldığı paye kadarı ile Rahman ve Rahim olmayı bulur. Rahman ve Rahim olmayı Allah’tan olarak duygusunda yani genel anlamda merhamet ve hususi anlamda şefkatte bulanlar için, diğerinin acısını acısı olarak bulması olmalıdır ki bu iki sıfat hakkı gereği hakiki olarak gerçekleşebilsin. Acısını acımız olarak hissetmediğimiz, yaşamadığımız oluşlar içinde ne kadar Rahman ve Rahim olmayı hakiki anlamda deneyimleyebiliriz.

“İçinizden öyle bir nebi gönderdik ki size pek şefkatli ve merhametlidir.” denilir iken Allah’ın merhameti ve şefkati ile merhamet ve şefkat sahibi Resulü Ekrem emsal olarak ifade edilir. Ancak bu ayette göstermektedir ki şefkat ve merhameti hakiki anlamda bulan efendimiz Nebi ve Resul Muhammed Mustafa için ümmetinin, yol kardeşlerinin, arkadaşlarının, acılarını acısı olarak bulmak kaçınılmazı olmuştur. Ayrıca diğerlerinin acılarını acısı olarak bulurken de Allah’ın acı çekenlerin acılarına böylesi ortak olması sebebiyle bunu deneyimlediğini hakikatten alınan paye ile var olunduğu için bilmekteyiz.

Burada ortaklık derken de Allah’ın uluhiyetine ait olanlar, ilah yani yaratıcı, var kılıcı olanak sahibi olarak elbette sadece Allah’a aittir. Ancak, Cenabı Allah kendisi ile var ederken uluhiyete ait özelliklerini rububiyete dair olarak yarattıkları içinde kılar iken kendisine ait olanları paylaşmış olur. İşte kendisine ait olup da hem kendi hem de yarattıkları için kıldığı özellikler vardır ki bunlar yarattıklarına ortak anlamında ait olmasa da paylaşım anlamında ortak yani tanrısal olup da evrensel -tümel- belirlenim olarak bulunanlardır.

Acı ise zatına doğrudan ait değilse de kullarına ait kılmış iken kullarına yakin olması sebebiyle kendisinde bulduğudur. Bu anlamda El Elim ismi diğer isimlerinden böylesi bir farklılık gösterir… ki Cenabı Allah kullarının acılarına El Elim ismi gereği, acıyı yaratmış iken acılarına ortak olmakta bulur.

Ancak, acılarına ortak olduğu mazlumlardır, zalimler değil. Bu durumda cehennem halkının cezalarından dolayı çektiği acılarına Cenabı Allah’tan yana duyarlılık beklemek, acılarını paylaştığının düşüncesinde bulunmak bizler için olası bir düşünce olsa da Allah için gerçekte olacaktır diyemem. Adalet gereği hak edişler söz konusu iken cezayı hak edenler için acılarını paylaşmak söz konusu olabilir ama cezayı hak ettikleri için olsa gerek ki acı azabın onlar üzerinden kalkması beklenemez.

Sonuçta ise rahmet ve merhamet sahibi Allah, merhameti ile cehenneme bakacak olur ise cehennemlikleri bağışlamayacak diye bir kaide de yoktur. Ancak, söz gerçekleşmeye dair gerçek olduğu içindir ki azap sözü adalet gereği gerçek kılınmış iken cehennem ehline rahim ismi ile bakmanın gerçekleşeceği bir zamanın olduğunu beklemek, bilinmez olana düşünsel anlamda düşünceyi dalgalandıran taş atmaktan öte değildir.

Formel mantık belirlenimiyle kötülüğe, kötülüğü Allah ile ilişkilendirerek bakıldığında bir paradoks içinde olunacağı kesindir. Kötülük Allah’tan ise Allah kötü müdür? Allah kötü ise tenzih ilkesi geçerliliğini muhafaza eder mi? Ederse nasıl eder? Gibi birçok soru içinden çıkılmaz bir tartışmayı görünür kılar. Diyalektik, sibernetik, spekülatif mantık yaklaşımları ile de kötülüğün nasıl, ne için ve nasıl bir oluş içinde sonuçları ile beraber gerçekleştiğine ussal anlamda tanık olunur. Ders boyunca da bunu tanıtlayacak ussal gerekçeler ve tarihsel anlamda da kanıtlayacak ampirik gerekçeler sunmaya çalıştım. Ayet bilgisi ile de kötülüğe dair olup bitene yorumlar eşliğinde ayna tutmaya çalıştım.

Söz konusu Allah ise sınırlı yaratılmış olmak içinde O’na dair doğru bilgilerimiz ile birçok şey söyleyebilsek de O’nun kendisine dair söyleyeceği daha önemlidir. Allah’ın azap çekenlerin acılarına duyarlı olduğunu bildiğimiz birçok ayet vardır. Hukukun tesis edilmesi isteği sadece adaletin tesis edilmesi, selametin, öngörülü bir geleceğin tesis edilmesi için değil, tanrısal olanın hakkı gereği haysiyeti ile de yaşanması içindir. Adalete dair ayetler ve ceza ayetleri, acı çekenlerin ahlarının Allah katında kabul görmesi yani Allah’ın mazlumların ahlarına, acılarına ortak olması sonucunda zulme karşı gazap sıfatının görünmesindendir. Demek ki acının paylaşılmasından yana tercih var.

El Elim ismi acıları kendisi yaratmış olsa da zatına ait değil, yarattıkları için kıldığı bir ismi iken yarattıkları üzerinden kendisine dair de kıldığıdır. Bunun içindir ki Esmayı Hüsna’dan sayılır. Ancak, görülen o ki zulme maruz kalmış mazlumların, seyri seferde temsilen cehennemden geçenlerin, ümmet olup da hak yolunda nebilerin izinde azaba yakalanmış olanların acılarını hissetmek, acılarını acısı bulmak Mevla ismi gereği olması gerekendir.

Cenabı Allah mazlumların, yol ehlinin Mevlası iken zalimlerin unutulacağını yani geriye atılıp kendilerine karşı duyarsız kalınacağını zaten bizlere vahiyle haber vermektedir. “Gök ve yer onların ardından ağlamadı. Onlara fırsat da verilmedi.” “…Bugün bizde onları unuturuz” gibi ayetler bizlere acının paylaşılmasının rahmet gereği hak edenler için tercih edilen bir durum olduğunu hatırlatır.

Eğer cehennem ehli için de acılarını paylaşmak -bir vakit- söz konusu olur ise bu dahi Allah’ın rahmetindendir. Kullara rahmet etmenin unutturulmuş olduğu, cehennemliklerin hatırlanmıyor kılındığı bir zamanda isek umudun olmadığı azap içinde acıların paylaşılmadığı gerçeğinden dahi habersiz olduğumuz kesindir. Tevhid gereği rahmet, rahmet edecek kullar üzerinden rûbubiyet belirleniminde görünüş bulacak iken rahmet etmek kullara dahi unutturulmuş ise acılarının paylaşılmadığı oluş içinde bulunanlar dahi vardır/ var olabilir. Duamız, hakikati unutup da küfre varmış olmak sebebiyle unutulanlardan olmamaktır. Haşa, Allah için unutmak söz konusu olmasa da itibari anlamda unutmak geriye koymak, öncelememek, dikkate değer bulmamak vb. anlamlar içerir.

“Kulların acı çekmesi Allah için ne ifade eder?” Sorunun muhatabı Allah olsa da vahiy, hadis, hadisi kutsi, tarihsel kadim tecrübeler, tarihsel süreç ve bireysel anlamda vicdani olarak acı çekenler karşısında bizlerin deneyimledikleri ile tevhid gereği bu soru değerlendirilebilir. Bizler için, acı azap çekenler mazlum ise ah, zalim ise oh olsun biçiminde değerlendirilir. Yani Allah’tan aldığımız Rahim olmaya dair paye gereği ile mazlumların acılarını yüreğimizde hissederiz. Zalimlerin acı sonları için ise Cenabı Allah’ın Adl isminden paye almanın gereğinde hak etmişlerdi deriz. Bu durumda iken Rahim ve adalet sıfatları farklı duygu ve tavır beliriminde zuhur eder. İşte Allah için de tevhid gereği ilkesel bakıldığında durumun böyle olduğunu söyleyebiliriz. Doğrusunu Allah bilir diyerek, kanaatimizi ifade etmiş olmaktan öte durmadığımızı da özellikle belirtmek gerekir.

Doğrusunu Allah bilir derken, söylenenin sorumluluğunu almamak değil, Allah’ın varlığında söz sahibi kılınmış olunduğunu dolaylı olarak belirtmiş oluruz. Düşünen canlar olarak elbette söz sahibi kılınmışızdır. Melekelerin Âdem yaratılır iken insanlığa dair ‘kan dökecekler’ yargısı, düşünen özneler olarak söz sahibi olduklarını gösterir. Âdem’in -insanın-, isim nitelemesi ile olay ve olguları belirli kılmasının olanaklı kılınmış olması dahi düşünen özne olarak olan bitene dair söz sahibi kılınmış olunduğunu gösterir. Azazil’in kibirli olarak insana secde etmeyi ret etmesi dahi düşünen özne olarak söz sahibi kılınmış olunduğunu gösterir.

Doğrusunu Allah bilir der iken ifade ettiklerim, söz sahibi kılınmış olmamın gereğinde belirttiklerimdir… Yanlış veya doğru olduğunu, Cenabı Allah er ya da geç açık edecektir anlamını da taşır. Yanlış ise doğrunun azığı kılacak, doğru ise gerçeğe ayna kılacaktır.

Doğrusunu Allah bilir der iken bilmekten yana kibirlenmeden, haddin Allah ile korunduğu bir oluş içinde tevazu da gözetilmiş olunur. Zaten her olay ve olgunun gerçeğe dair doğrusunu Allah biliyor iken bu ifade ile Alim ismi gereği Allah’ı zikretmiş oluruz. Bir olay ve olgunun birçok gerçeği barındırdığı düşünüldüğünde, bilmediklerimiz doğrultusunda bildiklerimizin gerçeğe dair nerede durduğunu söylemek de zorlaşmaktadır. Bu anlamda gerçeğe dair ifadelerde bulunur iken ‘doğrusunu Allah bilir’ demiş olmak ile kanaatimi ifade etmekteyim demiş olunmaktadır. Gerçeğe dair bilgiye her daim açık olunduğu anlayışı da bu ifade ile belirtilmiş olur. Bilgi belirleniminden yana dilde tevhidi korumuş olarak İslam olduğumuzu da ifade etmiş oluruz.

Doğrusunu Allah bilir ifadesine açıklık getirmek, ilmi anlamda bir gereklilikti. Bu açıklamalardan sonra konumuza dönmek yerinde olur.

Her bir tanrısal isim belirlenimi anlam, duygu, irade, eylem karşılıkları olan gerçekleşme olanağında görünüş bulur. Kültür ve medeniyet içinde de tesis edilmesi gerekli olarak gerçekleştirilmesi gerekenlerdir.

Özellikle ilahi isimlere haiz duygular da gerçeğe dairdir ve öznel anlamda ilişkilerde diğerlerin gerçekliğini belirli kılar. Değer yargısal olarak farklı biçimlerde varoluşu olanaklı kılar. Değer biçimsel olarak değer yargısal bir oluşa eyler. Söz konusu özne ve anlam-değer varlığı olduğu ise gelecek belirimli olarak da yaşamak doğası gereği iken her an her şeyin değişebileceği ihtimaline karşılık, gelecek adına Allah için peşin konuşmak da Allah adına konuşmak olur ki bu, bir anlamda edepsizlik anlamını taşır. Buna da dikkat etmek yerinde olur. Bu doğrultuda doğrusunu Allah bilir deme ihtiyacını hissetmek de ilmin edebindendir. Düşünce özgürlüğü bağlamında kanaat ifade etme hakkımız olsa da bir noktada belirsizliğini koruyan her şey için bilmenin edebini korumak anlamında kesin ifadede bulunmamak, düşünce gelişimi için dahi olsa yerinde olur.

İnsan olmanın gereği olarak düşünsel anlamda anlam ve değer referanslarına bağlı olarak yorum varlığı da olmakta ve hakikatten yüksek derecede istidat sahibi olarak paye de almakta iken insanın Allah’a -hakikate- dair söyleyeceği elbette sözü de olacaktır. Ancak, Allah’ın azametini gözetmek ile beraber edep sahibi olarak zillete düşmeden ve haksızlık yapmadan Allah adına bir şeyler söylemek söz konusu olabilir. Kötülük olgusunu değerlendirirken dahi Allah’a haksızlık yapmadan bu konunun değerlendirilmesi gerektiğine de dikkat çekmekteyim.

Hüseyin evladım! Olmuş bitmiş içinde yaratılmış olmakta iken önemli olan rızayı ilahiye ermektir. Başını vurup da razı mısın deseler ne diyeceksin? Dünyaya, tene bağlı olanlar gibi bitimli bir yaşama bakıp feryadı figan mı edecek yoksa Allah’a bağlı olarak bitimsiz bir yaşama kapı aralanır iken elhamdülillah mı diyeceksin? Unutulup da hiç olmamış gibi olanlardan mı olacak yoksa Allah nezdinde -katında- değer kabul edilmiş olarak sonsuzluğa kanat mı açacaksın? Rızaya erenler için şükür, hamd, zikir, tefekkür, tecrübelerin dikkate değer olması, emek sahibi olmak, nefsi emmareyi terbiye altında tutmak, Allah rızasını gözeterek rahmet üzeri yaşamak vb. rızaya ermenin yoludur.

Varsın dileyen küfrü, dileyen de imanı seçsin… sonuçta rızayı gözeterek yaşamak varoluşsal anlamda huzura ermek, selamet bulmak için önemlidir. Bir müslim için adaleti gözetmek haktır ama rızaya ermek ereğinde beklenendir. Kullar arası rızayı gözetmek de Allah’ın rızasını gözetmenin gereğidir ki Allah bizlerden razı olsun. Allah razı olduğundan, kendisine dair olanları sakınmaz. Özünden bereket verir iken kendisinden yana payesini arttırdıkça artırır. Allah bizden şükür, rıza bekler iken rızasını aramak kulluk şuuruna eren her yaratılmış için gereklidir. Ne mutlu rızaya erenlere, ne mutlu Allah’a tutunmuş olarak hayatı yaşamaya değer bulanlara…”

*

Günahlarımız…

Derviş Hüseyin bunları dinler iken mazluma yapılan ezanın ahlar çekilmesine, zalimin bulduğu ezanın ise ceza olduğunun idrakinde ohh çekilmesine neden olduğu düşüncesi üzeriydi. Sonuçları ağır olan bir yaşamdan ise sonuçları selamet olan bir yaşamı öngörmek gerektiği gözlerinin önündeydi.

Günah denilen, kişinin hem başkasına hem kendisine kötülük yapmış olup da aslından -Allah’tan- kendisini mahrum kılandı. Sorumluluk sahibi olarak yetişkin olabilmesinin sınırlarını belirli kılmaktaydı. Sorumluluk ve öz denetimi belirli kılar iken erek bağıntısında aidiyet belirlenimlerinin de sınırlarını çizmekteydi. Varoluş nesnelerinde nefsi emmaresi sebebiyle haz düşkünlüğü, nicele indirgenmiş dünya görüşü, tene indirgenmiş ahlaksızlık belirlenimleri ile kaybolan kişi için kaybolmanın sınırı günahtı.

Açgözlülük mü? Ötekine kör kılan bakışlarda bencillikte kendine dahi yitik olanın hadsiz duyarsızlığıydı. Haksızca sahiplenme arzusu, hakkaniyetten uzak kılarken mal, servet yığınları içinde kaybolur iken insanlığına ölen insanı resmederdi.

Açgözlülük ile ötekinden kendisini mahrum kılan kişi için içten içe yalnızlık da bulacağı kötü olandı. Kendini ötekinden mahrum kılar iken ilişkilerinde, gerçekleştirdiklerinde bulacağı Allah’tan da kendini mahrum kılmış olmak kaçınılmazdı. Böylesi yalnızlık, nesnelerinde oyalanır iken gerçekte olması gerekenden kendini alıkoymuş olarak bulunan ahmakların yalnızlığıydı. Bencilikte had safhada iken özlerinde yalnız olduklarını bilmeden, iç dünyadaki yalnızlık içinde yavaş yavaş ölürlerdi.

Dünya herkese yeterdi ama açgözlülere yetmeyeceği kesindi. Kanaat, yeterli görmek ise açgözlü olmaktan kurtulmanın yoluydu.

Hırs mı? Açgözlülükten pek farklı görünmese de farkı, hedef odaklı açgözlülük olmasıydı. Açgözlülük bir niteleme ise hırs, onu aşırı duygusunda yaşamaktı. Kemirgen bir hayvan -fare- gibi nesnesine odaklı kemirgen olmaya nedendi. Fareden farklı olarak kişi hırslandığını aklında besler iken kendi kendini kemirir, tüketirdi. Hırsta birinin dur demesine ihtiyaç olduğu gibi Allah’a sığınmak da gerekirdi.

Oburluk mu? Açgözlülüğün farklı bir biçimi olup yemenin, tüketmenin verdiği hazda kaybolmaktı. Dünyayı göbeğine, basenlerine sığdırır iken ağırlaşan, hantallaşan insanın tinsellikten -hikmetten- yoksun olduğunun resmini çizmekteydi. Dünyanın çekimine aldanmış olarak kapılmış olmanın sonucunda dünyayı tüketirken kendini de tüketen kişiyi resmederdi. Dünyayı yerken, tinsel anlamda kendini de yemekte iken tüketen kişi yemenin hazzına kapılmış, nefsi emmarenin acımasız bir haz ritüelinde kayboluyordu. Riyazet ve yememeye irade gösterebilmek ondan kurtulmanın bir yoluydu.

Oburluk bilgiye yönelik ise bilgiyi tüketirken, yüklenen ve artı bir değer olarak yeni bir yere taşıyamayan kişinin ussal hantallık kazanmasına sebepti.  Bilgi oburluğu; bilgi ezberi içinde ussal körlüğe sebep, benliğin tatmin ettirilmesinden öte değildi. Kavramsal ve referansına bağlı olarak tahkike dayalı yöntemsel ve nitelikli düşünmek ile ilimde üretken olmak, böylesi oburluğun önüne geçmek için olması gerekendi.

Hased; kıskançlık, çekememezlik anlamlarını taşısa da sevdiğini sakınmanın kıskançlığı ile hased edilene zarar vermeye yönelik çekememezlik birbirinden ayrı iki hased belirlenimiydi.

Sevdiğini kıskanan birisine Resulü Ekrem “Ben senden kıskancım, Allah’ta benden kıskançtır” der. Sevdiğini, ötekilerden sakınmak bencillik gibi görülse de sevilene verilmiş olan değerin göstergesidir. Sevilenin duygusal bağda değer kılınmış olmasının bir biçimi olarak kıskançlık, yerinde ve hakkı kadarı ile gerçekleştiğinde sevileni değerinde onurlandırmak anlamını da taşımaktaydı.

Çekememezlik, istememezlik anlamında hased ise içi kemiren kurtçukların istilasına uğramış gibi kendiliğini kemirmekten öte değildi. Kıskançlık hakkı dışında ve yerindeliğini yitirmiş biçimde hadsizce gerçekleşmekte ise sevilene zarar verecek biçime geldiğinde, çekilemeyecek kadar iğreti ve yabancılaşmaya nedendi… Sevileni değerli kılmaktan öte, sevilenin değerine zarar verecek biçimde gerçekleşirdi. Saplantılı olmaya neden iken ruhsal anlamda sağlıksız olmaya neden olurdu. Kendinden kopmuş, belki de vazgeçmiş olarak kıskançlık nesnesine saplantılı bir biçimde bağlanan kişinin kendinde bütünlüğü, kıskançlık nesnesine bağlı olarak korunuyor gibi görülse de kendiliğini kemiren bir oluş içinde tutum ve davranışlarda bütünlüğün yakalanması beklenemezdi.

Hasette kendini için için kemirirken tüketen kurtçuklara aldırmadan hased gösterilir iken kişinin kendine sığınma kabuğu olarak kendini bulmasında da yeme, içme ve uykudan dahi vazgeçtiği görülür. Bedene ve ilişkilere zarar verecek biçimde tutum ve davranışlar sergilenirken de kişi kendi değerinden yana da değersizleşmeye başlar ve kendisinden kopuşlar gerçekleşirken de birbirine yabancılaşma, uzaklaşma kaçınılmazdır. Başkasının hayrına olanı çekememek, istememek hasette had safhaya vardığında ise haset krizleri görülebilir.

Hased diğerine zarar verecek biçimde gerçekleşmekte ise ihanet gibi nankörlüğe sebep verebilirdi. İhtiras gibi aşırı tutku, arzu ile de kendini kaybedecek biçimde aşırı kontrolcü veya paranoyak olmak kaçınılmazdı.

Hased edenin hased ettiğine hayır dilemesi ve hayırlarda bulunması hasetten kurtulmasının gereğiydi. Bu Resul’ü Ekrem’in de reçetelerindendi.

Yalan mı? Menfaat, korku, şaka vb. sebeplerden dolayı söylenir iken gerçekte olmamış olanın iftira düzeyinde söylenmesi olduğu gibi gerçekte olmuş olanın inkâr düzeyinde söylenmesiydi. Cenabı Allah faili mutlak olduğu içindi ki zımnen (dolaylı olarak itibari düzeyde) de olsa her iftira Allah’a atılmış, her inkâr da Allah’ı inkâr etmiş olmak anlamını da taşımaktaydı. Gerçekten koparan, bütünlükten yana yitik olunduğunun gerçeğini taşıyan yalan, varoluşun ciddiyetinden uzak gerçekten kaçan çocuk olmaktan öte kılmamaktaydı. Varoluşun sorumluluğu üstlenen ve aidiyetleri olan kişilerde yalan, kendi varoluşuna ihanet etmekten öte değildi. Her koşulda doğru olmak ve doğru olmanın cesaretini gösterebilmek, yalan şakadan dahi kaçınmak yalana çare olarak düşünülebilirdi. Yalan söylenmemesi için güven ve selametin tesis edilmesi de önemliydi.

Şımarıklık mı? Eli altında bulunanları haksızca sahiplenmek, şükürden -paylaşımdan- uzak sadece kendininmiş gibi tutum ve davranışlarda bulunmak şımarıklığın bir biçimiydi. Varoluş nesneleri üzerinden bencilliğin iğreti uyandıracak biçimde görünüş bulmasının nedeniydi. Varoluş nesnelerinde kendini kirletmiş olarak kendi olmaktan uzak, nesneleri üzerinden edinilen itibar üzerinden varsayılan içinde kendini kaybetmiş olmaktan öte değildi. İtibarperestlik olarak görünüş bulduğunda şöhret budalası olmak, başka bir deyimle de popüler idol olmak ve bencilce bunu deneyimleme çabası içinde bulunmak şımarıklıktan öte değildi.

Kur’an’da Firavun için söylenen “Firavun’a git! Çünkü o azdı. Ona de ki arınmak ister mi?” ayetinde “azdı” denilirken şımarmanın kastedildiği belirtilmişti. Şımaran için arınmak teklif edilmekte ise öz kendiliğinden mahrum olmuşçasına nesnelerinde kendine yitik kişi ifade edilmekteydi. Şımarmakta azgınlık ise varoluş nesneleri ile ilişkisinde hoyrat, kaba, duyarsız ve zalim olmak ile ilgili bir anlam içermekteydi.

Hakikatte kendisinin olmayan ve kendisinin olduğunun zannı ile hoyrat, duyarsız ve zalim olmak şımarıklıktan öte değildi. Azazil de kendisinin olmayan varlığı ile insana karşı üstünlük iddiasında bencilce tavırda iken şımarmıştı. Karun da Allah’ın mülkünden servet olarak paye alırken mülkü kendine ait sanmış olarak şımarmıştı da hakikate azgınlıktan öte durmamıştı. Kendine de sonuç itibarı ile yazık etmişti. Azazil, Firavun ve Karun gibiler şımarmak ile kendi özlerine azgın olmuş, nefsi emmarelerine tutsak iken arınmaları kendileri için hak olmuştu.

Arınmak olduğu gibi kendi olmaya dönmekti ki hakikate ayna olmak ile kendi olmayı bulmayı gerekli kılardı. Nesnelerinde şımaranlar için, en sade biçimde Kuddüs olanı yani sadece kendi olanı yaşamaktan uzak kalındığı içindir ki arınmak şarttı. Arınmak ise salih ameller ile olanaklı iken hakikate duyarlı bir öz ve diğerlerine duyarlı hakkaniyet sahibi bir vicdan ile olanaklıydı. Azazil, Firavun, Karun gibilere teklif edilen de kendilerine bahşedilmiş olanı kendilerinde bulmayanlar ile paylaşır iken şımarmaktan beri kalmaktan öte değildi.

Azazil, böbürlenip -kibirlenip- de hakir gördüğü insana kendisine verilenler ile hizmete soyunsaydı sapkın olmayacaktı. Firavun, kendisinin olduğunu sandıklarıyla zalimlik etmiş olmasaydı belki de kendinin olduğunu sandıkları içinde boğulmayacaktı. Karun, Allah’ın bahşettiği zenginliği şükre de harcasaydı -paylaşabilseydi- onları kendisi ile beraber ölümle gömmüş olmayacaktı. Yerin yuttuğunun arkasından kendisini de heder edilmiş bulmayacaktı. Kimisi ilmi ve bedeni, kimisi iktidarı, kimisi serveti vb. ile şımarır iken varoluşa ihanet içinde günahkâr olmaktan öte değildi.

Bir şımarıklık biçimi daha var ki o da çocukça olup kendisinin olmayanı haksızca talep etmek, ihtirasla istemekti. Kendisinin olmayanı haksızca talep etmek ve kendisine bahşedilmiş olanı hakkı dışında haksızca kullanmak, harcamak şımarık olmak için yeterdi. Günaha dair ne yüklenilmekte ise şımarıklık orada arandığında elbet bir yönü ile görülecekti. Her şeytanın yalancı, şımarık ve inatçı yönü vardı. Şımarıklık inat ile yaşanmakta ise yalana mahkûm olmuş olmak şeytanlığın kaçınılmazıydı. Tedavisi ise nefsi emmareyi zapturapt altında tutarak terbiye etme iradesi göstermek ile ilgiliydi. Salih amel, şükür de yapılması elzem olanlardı.

Cehalet mi? Cahil olmak bilgisiz olmak anlamını taşımaktaydı. Bilmeden bilgi de edinilemezdi. Ancak, bilgisi olmadığından yana zanda ısrar etmek ve gerçeğe direnmek, ilmin aydınlığından beri kalmış olarak karanlığa kendini mahkûm kılmış olmak anlamında cehaletti. Bilmeyene öğretmek için dahi olsa cahillik aranırdı ama cahil olmaktan yana inat etmek ile cehalet göstermek iğretiydi. Çünkü bütün günahların -kötülüklerin- temelinde nefsi emmarenin kuvvetli iradesi olsa da kötülüğe dair irade, bilgisizlikte inat etmek ile sürekli kılınmaktaydı. Yani günah ve cehalet birbirini besleyen iki kardeş gibi ayrılmaz ikiliydi.

Bazı kör cahil denilen cehalet ehlide vardı ki bunlar az veya çok bilgilerinin tahkikinden uzak, referansı sağlam olmayan, tutarsız ifadeleri ile en doğru olanı biliyor olarak kibirli olmaktan öte değillerdi. Bu anlamda çekilecek de değillerdi. Cahil olmak günah değildi ama cahillikte inat edip de cehalet sahibi olmak ta haksızca ısrar etmek, cehaletiyle diğer kişileri de zehirliyor olmak büyük günahlardandı.

Cehalet ehli içinde en tehlikeli olanlar da zannına inanmış olarak cehalet kokanlar ile iktidar sahibi olanlardı. Gerçekten gafil, zanlarını herkes için kılabilirlerdi.

Cehaletten kurtulma iradesi göstermek, tahkiki yapılabilir ve doğru referanslı bilgi edinimi tedavisi adına çözümdü. Doğru bilgiyi doğru ve yerindeliğinde herkesin faydasına olarak kullanmak da olması gerekendi. Cehalet sahipleri ile sohbeti kesmek de cehalet bulaşıcı olduğu içindir ki gerekliydi. Alimler ile olmak, onlardan ilim öğrenme gayretinde bulunmak da olması gerekendi. Eğitimi genele yaygın kılarak cehaletin önüne geçmek de yapılması gerekendi.

Haksızca cana kıymak mı? Söz konusu ölüm ise herkes çok veya az korkardı. Allah’a ermişler için ise ölmekten korkmak korkulacak olandı. Öldürme isteği ise kişin özüne vurulmuş bir yasak gibi çivilenmiş olduğundan çekinilen idi. Özündeki yasağı bir defa çiğneyenler canın ne olduğuna duyarsız, değerinden habersiz hiç sayarken, hiç kılarken, katlederken kendilerini özne olmaya dair değerden yitik kılmaktaydılar. Böylesi kendilik durumunda sonuçta kendilerini katletmiş olarak özden gelen bereketten mahrum kılmaktaydılar.

Harut ile Marut anne karnındaki bebeği kürtaj ile öldürdüklerinde nasıl ki melek olmaya dair masumiyetlerini öldürmüş, katletmişti… Haksız yere her cana kıyan da varlığın değerinden soyunmuş olarak varoluşun değerinden mahrum bakışlarda değere kör bakandı. Cani ise değere körlüğe mahkûm, değere duyarsız sapkındı.

Her can sahibi canını değer olarak bulur iken başkası tarafından can değerinin -varoluşunun- hiçe sayılmış olarak katledilmiş olması, büyük acıdır. Böyle olsa da sonuçta cana kıyılmış olanın bütün vebali de üstlenilir iken ahirete göç edenin yaşam sevinci içinde kuşlar gibi hür uçtuğu da düşünüldüğünde, cana kıyan için öldürmenin vebalinden de öte, öldürdüğünün vebalini almak ile kendisini bekleyen acı bir gerçek de vardı. Cana duyarsız kalınmış yerde canileşen kişi için böylesi sonuç da bir anlam ifade etmezdi.

Allah’ın sıfat ve isimleri ile görünüşüne sebep canın katledilmesi, dolaylı olarak Allah’ın can üzerindeki hakkının katledilmesidir ki bu da günah olarak yeter. Ölüm ile canın değer olarak bulunduğu oluş içinde cana kıyanın arkasında bıraktığı, göz yaşları ve ahlar ise canın değerini açık ederken değerin nasıl günaha döndüğünü de aşikâr etmekteydi.

Haksızca cana kıymaktan ise cana kıyılan taraf olmayı seçmek, haksızca öldürmenin sonuçları düşünüldüğünde Habil gibi tavırda olarak olması gerekendir. Ancak, yaşamak Allah için ise ölmemek, öldürülmekten efdaldir. Canın değer olduğunun idrakini verecek eğitim, vicdanı tesis etmek ve hukuki anlamda cezanın caydırıcı olması cana kıymaya çözüm değilse de cana kıymanın önüne geçebilmek için araç olabilirdi.

Hayasızlık mı? Kendi varlığını haya ile değer olarak bulanın, kendi değerinden soyunmuş olması, eşrefi mahluk olmaktan zilleti mahluk olmasına düşmesine sebeptir. İffet de kendi varlık değerini korumak ile ilgili iken iffetsizlik, kendi varlık değerini hiçe saymaktan öte değildi. Cinsel sapkınlıklar da bu anlamda tinsel oluşu sadece tene indirgemiş olarak hayasız, iffetsizce yapılıyor iken kendi varlık değerini zillet kılmış olmak günah olarak yeterdi. Doğası gereği değer olan bir varlığın değerinden soyunmuş olması onun için günahtı.

Haya, iffet özden gelir iken özü sıkan daraltan şeyler değil, nefsi emmareyi sıkan ve daraltanlardı. Haya duygusunda yaşanır iken iffet hayanın eylemde tavır olarak sürekli kılınmış kendilik durumuydu.

Zina, fuhuş dahi hangi neden ile gerçekleştirilmiş olunursa olunsun, teni meta değer kılan insanın utancı olmalıydı. İnsan değerdi ama tene aşkın tinsel oluşu gereği değerini bulandı. Hakikatten gafil bırakan, diğerinin hakkını düşünmeden yapılan, kışkırtıcı olarak yoldan çıkaran her ne var ise insana yasak kılınmış olarak günahtı.

Kendi olmaya dair ahlaki sınırları -yasakları, kuralları- olmayanın sonuçlardan ve hakikatten gafil fütursuzca yaşadıkları günah olarak kendisine yeterdi. Haya, iffet, sonuç belirlenimlere göre olması gerekenleri yapmak eşrefi mahluk -insan- olmayı korumak için olması gerekendi.

Kızgınlık duygusunun belirimi olan öfke mi? Kendini savunmak için gerekli kılınmış olsa da nesnesine odaklı gerçekleşirken değer yitimine sebep verirdi. Gözleri olana bitene kör kılar iken öfkelendiğinde anne, baba, dede, amca, Allah, devlet vb. değer yitimine uğrardı. Değerinde görülmeyenler sebebiyle ilişkilerin süreksizliği ve yönetilememesi de kaçınılmazdı. Değer yitimine sebep veren öfke şiddete döndüğünde günah olarak yeterdi.

Söz konusu nefsi emmare ise olup olmadık yerde tahammülsüzlük gösterdiği her şeye karşı öfkelenmesi olağandı. Değerli kılınmış, kabul edilmiş olanların değerini hiçe saymamak içindi ki öfke kontrolü şarttı. Öfke kontrolü için ise tahammül etmeyi öğrenmek, özverili olmaya çalışmak olması gerekendi.

Şiddet mi? Bedensel ve ruhsal her türlü şiddet, kul hakkına tecavüz olarak yasaktı. Cana zarar vermekte ne oluyordu. İlişkilerin sürdürülemediği yerde ayrılık hak iken şiddette ne oluyordu. Güçsüz olanlara aşırı yüklenmek, cinsel istismar, ruhsal baskı, her türlü soykırım, işkence vb. şiddet ve şiddet belirtisi, varoluş değer iken söz konusu bile olamazdı/ olmaması gerekirdi. Şiddet masum canların görmemesi gerekendi. Söz konusu kul hakkı ise şiddetten uzak durmak, masumları mazlum ve mahsun kılmak gerekmezdi.

Canı değer bilmedikten, canın nasıl bir değer olduğunun eğitimini almadıktan sonra şiddet her türlü görülebilirdi. Varoluşun, kendiliğin, canın Allah katında değer olduğunu ve Allah’ın candan nasıl görünüşe geldiğini bilenler için, aynı vardan var olmuş iken şiddet zulümden öte değildi.

Nefret mi? Tiksinme duygusuna haiz, olumsuz duygu belirimiydi. Özneler arası ilişkide nefret birbirinden tat almayı engelleyen en olumsuz duyguydu. Nefretin sürekli kılınmış ve zarar vermeye yönelik belirlenimi olan kin de nefret edilene zarar verecek kadar hasta olmanın belirtisiydi. Nefretten beslenenlerin unutmadıkları ile beslenir iken kinleri içinde boğuldukları çok olurdu. Nefret diğerinden tat almaya mâni iken kin diğerine zarar vermeye yönelikti. Bir parça merhamet, affedebilme, geçmişte yaşananları unutma nefreti ve kini aşabilmenin yoluydu.

Öfke, şiddet, nefret, kin de özneler arası değer yıkımına sebep verir iken birbirinden uzaklaşmakta olanların birbirinden mahrum olarak rahmetten -özden gelecek olan manevi bereketten- mahrum olması anlamını da taşımaktaydı.

Özellikle öfkeyi yutmak, öfkeli iken ruhsal anlamda değişime sebep verecek eylemlerde bulunmak, kötü olan şiddete, nefrete, kine uğramamak için önemliydi. Öfkelenen için abdest alması, iki rekât namaz kılması, yürümesi, yürüyor ise oturması dahi hadislerde şifa niyetine haber verilmiş değil miydi?

‘Keskin sirke küpüne zarar verir” denir. Öfkeli kişinin en temelde zarar verdiği, şiddet uyguladığı ilk kişi kendisiydi. Cezasını çekeceği, zarar göreceği eylemlerden bulunmaktan ise öfkesini yutmak, öfke kontrolü sağlamak her yönden kendisinin faydasınaydı.

Haram kazanç mı? Helal olmayan bir lokma yiyenin kırk sene duası kabul olmaz derler. Kul hakkı zımnen Allah’ın kulu üzerindeki hakkını, varoluş nesnelerini gasp etmek anlamını taşır ki doğrudan gayretullaha dokunur. İbadetin kabulü dahi helal kazanca bağlıdır ki bu anlamda ibadettin en temel usulü helal kazanç üzerine bina edilmesidir. Açgözlülük, hırs, ihtiras söz konusu ise helalden sapıp kul hakkını -değerini- gözetmeden kul hakkına tecavüz etmek, haksızca kazanç sağlamak, hakkı olmayanı gasp etmek kalplerin kararması, hakikatten gafil kalmasına yeterdi.

Hırsızlık, faiz, haksızca miras zapt etmek, yetim hakkından aşırmak, borcunu ihtiyaçlı olmadığı halde bilerek ödememek, kendi olmayanı cebren gasp etmek vb. hakikate gafil bırakırken, Allah’ın mahali olan kalbin kararmasına da sebep olduğundan yasak kılınmıştı. Haram kazançtan kaçınmak, zor ve az dahi olsa helal kazancı öncelemek olması gerekendi. Allah elbet rızkının peşinde iş görücü olanların yardımcısıydı.

Yakın akraba ve komşu hakkı mı? Her birinin hakkını gözetmek insani ilişkilerin devamlılığı için elzemdi. Hakları gözetilmemiş komşu ve yakın akrabalar söz konusu ise diğerinin sorumluluğunu üstlenmemiş olmak ile olması gerekeni yapmamak kişinin günah hanesine yazılırdı. İnsan insan ile insanlaşmakta ve değer biçimsel olarak anlamlı kıldığı yaşamda insan olmayı bulmakta iken diğerinin sorumluluğunu üstlenmemek, ilişkilerde olması gerekenlerden kaçmak rahmet anlamında insani -tanrısal- değildi.

Tanrısal olanlar ile fıtratını bulmuş insan için diğerinin sorumluluğunu almamak; anne, baba, dayı, dede, nene, kardeş, komşu vb. olmamak anlamında kendini gerçekleştirme fırsatından kendini mahrum kılmaktı. Bu karakterler rububiyete dair iken Allah’ı yakinen rûbubiyet beliriminde hakkı gereği yaşamak anlamını taşımaktaydı. Hakikatten böylesi mahrum olmak ve ikinci yaratımını insan insan ile bulur iken insandan mahrum kalmak, günah -kötü- olarak kendisinden beklenen değildi.

Kibir mi? Kendine mal ettikleri ile büyüklenmek anlamını taşısa da hakikatten paye almanın sürekliliğinde nedeni kendi olmadan var olurken fakr olduğu gerçekliğinden kopmuş olarak haksızca büyüklenmek anlamını taşımaktaydı. Kendine mal ettiğin ne vardı ki senin olmuş olsun?

Söz konusu kibir ise kişi aptallığına doymayacağı birçok tutum ve davranışta bulunur. Özür dilemekten uzak, haklı olduğunun zannı ile birçok kişinin kalbini kırabilirdi. Gözler olması gerekene kör ise gönül nefsi emmarenin haksızca gasp ettiği ve kibir ile istila ettiği yer olmaktan uzak değildi.

Boyca dağları aşamayan, gökten aşağı yerden yukarı acziyete mahkûm var olmuş iken tanrısallıktan alınan payede büyüklenir iken Allah olduğunu zanneden çoktu. Tarih ilahlığını ilan eden böylesi müşrikler ile doluydu. Hepsinin ortak özelliği ise kibirdi. Sonuç, ölüme mağlup son nefeste gerçek karşısında yenik düşmüş acziyetti. Acziyetini bilmek, fakr olduğunun idrakinde yaşamak, tevazulu olmak, kibri yenmenin gerekenleriydi. Kibir sebebiyle yapılan yanlışlar, kalp kırmalar ile geri dönülmez yolda ürkütücü ve kişiyi üşüten yalnızlıktan ise özür dilemek ile geri dönmek olanaklıydı. Samimi özür dilemek hem dönmeyi olanaklı kılmakta hem varoluşa değer belirlenimleri ile yeniden tutunmayı olanaklı kılmakta hem de kalplerin birbirine yeniden ısınmasını olanaklı kılmaktaydı.

Elbette onurlanmak, şeref bulduğu ile büyüklenmek değilse de aziz olmak her canın hakkıydı. Ancak, aziz olarak üstünlük bulduğunun bereketinde fakr ve tevazu, bereketin sürekli olmasını sağlamaktaydı. Kibir ise kendiliği, belirlenimleri ve değer olarak yüklem aldıkları ile hakkı dışında değer kılmış iken kendiliğe tapar olmak anlamını taşımaktaydı. İlahi -tanrısal- bereketten mahrum kılar iken kişin kendisine günahtı… gizli şirkti. Varoluşun acziyete, fakra dair gerçekliğinden ve tanrısal bereketten mahrum kılmak ile kalmaz, kişiyi Cenabı Allah’ın rızasından mahrum kıldığı gibi Azazil misali sonuçta zillete de düşürebilirdi.

Narsist olmak mı? Kibir varsayılan değer belirlenimlerini yüklem alırken hakkı dışında kendine mal edenin, yüklem aldıkları ile kendine tapar olmasıydı. Narsist olmak ise beden tapar olmak ile öz kendiliği tene indirmekten öte değildi. Kendilik tene indirgenmiş ve aşırı beğenme hastalığına mahkûm kılınmış ise kişi narsistti. Kibirde aşırı büyüklenme, narsist olmakta ise kendini aşırı beğenme kendilik durumu içinde bulunulmaktaydı. Ben merkezci olarak kendini beğenmişlik had safhada ise kanaatim o ki müşrik değil, kendini şirk koşmaktan da öte, Tanrı tanımaz nitelikte tanrılık iddiasında bulunulmaktaydı. Fakr ve tevazu bu hastalığın tedavisi için şarttı.

İntihar etmek mi? Beytullah olan beden evini başına yıkmak, Allah’a en büyük ihanetti. Hangi koşul altında olunursa olunsun kaygı ve umut arasında Allah’a tutunan her can elbet bir çıkış yolu bulacaktı. Beytullah’ı yıkmak… al başına çal der gibi varoluş fırsatını sahibine kusmak da neydi? Kişinin Rabbine ihaneti olduğu gibi gerçeklerden kaçarken imanını yitirmiş ya da imansız bir durumda kendine de ihanetiydi. Cehennem olarak nasıl intihar edilmiş ise aynı biçimde tekrarlanan bir cezası olduğu düşünüldüğünde, kişinin kendisine ihanet etmiş olduğu gelecek belirlenimi ile anlaşılabilirdi.

Cenabı Allah ölüm ve yaşam arasında tercih etmek durumunda kalıp da ölümü tercih edenlerden eylemez inşallah! Bazılarına göre varoluş değer olarak bulunur iken korkularda değer olduğu hissedilirdi. Yaşamsal anlamda hayatta kalma çabası tavırlarda gösterilir iken varoluşun öznel anlamda değer olduğuna tanık olunurdu. Varoluşa dair korkuyu aşmak anlamında büyük cesaret denilen, aslında yaşamın zorlukları, gerçekleri altında ezilirken kendini yeniden yeni bir yolda gerçekleştirme iradesi gösterememe korkaklığından öte değildi. Kendini gerçekleştirmekten böylesi kaçanlar için intihar biçimini tekrarlanan ceza olarak bulmaları da kendilerinden nasıl kaçtıklarına aynaydı.

İntihar eşiğinde ölüm ve yaşam arası tercihte bulunmak gerçekten vahimdi. İntihar eşiğine gelene kadar intihardan kaçmanın belki de bin yolu vardı ama son eşikte kaçacak yeri olmayanlar da vardı. Diğerinin varoluşu için kendini feda edenlerde vardı. İman ve fedakârlık onlar için belki de cezadan kurtuluşun adresiydi.

Tembellik mi? Kendi varoluşuna ihanet etmenin başka bir yoluydu. Kendini gerçekleştirir iken kendini keşfeden, yeniden yaratma olanağı bulan özne için tembellik bundan kendini mahrum kılmaktı. Tembellik günah ise tembel olana tembellik yeterdi. Cenabı Allah’ın Azim ve Faal isimleri var iken her an yeni bir tavırda yaratım etkinliğinde bulunuyor iken tembellik aslından, kendini gerçekleştirir iken aslına katılmaktan mahrum kalmaktan öte değildi. Böylesi mahrumiyetin sonu ise edinilecek nimetlerden de kendini mahrum kılmak iken ah çekmekten öte değildi.

Cenabı Allah “Yarattığım andan beri bir anım bir anıma benzemedi” derken dahi yarattığı için tembellik hakikatten kopuşun, sonuçta ise anlamsızlaşan yaşamın, yaşam isteğinin yitirilişinin habercisiydi. Söz konusu rızık ise rızık gayrete bağlı kılınmış iken rızkından kendini mahrum eden için yaşamın zorlaşması da kaçınılmazdı. Çalışmak Allah için, sorumluluklarını yerine getirmek için ise ibadet olarak insana yeterdi. Tembel olanın, bir işle meşguliyeti yoksa nefsi emmaresinin galip olarak çalışması da kaçınılmaz iken vesveseli olması, kötülüğe meylinin daha fazla olması da kaçınılmazdı.

Bazı tembeller de vardı ki onlar dünyadan eli ayağı çekilmiş miskinlerdi. Allah’a ibadeti, Allah için olmayı dünyaya tercih etmişlerdi. Onlara ise yardım her yerden gelirdi/ gelebilirdi. Abdallar denilen sınıf ise sadece Allah için iken tembel olmaktan öte, dünyada görülmeleri dahi rahmetti.

Büyü yapmak mı? Kanaatim o ki şirk kadar günah ve gizli şirke de dahil olan ve kişinin tanrıcılık oyunu oynamasından öte olmayan günahtı. Allah’tan yardım ummayı bırakmış olup da kötülüğü yol tutanların işiydi. Karanlıkta iş görüp de aydınlıktan mahrum olmaya nedendi. Hayra dair yapılmaktan öte, menfaat karşılığında kötü niyetlerin de gerçekleşmesi için yapılabilendi. İblislerden medet umanların, meleklere zulüm yapma gayretinden yana boş durmayanların yolu elbet hüsrandı. Böylesi güç ile uğraşanların sonu ise kararttıkları ruhları ile cehennemde yanmaktı.

Yasak kılınmış yiyecekler ve içecekler mi?  Domuz tabiatı gereği insana yakın gibi görünse de ahlakı gereği dipte seyir eden iğreti bir durumdaydı. İnsanın yediği içtiğinin karakteristik anlamda varlığına nüfus etmesi söz konusu ise domuz etinin neden yasak edildiğini anlamak kolaydı. Kendi pisliği içinde hayasızca yaşayan bir hayvanın insanlaşması elbette güçtü. İçki, kendilik kontrolünü yitirmeye sebep verdiğinde her türlü günaha kapı aralamaktaydı.

İnsan eti ise değer olarak eşrefi mahluk kılınan insanın insan değerinden yitik kalmaması için yasaktı ve iğretiydi. Allah adı anılmadan kesilen hayvanlar da Allah için kılınmış olmadıkları için haramdı. Müşrik olmaktan öte, Allah’ın adı anılmış olarak kutsiyetini bulan yani niyette temiz kılınmış olarak sadece insan için kılınan helal kılınmış hayvanlardan istifade etmek helaldi.

Böylesi haram kılınmışlar veya helal kılınmışlar, insan olmaya dair haddin, doğadan istifade ederken dahi korunması gerektiği gerçeğini taşımaktaydı. Günah kılınmışların sonuçta insanlığa zararı düşünüldüğünde, sonuç ilke gereği herkese haram kılınmış olduğunu da bilmek gerekirdi. Müşrik olmaya uğramadan Allah’ın helal kıldıklarından istifade etmek olması gerekendi.

Dedikodu mu? Diğerini yermek kişinin ne haddineydi ki Allah’ın hikmet üzeri yarattığını yerme hadsizliğini kişi göstermiş olsun. Hikmetten gafil ne için olunduğunu bilmeden hadsizce yermek söz konusu ise hem yerilenin varoluş hakkına tecavüz edilmekte hem de zımnen Allah gerçekleştirdiğinden yana -eleştirilmekte değil- yerilmekteydi. Hikmetten gafil böylesi bir durum hadsizce varoluşa dokunmak anlamını taşımaktaydı.

Yermek yerine hayır dilemek, gıpta edecek bir yön bulmak, bardağın dolu tarafını da görmek, olay veya olgunun hikmetinin ne olduğunu düşünmek dedikodu yapmamak için önemliydi. Söz konusu Allah’ın kulları üzerinde ki hakkı ise dedikodudan uzak kalmak elzemdi. Kardeşin etini yemek kadar iğreti olduğu da Allah tarafından vahiyle hatırlatılmıştı.

İsraf mı? Emeğin değer olduğuna gafil kılan günahtı. Savurgan her kişi emek sahibinin gazabını hak ederdi. Emek sahibi Allah ise savurganlık gayretullaha dokunurdu. Savurganlığın sonu zillete düşmek ise cimri olmadan iktisatlı olmak olması gerekendi.

Cimrilik mi? Allah’ın verdiğini diğerlerinden ve kendinden dahi sakınarak biriktirmek, yığmak cimrilikti. Allah’ın verdiğini Allah için kılmaktan yani hakkı olan kullardan şükür mahiyetinde paylaşmaktan dahi sakınmak Allah katında iğretiydi. Cimri olandan kullar dahi hakikatten paye almış olarak var iken bu nedenden dolayı haz etmezdi. Cimrilerin ve israf edenlerin sonu yerilmekten öte değildi. Cimriler sevilmedikleri bir oluş içinde gizli bir yalnızlığa itilirdi. Savurganlar ise aşikâr olan ve hakir kılınmış olmakta buldukları bir yalnızlığı, zilleti hissederek yaşayabilirdi. Geçmişin savurganlıkla dolu anıları ya aptalca böbürlenmelerde ya da keşkeler ile kendine ahlar çekmekte olunan pişmanlıkta hatırlanırdı.

Yalancılar da güven kırıcı iken gizli bir yalnızlığa mahkûm edilirdi. Yalan söyledikleri kendilerinden el ayak çekerken, yalan dünyalarında yalnız kaldıklarından dahi haberdar olmayabilirlerdi. Aidiyetler var ise derinlerde yalanın açtığı acı bir yaranın hissettirdikleri ile yalnız olduklarını anlarlardı.

İsrafta emek değerinde karşılık bulmaz, savurganlığa kurban edilirdi. Cimrilikte de emek haddinin dışında değer kılınır veya emek dahi görülmez kazanç tapınılacak yığınak olarak biriktirilirdi. Cimrilikte kazanca verilen değer, gizli şirk olacak kadar abartılabilirdi.

Şirk mi? Allah’a işlerinde ortak kılınmış nesneler uydurmak şirkti. Varlığına hakkı dışında varlık vermenin, hakikate gafil iken sebepler dairesinde kalmanın dahi şirk olduğu bir din anlayışında da her şey üzerinden Allah’ı görmek ve O’na göre yaşamak tevhid iken şirkten kurtulabilmenin gereğiydi.

Ateizm mi? Eskiden Kafir denilene verilen yeni isim. Şirk ile beraber düşünüldüğünde hakikatten kopuk düşüncenin ve eylem sahiplerinin uğraklarıydı. Sonuçta hakikat ile tanış olunduğunda, ahlar başlarında ateş, cehaletin kurbanı, çocukları olduklarına tanık olacaklardı.

Peşimizi bırakmayan -amellerimiz- günahlarımız, nefsi emmareye dair gerçekleşen duygular, huylar, iradeye bağlı gerçekleşen eylemler… Gerçekleştirdiklerimizin sonuçları içinde cereyan eden oluş içinde kaçmak değil de yüzleşmek, hesaplaşmak ile aşabileceğimiz yüklendiklerimizdi.

Her can hikayesini yaşarken kendisinden kaçamadığı gerçeği içinde kendisinden kaçamadığı anlam ve değere dair yüklemler edinir. İşte günahlarımız, anlam ve değer belirlenimi içinde kendilerinden kaçamadığımız olumsuz anlamda yüklem aldıklarımızdı. Daha doğrusu… ruhlarımızı karartmış olarak üzerimize yapmış olan kirlenmişliğe ve masumiyeti yitirmiş olmaya sebep olanlardı. Arınmak ve doğuştan gelen temiz sayfayı yeniden kazanmak için vicdan olması gerekendi.

Her doğan temiz bir sayfa kazanmış olarak kendi hikâyesini yaşamanın kalemini elinde tutmuş olsa da kültür içinde kendisine yazılanlar ve genetik olarak yazgısında buldukları ile doğardı. Temiz bir sayfa ile gelmiş olsa da geçmişin yükü ve kültürün galip anlam ve değer dünyası içinde sayfasına yazılanlar ile şekillenen bir oluş içinde bulunurdu. Kötülüğe veya rahmete dair çizgide seçimleri ile kendini yaratma olanağı içinde genetiğe dair geçmişin olumsuz yükünden kurtulma, kültüre dair de batıl olandan kurtulma fırsatını rahmet sahibi olarak kendinde bulundurmaktaydı.

Doğuma dair her yeni başlangıç, temiz yeni bir sayfa ile hayata başlamak anlamını taşısa da temiz olan sayfayı temiz tutmak veya karardığında eskisi gibi temiz kılabilmek de kötülüğü iyilikle savmak ile olanaklıydı. Vicdan var ise temiz olmayı, masumiyeti korumak olanaklıydı. Hak ve ahlaki anlamda rahmet olarak olması gerekenden bakıldığında batıl ve kötü olan her ne ise İbrahim nebi gibi eleştirel olarak karşı gelmek gerekirdi.

İsyan olmalı ise önce kişinin kendi nefsi emmaresine olmalıydı. Kültür ve medeniyet dünyasında yanlış olanlara ise kendinden ve iman ile Allah’tan emin olan bir canın güç yetirmesi olanaklıydı. Genetikten ve kültürden gelen mirası, hak ve ahlaki anlamda olması gerekenle ret eden İbrahim gibi kötü olanı kabul etmemek ile de doğuştan bahşedilmiş temiz sayfaya güzel şeyler yazmak da olanaklıydı. Genetik anlamda miras taşımak ile kötülüğe yönelimli olmak söz konusu ise bu kötü olunacağı anlamına gelmezdi.

Kültürel anlamda kötü ve batıl olanın galip olması söz konusu olsa da bu gerçeğin haykırılmayacağı ve olması gerekenin yapılmayacağı anlamını taşımamaktaydı. Koşullar kötü olmaya zorlasa da vicdan kazanmış bir ruh, kötülüğe direnç göstermek ile kendi olmayı rahmet etmekte gerçekleştirebilirdi. Geçmişin mirası ne olur ise olsun bebeklikte temiz bir sayfa ile hayata başlayan için temizliğini korumak veya yeniden kazanmak olanaklıydı. Kurtarıcı anlamında başkalarının bunu bizim adımıza yapmasını beklemenin çocukluluğunu da geride bırakmak gerekirdi. Temiz bir sayfa ve temiz sayfanın gerisinde duran genetik miras ayrıca önünde duran kültürel miras içinde yol bulmak ayrıca kendi sayfasına gerçeğe, güzel ahlaka dair güzel şeyler yazabilmek, kişinin vicdanı ve seçimleri ile de ilgili olarak gerçekleşebilirdi.

Kişi masumiyetini korudukça arı kendi olarak Allah’ı yakin bulma olanağını da bulmaktaydı. Masum olarak kendi olan için Allah’ı rabbi olarak kendi üzerinde, rahmete dair gerçekleştirdikleri üzerinden bulması kaçınılmazdı. Allah temizdi yani başkası olmadan kendi olabilendi. Özde başkası olmadan kendi olabilen için Allah’ı yakin olarak bulmak da kaçınılmazdı. Rahmet üzeri olan için arınmış olarak hikmete açık olma duyarlılığını kazanmış olmak da sonuçta edinilendi.

Günah anlamında kötü olan her bir huy, duygu, niyete bağlı gerçekleşen eylem için birçok şey söylenebilirdi. Derviş Hüseyin böylesi düşüncelerde iken bir de baktı ki Pir Ahmed bu düşündüklerini konuşur iken kendisi onun ile rabıta hâlinde bunları düşünmekteydi. Düşündükleri dahi kelam ocağından süzülerek nasip olmaktaydı. Rabbin bereket deryasından anlam ortak ruh alanı oluşmuş yere böylesi de akmaktaydı. Pirde cereyan eden, taliplerin rabıtası, sevgi ile bağ kurması, hizmet ile bütünlük yakaladığı kadar kendilerinde de görünmekteydi.

*

Hiçbir şey kalıcı değildi ki günaha dair imtihan da kalıcı olmuş olsun.

Derviş Hüseyin, günahlar ile sınanan insanın sınanmasının nereye kadar olduğunu tam düşünürken Pir Ahmed sanki bu konuyu beklermiş gibi konuşmaya başladı.

“Evladım, günah ve sevap seçim olarak önümüzde bulduğumuzdur. Ya eksi bir değer olan günahta ya da artı bir değer olan sevapta yaşantımıza yön vermek icap eder. Söz konusu nefsi emmare ile mücadelede kendi olabilmenin, seçimlerimize bağlı olarak gerçekleşmesi ise günah ve sevap arasında gelgit yaşamak yerine sevap olanda istikrarlı olarak yaşamaktır.

Günah ve sevap da bir yere kadar… Önemli olan Allah için iken günah ve sevabı aşmış, adanmış bir ruh olarak kendini gerçekleştiriyor olmaktır. Günah ve sevap, kişinin yolda sınırlarını bilmesi ve sevaba yani mükafata bağlı olarak kendini geliştirmesi için önemlidir. Ancak, vicdana bağlı olarak hakkaniyet ilkesi ile karakter bulmuş kişi için günah ve sevap, geride bırakılmış ufuklar gibidir. Ötekinden de sorumlu olduğunun idraki ile değerini bilip de önemsemek, ona göre yaşamayı da öğrenmek olgunlaşmış bir canın olması gerekenidir.

Söz konusu özümüzde şeytanlığa yönelimli nefsi emmare ise ölmeden önce ölmek yani nefsi emmareyi terbiye etmiş olarak yaşamak olması gerekendir. Ancak, ölüm gelene kadar ölmeyen bir olgudan bahsetmekte isek Allah’a varana kadar mücadele edilmesi ve mücadele ruhunun yitirilmemesi gereken bir düşman ile yaşandığı gerçeğini unutmamak gerekir. Bunun ile beraber süfliler ile de yaşadığımız düşünüldüğünde ortak bir yaşam biçimi olan bedende olan biteni, iradeye bürünürken terbiye etmek gerektiğini de bilmek gerekir. Cinlerden ve insanlardan şeytanlığı ahlak edinmiş kişiler ile karşı karşıya kalındığında adaletin, gerçeğin, iyi ve doğru olanın gözetilmesi ile mücadele ruhunu yitirmemek gerekir.

Unutulmaması gereken bir durumda “Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından, sollarından sokulacağım” diye yemin etmiş ve yeminini gerçekleştirmekten yana El Azim isminden paye almış olarak El Mudill ve El Muzill ismin gereğini yaşayan şeytanı/ şeytanları da unutmamak gerekir. Bu yemin sadece Âdem’e secde etmeyen şeytana ait değil, bu yeminin arkasından giden veya bu tarzda kötülüğü amaç edinmiş her şeytana aittir.

Önlerinden derken menfaatler, hased vb. sebebiyle aymaz olarak kötülüğün alenen gerçekleştirilmesi, arkalarından derken hile ile kötülüğün gerçekleştirilmesi kast edilir. Soldan derken dünyevi korkular özellikle fakirlik -muhtaçlık- korkusu ve ölüm korkusu ile olması gerekenden uzaklaştırma çabası kastedilmiş olunur. Sağlarından der iken tanrısal olup da herkesin ortak değeri olan evrensellerin bir hile olarak olumsuz anlamda manipülasyonun aracı kılınmasından bahsedilmektedir. Önden, arkadan, soldan veya sağdan şeytanın hedef seçtiklerine, hedef kitlesine sokulması ise vesvese iledir.

Söz konusu aldatarak gerçek amaçtan uzaklaştırmak ise vesvese, şeytanlığın yolu olarak hakikatten uzaklaştırmanın aracı kılınmıştır. “Ol” emri gereğinde Allah’ın yarattığından da öte değildir. Bu neden ile hikmetine bakıp, kendisinden uzak durmak her müminin olması gerekenidir.

Şeytanlığın yeminine dikkat edilecek olunur ise kötülüğün amaç edinilmiş olmasının haricinde hakikatten ve olması gerekenden saptırmanın aracı edinilmiş olmasına da tanık oluruz.

Eyüp Nebiye alenen saldırılması, ümmetinin dahi hakir görmesi şeytanın önden sokulmasına örnek gösterilebilir. Hz. Nebi Muhammed Mustafa’ya müşrikler ile ortak gizliden saldırıyor olması arkadan saldırıya örnek verilebilir. Hz. Musa’nın ümmetinin dünyalık kaygılar içinde Allah’tan gelene muhalif olması, şeytanın soldan yaklaşmış olması sebebiyledir. Haram kılınmış olanın helal, helal kılınmış olanın ise fevri anlamda herkese haram kılınıyor olduğunun uygulamaları da sağdan sokuluyor olmaya örnektir. Hz. İsa’nın ümmetine de tevhid itikadına aykırı kabullerinde yaptıklarının süslü ve gerçek gösterilmiş olması da sağdan sokulmuş olaya örnek verilebilir.

Derler ki Pirim Abdulkadir Geylani seyri süluk mertebelerini hatmederken yedinci gök katında kendisine seslenildiğini duydu. “Bundan sonra sana her iş serbesttir ve helal kılınmıştır” denildiğinde, imtihan edildiğini anlamış ve sesin şeytana ait olduğunu bilmişti. Allah’ın nuru ile feraset ve basiret sahibi olan hazret için şeytanı tanımak güç olmamıştı. Şeytan açık olduğunda, “Beni nasıl tanıdın” diye sormaktan kendini alamamıştı. Pirim Abdulkadir Geylani “Cenabı Allah cihetsiz konuşur. Sen ise bir cihetten konuştun” dediğinde şeytan vesvesesinden yana boşa düşmüştü. Uhrevi olan yönden yani sağdan, tanrı rolüne bürünerek nasıl da vesvese vermeye çalışmıştı.

Söz konusu adalet, rahmet, gerçek, iyi, doğru olan ise Allah’ın ahlakından tavizi olmadığını bilmek gerekirdi. Kişiye özel hüküm yerine herkesi bağlayıcı olan hükümler ile iş gördüğünü de unutmamak gerekirdi. Yoldan sonuç almak gerekirdi ki bu da yolda iken kandırılmamak için önemliydi.

Vakti saatinde yol ehli olduğunu söyleyip de yol kesici haramilerden olan yalancı bir şeyh vardı. İman, din, Allah, kutsal kitap aşkına konuşur iken yanına gelenleri menfaati adına uyuturdu. Özgürlük, insan hakları vb. ilkeleri, sapkınlıklarına, kötülüklerine araç kılıp da kötü olanlardan yöntemsel anlamda farkı yoktu. Şeytanın en çok sevdiği yöntem, sağdan sokulmuş olarak insanları kandırmaktı.

Dolandırıcı şeyhin yanlışları, ahlaksızlıkları ortaya çıktıkça, yakın menfaat çevresi ve kendisi tarafından birçok yalan uydurulur ve gerçeklere rağmen haklı çıkar/ çıkarılırdı. Öylesi gerçek dışı bir oluş içindeydi ki şeytanın yaptığı gibi sağdan yanaşmış olarak cemaati üzerinde nüfus sahibi olduğunu gösterirdi. Öyle ki kendisinin işlerinin evliya ve enbiya dışında sadece Allah’ın hikmeti üzeri olduğunu söyler. Bunun ile de kalmaz, Allah’ın “Onun işleri bana aittir, sizler karışmayın” dediğini söyleyecek kadar Cenabı Allah’ı yalanına, dolandırıcılığına alet ederdi. Onu veya onun gibilerini gören iman ehli ‘Cehennem bunlar için de gerçek’ demekten kendilerini alamazdı. Körü körüne kendisine iman edenler de Cenabı Allah’ın verdiği aklı ve vicdanı kullanmadıkları için kötüye dair olanlardan sorumluydu.

Ey gözümün nuru evladım! İnsan kendisinde şeytanını taşıyor iken yedinci gök katına kadar şeytanı ile beraber çıkar. Önemli olan Abdulkadir Geylani pirim gibi hakikate dair olanı bilir iken uyanık ve kandırılmamış olmaktır. Şeytanın da elbet bir mühleti vardır. Günah ve sevap elbette bir yere kadardır. Ancak, selamet yurdu olan Allah’a varmadan önce şeytanına sakın ola aldanma!

Hiçbir şey kalıcı değildir ki günaha dair imtihan da kalıcı olmuş olsun. Allah baki iken bizi fani olanlara iten günahtan kaçınmak ile baki olana varmak da hakikate dair öznel bir yoldur. Araçlar amaç edilen ereğe varmak için ise günaha, süfli (aşağı) olana dair imtihan girdabına düşenler için imtihanın bittiği bir an, bir mertebe de elbet vardır. Allah’a varanlar için günahlar, aşılmış karanlığın gölgesinde kalmıştır. İmtihân edilmek ise insan olmanın olgunluğunda Allah tarafından muhatap edinilen için yokluğa karışmıştır.

Böyle olsa da günah ile imtihan, şeytanın ile imtihanındır ki ölene kadar süreklidir. Sen, ölmeden önce ölmüş olsan dahi bu âlem ile işlerine geri döndüğünde, şeytanını kendinde uyanmış bulursun. İmtihan değilse de dünyayı da hakkı gereği değerinde yaşamanın bir aracı olarak şeytan bize de gerçek kılınır. Sadece dünyanın zor şartları, emeğin zorluğu içinde değil, şeytanın ile mücadelenin zorluğu içinde de bulunmak zorunda kalırsın. Bunu da imtihanın olmaktan öte, kendini gerçekleştirmenin fırsatı olarak bulursun.

Allah’ın verdiği emanetin emanet olmasına da sebep, sadece emanetin kendisi değil, böylesi zor bir mücadele içinde de bulunmandır. Emanet edilen cana dair olup da Allah’a ait olan ise Allah’ın emanetini yine Allah’a emanet etmiş olarak yola devam etmek gerekir. Allah bizleri nefsi emmarenin eline bırakmasın! Kudret elde şekillenen yaratım oluşu içinde kendinden mahrum kılmasın! Varlığında varlığını en güzel biçimde hakkı gereği ile yaşamayı olanaklı kılsın!”

*

Ey insan! Seni Rabbin olan Allah’tan öte kılan, geride bırakan neydi? Kendin olmayı nelerde değil, kimde bulman gerekirdi?

Pir Ahmed, Derviş Hüseyin’in gönlüne ayna olur iken gönüller Allah muhabbeti ile dolmaktaydı. Kamilin nazarı -bakışı- altında muhabbet artar, kötülüğe dair her ne var ise susardı… Unutulmuş olarak sanki yokluğa karışırdı.

Allah sohbetinde veli kulun dilinden Allah konuşur olduğunda gönüllere tercüman, basiret ve irfan kaynağı olarak da belirirdi. Yani anlayışı oluşturan ve kolaylaştıran, görmeyi olanaklı kılan Allah idi. Ona ait olanlar ile kendi olmayı bulan her can için O’nun ile kendi olmak ayrıca gayret ettiği, kendini hakkı gereği gerçekleştirdiği kadar O’nun ile tekâmül etme olanağı bulduğu gerçekti. Kötülüğe dair olan ise geride kalır iken iyi, doğru ve hak olan ile ilerleyen insan için insanlaşmak, teknik anlamda ilerleme göstermek değil, güzel ahlaktan yana gelişim göstermekle insan olmaya tekâmül etmek anlamını da taşımaktaydı.

İnsan anlam, değer referanslarına göre yüklem aldıkları ile insanlaşmayı bulmaktaydı. Önemli olan ise insanlaşmayı hangi referanstan itibaren bulmak gerektiğiydi. Varoluş nesneleri araç olması gereken iken amaç edindiğinde varoluş nesnelerinde arzu ve haz varlığı olarak kaybolmak kaçınılmazdı. İlkelerde kendini gerçekleştirdikçe kendi olmayı ilkelerde bulup, kendini tatması, kendinden -varoluşundan- yana mutmain olması da söz konusu olan bir gerçekti.

Arzu ve hazlar dahi olması gerekenlerdi ama hakkı gereği helal kılındığı çizgide yaşanması hak olandı. Hakkaniyet ilkesi ile öteki için de olmayı öğrenen insan için hak belirlenimleri varoluşun had belirimleriydi. Hak belirimlerinde kendi olmayı bulan için insanlaşmak, had belirlenimlerinde öteki ile sınırlar edinmiş olarak anlam ve değer ilişkilerinde ve ilişkilerin sürekli ve sürdürülebilir kılınmasında bulunması gerekendi.

Kötülüğe dair olan ile insani anlamda ilişkilerin insani değerler çerçevesinde sürekli, sürdürülebilir ve yönetilebilir olması olanaksızdı. Anlam ve değer dünyası olan kendilik dünyasında özne olmak dahilinde insanın insan ile yaratılması söz konusu ise önemli olan; rahmet, hak, adalet belirlenimlerinde ihtiyaç olan ilişkileri sürekli ve sürdürebilir kılabilmekti. Kötü olandan uzak kaldıkça insan olmanın tadını insani ilişkilerde bulmak olanaklıydı.

Günahların normalleştirildiği veya kişilerin kendine hak gördüğü fevri oluş için kötü olanın insansızlaştırması kaçınılmazdı. İnsan, ilişkilerinde insan olmayı sonradan bulur. Anlam ve değer varlığı olarak insan olmayı iç dünyasında yani kendilik dünyasında bulmaktadır. Hakiki anlamda insan olmayı da Allah referansında yani öz kendiliğinde Allah’ın kendisine ait sıfatları ile üzerinde rabbi olarak belirirken insani ilişkilerde ahlaki anlamda bulur. Nesnelerinde nesnelerini tatmak ile varoluşa kısmi anlamda tutunmak olanaklı olsa da özne için ilkelerde kendini tatması ile varoluşuna tutunması hakiki anlamda gerçekleşir.

İnsanı Rabbi olan Allah’tan geri bırakan ise duyular âlemine takılı kalması, bilgi edinimi içinde bilgi öznelde değer oluşturmakta ve eyleme yönelik oluş içinde kılmakta iken yanlış bilginin de eyler, kılar olması sebebiyledir. Nefsi emmarenin tekbenci doğası sebebiyle menfaatleri doğrultusunda kendi için iken bencil olması ile beraber kötü diye nitelenebilecek niyet ve eylemlerde bulunurken de Rabbi olan Allah’a örtük olmaktaydı/ olabilmekteydi. Öfke, nefret, kin, zulüm, haddi dışında yaşanan haz yani şehvet, nifak, kibir, şımarıklık, israf vb. gibi duygu ve huylar da Rabbi olan Allah’tan yana örtük kılmaktaydı.

Şımarıklık, israf, kibir, zulüm vb. huyların duygu karşılığı olsa da kişiliğe dair huy olarak edinilebilirdi. Öfke duygu olmak ile beraber kindar olmaya sebep ise kişilikte huy olarak yerleşik olabilirdi.

Kötü olan huy, duygu, niyet ve eylemleri ile kişi varoluş nesnelerini, nefsi emmaresi sebebiyle araç değil de amaç kıldığı içindir ki kötü diye nitelenecek oluş içinde bulunabilirdi/ bulunmaktaydı. Varoluş nesnelerini hakkı gereği yaşamaktan uzak yani Rabbi ile ilke gereği yaşarken kendi olmayı bulmaktan, tatmaktan uzak varoluşa kötü olan ile tutunmak da vardı. Ancak, kendi olmaktan yana kendini hakkı gereği tatmaktan, yaşamaktan yani hikmeti gereği kendi olmaktan uzak insanın böylesi varoluşunda kendiliğine tutunmaktan daha çok nesnelerine tutunmak ile kendi olmaya çalışması vardı. Böylesi oluş içinde kendi olmaktan daha çok nesnelerinde kaybolmak vardı.

İnsan anlam ve değer varlığıydı… Edindiği anlam ve değer yüklemlerinde kendi olmayı kendiliği indirgemiş olduğu yüklemlerde bulmaktaydı. Bazen de anlam ve değer referansı içeren olgulara göre de kendi olmayı niteleyebilmekteydi. Komünist, kapitalist, cumhuriyetçi, dindar, modern vb. nitelemeler ile de insan olmayı kendini nitelikleri ile indirgediklerinde bulmaktaydı. Kendiliğe dair alınan her yüklem, öznenin kendini indirgediği ile görünüşe getirmesinden öte değildi. Rahmete veya kötü olana dair nitelemeler ile de kendi olmayı yine bir referansa göre yüklem aldığı ile kendiliğini indirgediklerinde bulduğu öznelliğin oluşu içinde bulmaktaydı.

Bu durumda gerçekleştirdikleri ve içinde doğduğu dünyanın içinde, anlam ve değer ediniminde yüklem aldıkları ile kendi olmayı bulan özne için varoluş -kendi olmak-, kendini eyler olanlar ile beraber seçimleri, gerçekleştirdikleri sonucunda yaratıyor olarak bulduğuydu. Anlam ve değer edinimi söz konusu ise kişi, melekeleri zemininden hareket ile dil varlığı olarak kendi olmayı yaratıyor olarak öz kendiliği üzerine inşa ettikleriyle kendi olmayı bulmaktaydı.

Her meleke işlevsel anlamda organik gerçekleşir iken işlevsel oluşun içinde işlevsel yapıya aşkınsal olarak -diyalektik anlamda- rahmet ve kötülük arasında duygu, irade, anlam, değer gelgitlerinde kendilik gerçekleştirilmekteydi. Dil ile de bilgiye/ bilmeye dair anlam-değer yüklemlerinde kendini gerçekleştirir iken kendi olmaya tutunmak, kendini niteledikleri ile gerçekleşmekteydi.

Süreksizlik içinde varoluş, varoluş eşiklerinde ve kendini gerçekleştirdiklerinde bilgiye dair tutunduklarında gerçekleşir iken süreksizlik varoluşun böylesi gerçekleşmesinin olanağı olarak bulunmaktaydı. Bildiklerine tutunur iken kendini gerçekleştiren, kendine tutunmayı da olanaklı bulmaktaydı. Süreksizlik içinde bilmedikleri ile de özellikle bilmediği gelecek belirleniminde kendi olmayı varoluş nesnelerine tutundukça olanaklı kılmaktaydı. Bu anlamda nefsi emmarenin nesnelerinde kendini bulmasına ihtiyaç duyulmaktaydı ama kendi olmak nefsi emmarenin kötülüğe dair belirlenimlerinde de değil, Allah’a ait rahmet ve hak belirlenimlerinde gerçekleşmeliydi ki geleceğe selamet bulmuş olarak tutunmak olanaklı olsun.

Zaten geçmişin deneyimleri ile öngörü sahibi olan özne için geleceğin belirsizliğinde kaygı ve umut arasında geleceğe tutunur iken kendi olmaya tutunması da söz konusu olmaktaydı. Gelecek belirsizliğini korur iken geçmişe ait deneyimler öngörülü bir biçimde kaygı ve umut arasında yapılacak seçimlerde belirleyiciydi. Kaygı ve umut arasında nefsi emmaresi ile tekbenci, menfaat gözeten, zulümde bulunabilen ve güvenilmez olarak da varoluş nesneleri peşinde sürüklenen olabilirdi. Kaygı ve umut arasında Rabbi olan Allah’a iman ile tutunur iken O’nun rabb belirlenimli sıfat ve isimlerini gerçekleştirirken de varoluş nesnelerine aşkın kendi olmayı Rabbi olan Allah ile bulabilirdi.

Bildikleri ile tutunduğu ve katıldıklarıyla varlık sahnesinde bilmediklerine aşkın kendini gerçekleştiren bir varlık için bildiklerine ve bilmediklerine bağlı olarak gerçekleştirdiklerinde kendi olmayı, kendini yaratma olanağını Rabbi olan Allah ile kendi üzerinde bulması kaçınılmazdı. Önemli olan ise amaç varlığı olarak gelecek yöneliminde seçimleri ile beraber kendini gerçekleştirir iken anlam ve değer yüklemlerinde öznenin hangi referansa göre kendini gerçekleştirmiş olmasıydı. Fani ve süreksizlik içinde sürüklenmesine sebep verenler ile mi? Yoksa, Baki olan ve süreksizlik içinde kendi olmayı hakkı gereği bulmasını olanaklı kılacak Rabbi olan Allah’a göre kendini gerçekleştirmek ile mi kendi olmayı bulacaktı?

“Baki olan Allah’ın veçhine yönel” ilahi sözü ile de anlaşılması gereken; süreksizlik içinde varoluş bulunur iken daim sürekli olan ile kendi olmanın bulunması, gerçekleştirilmesiydi. Hakikatten paye alınmış olarak hakikate ait olanlar ile var olunsa da gelecek, ilke, menfaat yönelimli özne için kendini yaratma olanağını özünden hareket ile bulduğu gerçeğine yönelik olarak varsaydığı gerçekler ile değil de varsayılmaktan öte hakiki anlamda var olan Allah ile varoluşunu bulması, gerçekleştirmesi olması gerekendi. Kötülüğün sonuç vermekten yana yoksun olduğu hakikat Allah’ın hakikatiydi ki rahmete, hak olana, adalete dair olanlar ile O’ndan sonuç almak, O’nun ile kendi olmayı bulmak ve tekâmül sürecinde gelişim göstermiş olmak olanaklıydı.

Ey İnsan! Seni rabbin olan Allah’tan öte kılan, geride bırakan neydi? Kendin olmayı nelerde değil, kimde bulman gerekirdi?

Düştüğün kötülük girdabında sürüklenmekten çıkman olanaksız değildi. Baki olan Allah’ın veçhine iman ile yönelmen, tövbe ile kendini bağışlamaya dair yol bulman, güzel ahlak ile gerçekleştirdiklerinde var olman yeterliydi.

Kayıp mı oldun? Vicdanına dönmen gerekirdi. Düştün mü? Yeniden doğrulup hak olanda tutarlı olman yeterliydi. Kötülüğe dair olan pranga gibi ayağına mı dolaştı? Kurtulmak için özür dilemen -tövbe etmen-, kötülüğü iyilikle savman, kötülüğe takılmadan yoluna devam etmen gerekirdi.

Kötülüğü ahlak mı edindin? Zillet peşini bırakmaz, karanlıklar içinde gelecek görünmez ama kötülük üzerine yapışıp kalmaz… Yeter ki pasif değil, iyiliği kötülük ile savma gayretinde olarak kendi çaban ile kendine doğrul! İman ile tutunduğun, sevgi ile değerinde bulacağın, dua ile tanık olacağın Rabbin olan Allah’tan uzaklaşma!

Yeter ki kötülüğü ahlak ve amaç edinme! Seni sen kılacak, kendini tatmanı olanaklı kılacak, ötekini öteki görmekten uzak yakin bulduracak rahmeti ahlak edin! Rahmet sahibi Allah’ı yakin bulduğunda… Elbet sonuçta iman senin, varlık sahnesi sana bahşedilmiş olarak senin, gelecek senin…

*

Çoklu ve katmanlı gerçeklikte her bir oluşu farklı açılardan değerlendirmek, gerçeğe yakin bulmayı olanaklı kılar.

Pir Ahmed bir ara Derviş Hüseyin’i de yanına alıp bulundukları zamandan öteye, Hz. Pirin sohbet meclisine yolculuk yaptı. Dergâh, sahipleri başka bir zamana gitmiş nöbet bekleyen bedenlere bırakılmıştı. İki ulvi ruh Hz. Pirin huzurunda sohbet meclisindeydiler. Duyu gözlerin görmediği, can -nur ile bakan ruh- gözlerin görebileceği arkalarda bir yerde sessizce sohbete katıldılar.

Gün Mevlüt akşamını, gösterir iken Hz. Muhammed Mustafa’ya salavat getirilmiş, himmetler talep edilmiş, O’nun pak ehli beytine ve Ashabı Kirama da selam verilerek Cenabı Allah’a dualar edilmekteydi. Hz. Pir davudi ve yanık sesi ile rica makamından Rabbi olan Allah’a seslenmekteydi. Duaların sahibi Cenabı Allah’ı yakin bulmaktaydı.

“Ya Rabbi kendinden uzak kıldığını bizden de uzak kıl. Sevmediğini bize de sevdirme. Gayretine dokunacak olana meyil dahi ettirme. Senden her ne aşağıdadır onu bizden de aşağı kıl. Varlığında hakkı gereği seni hak ederek yaşamayı daim kıl…” diyerek dua edilmekteydi. Orada bulunanlar hep bir ağızdan sessizce “âmin” demişlerdi. Pir Ahmed ve Derviş Hüseyin de “Allah Allah” diyerek duayı kelimetullah ile bağlamışlardı.

Pir Ahmed huşu içinde can kulağı ile Hz. Piri dinlemeye odaklanmıştı. Derviş Hüseyin de piri gibi dinlemeye başlamıştı.

“Evlatlarım. Her candan Cenabı Allah kendisine ait uluhiyet yani tanrısal olan sıfat ve karakter belirimi isimleri ile fail olarak görünüş bulur. Şahıs olan zatın kendini hem sıfat hem de isim belirlenimlerinde işlevsel anlamda gerçekleştirdikleri ile öznel anlamda vücuda taşıyor olması… O’nda hareketsizliğe dair yer olmadığını ve hareketsiz bir anı olmadığını gösterir. Yarattıkları ile birlik içinde bulunsa da bu birlik aynılık düzeyinde özdeşlikte değil yüklem belirlenimli özdeşlikte gerçekleşir iken yarattıklarına benzemez olarak kendi olmayı yaratımın her belirleniminde korur. Zaten yaratırken içsel ve dışsal anlamda kapsayıcı olarak var ederken katmanlı bir varoluş içinde bulunulur ki her varlık böylesi katmanlı oluş içinde Cenabı Allah’tan aldığı paye kadarı ile kendi olmayı bulur. Aldığı payenin sürekliliği içinde kendi olmayı gerçekleştirdiği kadar da kendi olur. Böylece yaratımın en temel ilkesi olarak başkası kılmak ayrı olmadan aynı da olmadan gerçekliğinde gerçekleşir.

Bazı kardeşlerimiz sorarlar. ‘Allah sevginin sahibidir… Sevgiden paye aldıkça sevgiyi yaşarız. Cenabı Allah da her bir yarattığı canda sevgiyi farklı bir renklilikte deneyimler ve yaşar. Böyle midir? Öyle ise cömertlik, merhamet, şefkat de böylesi yaşanmakta değil midir?’ Elbette öyledir. O’ndan alınan paye ile varoluşu bulmakta isek sadece sevgiden değil, merhamet, şefkat, cömertlik, adalet, affetme vb. dair Cenabı Allah’ın öznel sıfat ve isim belirimlerinden istidadımız ve nasibimiz kadar bulmuş olarak varoluşu buluruz. Öznelliğe dair her belirlenim kendiliğe dair varoluşsaldır.

Uluhiyete ait olanları kendiliğe -kendimize- dair bulur iken kendi olmayı bulmaktayız. Bu durumda biz Cenabı Allah’ı istidadımız kadarı ile yaşar iken O’da bizlerden kendisine ait uluhiyet belirlenimli sıfat ve isim belirlenimlerini farklı renkliliklerde yaratmış olarak yaşamaktadır. Öyle ise bizler O muyuz? Yaratılmış olmak düzeyinde O değil ama O’ndan gayrı da değiliz.

Yaratılan her can yaratılmış olmayı, -ol emri gereği- olmuş bitmiş içinde Allah ile bulmakta iken kendi olmayı bulur. Her şimdi ve burada oluşun önsel anlamda hazır kılınıyor olması sonucunda yaratılmış olmayı bulmakta iken yaratıcıyı varlıksal anlamda uzak bulmasak da uzak olmasak da tanrısal anlamda varoluşsal, zamansal olarak yaratıcı önümüzde durur. Yani katmanlı varoluşta nasıl ki başkası kılmak ile var kılmaktadır… Yaratımdaki zamansal öteleme sebebiyle de başkası olarak var olmak kaçınılmaz olarak bulduğumuzdur. Yaratılmış olmanın gereği olarak başkası olmanın farklılıklarında (fakr, acziyet, cahillik, istidat, sınırlılık vb.) kendi olarak vücuda getirilen; bir hayal olmaktan öte, Allah ile gerçektir ve var olduğu sürece gerçek olmayı, Allah ile koruyor olarak bulur.

Uluhiyete ait sıfatlar olan görme, sevme, duyma, düşünme, merhamet etme, cömert olma vb. varoluşta biricik -tek- iken bize ait değil bizatihi Allah’a aittir. O kendini yaşarken bizler O’nu yaşıyor olarak kendi olmayı buluyoruzdur.

Anlamın şimşek gibi belirdiği zihinlerde görüyorum ki ‘Öyle ise kötülük de öznelliğe dair irade belirimiyle yaşanıyor iken kötü olmak da Allah tarafından deneyimlenmek de değil midir? Durum bu ise kötü olanı yaratmış olmak ile öznel anlamda deneyimler iken Allah da kötü değil midir?’ Bu soru farklı açılardan bakılırken farklı içeriklerde sorulmuş olarak birçok biçimlerde önümüze gelmekte.

Bu soruyu sorulduğu mantık biçimi ile değerlendirmeye başlamak gerekir. A başkası olmadan sadece A dır diyerek formel mantığın çelişmezlik ilkesi gereği böyle düşünüldüğünde formel mantığın katmanlı gerçeklikte Allah’ı anlamaktan yana yetersiz olduğu görülür. Görüngüler dünyasında bir şeyin kategorik belirlenimleri ile ne olduğunu bilmek formel mantık ile olanaklı olmakta. Ancak bir şeyin nasıl olduğu veya ne için olduğunu formel mantık bize vermez. Bir şeyin nasıl olduğunu ampirik, analitik, diyalektik ussal yaklaşım ve yöntemlerinde buluruz. Ne için olduğunu ise sonuçta açık olan gerçekliğinde biliriz ki bu anlamda sibernetik ussal oluşa ihtiyaç vardır.

Katmanlı oluş içinde karşıtı olmadan başkasını var etmiş olarak yarattıkları ile ilişki geliştirmek söz konusu iken hem onların deneyimledikleri aslen kendisinin deneyimledikleri olan hem de zamansal ötelemede yarattıklarının deneyimlediklerini kendisi ile aynı bulmadan, öte kılmış olmakta onların deneyimledikleri olarak bulmak da kaçınılmazdır.

Böylesi bir durumda hem ayrı olmadan evrensel anlamda deneyimlenmiş hem de aynı olmadan başkası kılınmış olarak yaratılmış olana atfedilmiş bir varoluş içinde bulunulur. Kovulmuş ve lanetlenmiş olmak anlamında hakikatten yana uzak kılınmış ve hakikatten yana sonuç almaktan mahrum kılınmış olan şeytan ve Allah’ın Kur’an’daki hitap muhatap ilişkisindeki konuşmaları bu durumu anlamak için örnek gösterilebilir. Şeytan, “Beni azdırmana karşılık…” derken faili mutlak Allah’ı zikretmiş olur ama Cenabı Allah da “in aşağıya” derken hem katmanlı varoluşta hem de zamansal ötelemede başkası kılmış olduğuna tavırda olarak Rabb belirlenimli sıfatlarda görünüş bulur. Şeytan katmanlı varoluşta Cenabı Allah’ın karşıtı olmadan başkası kılınmış olarak vücud bulmuş olmak ile beraber katmanlı oluşta ki karşılıklı varoluşta uzak kılınmış yani zamansal ötelemede ki başkası kılışta öz kendiliğe yakıştırılmamış olmak ile aşağılardan kılınmıştır.

Varoluşsal anlamda hem formel mantığın çelişmezlik ilkesiyle çelişmeden varoluşun nasıl olduğu hem de diyalektik oluşa sebep verecek biçimde varoluşun nasıl olanaklı kılındığı uzaklaştırılma mitinde net olarak ifade edilir. Varlıksal anlamda ayrı olmadan kötü deneyimleniyor olsa da varoluşsal anlamda kötü zamansal öteleme de iken kendiliğe yakıştırılmadan hikmeti gereği olması gereken olarak araç olması düzeyinde gerçekleştirilmektedir.

Kötünün kötü olması bu anlamda Rabb-ül âlemini kötü kılmamak ile beraber kötüyü değil de rahmeti amaç edinmiş olması da göstermektedir ki rahmetin görünüşünün aracı olarak kötü gerekli olarak var kılınmıştır. Zamansal ötelemede bu olayın nasıl gerçekleştiğini anlamak için ise öznellik alanında vicdanı uyanan kişinin kendini deneyimlerken bu durumun nasıl deneyimlendiğine de tanık olması yeterlidir.

Kötü eylem veya düşünce sahibi kişi, vicdanında kendi ile aynalaşır iken varlıksal anlamda kendisinden ayrı olmadan gerçekleşen ama varoluşsal anlamda kendisine yakıştırmadığı ve aidiyet duymadığı bir durumu değerlendiriyordur. Kendi geçmişini kendinde canlı bulur iken geçmiş ve gün arasında zamansal öteleme içinde kendini gerçekleştiriyor olarak bulur. Olması gerekene dair hakkaniyet ilkesi gereği karar alırken de ötekini öncelediği rahmet tavrında gelecek yönelimli ve tavırlı olarak öznel zamansallıkta kendini gerçekleştiriyor olarak bulur. Üç zamanlı zamansal öteleme içinde kişi, kendine ayna kıldığı geçmişinde olana nasıl ki aidiyet duymaz, Cenabı Allah da kötüyü yaratmış ve gerçekleştireni olarak deneyimleyeni olmuş olsa da kendi zatından öte kılmış olarak hikmeti gereği gerekli olduğu içindir ki yerindeliğinde gerçekleştirir.

Kötü olanı yaratmış olmak veya varlıksal anlamda deneyim alanı kılmak, varoluşsal anlamda kötü olunduğunu göstermez. Kötünün amaçsal kılınmamış olması da Allah’ın kötü olmadığı gerçeğini taşır. Rahman, Rahim, Mevla, Nasir, Adl, Kerim vb. olunacak ise kötü olmadan, bu karakter biçimsel kimlik belirimlerinin yaratım sonrası yaratan ve yaratılan arasındaki varoluşsal ilişkide, öznel dolaşık olan bağıntıda gerçekleşme olanağının olmadığı gerçeğini unutmamak gerekir. Katmanlı varoluşta karşıtı olmayan Allah, yarattıkları arasındaki karşıtlık ilişkisinde kötülüğü değil rahmeti tercih etmiştir.

Tarihsel gelişim, hak olanın hep galip gelmesi, tekâmül, kültürel anlamda iyi ve doğru olanın öncelenmesi gerekliliği, vicdanda hakkaniyet ilkesinin hep galip geliyor olması, adaletin tesis edilmesi gerekliliği vb. daha nice oluş içinde rahmetin ahlak edinildiği gerçeğine tanığızdır. Kullarının acısı ile acı duyan bir Rabbimizin olduğu gerçeği dahi O’nun kötü olmadığının gerçeğini bizlere gösterir. Rahmete dair olan iyi ve doğru olanı yaptıkça kendisinden sonuç alıyor ve yükselme olanağı buluyor olmamız gerçeği dahi O’nun rahmet sahibi olduğunun gerçeğini taşır. Kötülüğün birebir karşılık gördüğü, iyiliğin yani rahmete dair olanın kat be katı -misli- ile karşılık gördüğü bir oluş içinde isek rahmetin öncelendiği varoluşta, üzerimizde emek sahibi de olan Cenabı Allah’a şükür etmek üzerimize farzdır. Yani Allah üzerimizdeki hakkı -hukuku- gereği şükür etmek, rahmeti gözettiğimize dair olması gerekendir.

Cenabı Allah’ın, varoluşa yeniden tutunmayı olanaklı kılan Tevvab, Avf, Gaffar vb. isimleri ile de bakıldığında, özür dilemenin -yeniden dönebilmenin- ve affetmenin varoluşta gerçek ve herkes için kılınmış olması dahi rahmeti öncelediğini gösterir. Tövbe etmek, özür dilemek anlamını taşır iken affeden, kötülükten esirgeyen Allah elbette her varoluş biçiminde rahmeti öncelemek ile varoluşu olanaklı kılmıştır.

Derviş Hüseyin bunları dinlerken anlamıştı ki her hazrette efendi olarak iş gören ve kendini görünüşe taşıyan Rabb-ül Âlemin olan Allah’tan başkası değildi. Pir Ahmet’te de farklı biçimde sohbet etse de aynı gerçekleri dile getiren ve kendisini ‘La ilahe illallah’ içeriğinde görünüşe taşıyan Allah’tı.

Hz. Pir bunları ayan beyan takip ederken “Evladım aynen düşündüğün gibidir” demedi. “Gerçeğe dair doğru düşünenler gerçeğe tanık olur.” Diyerek Derviş Hüseyin’in doğru düşündüğünü kişiye yönelik değil de evrensel ifade biçimiyle tasdik etmiş oldu.

Hz. Pir, salt tenzih ilkesi ile düşünür iken Allah’a kötülüğü haklı olarak yakıştırmayan ama eksik düşüncede kalıp da hakiki anlamda hem ussal hem de ampirik olarak gerekçe üretmeyen kelamcılar gibi olmamak gerektiğini vurguladı. Kötülüğü değerlendirir iken sadece formel değil, diyalektik, sibernetik, spekülatif ussal olarak düşünmenin gerektiğini de vurguladı. Allah’ın gerçekliğinden kendini mahrum eden kelamcıların da artık yeni düşünce biçimleri ile tanışmaları ve eleştirel anlamda kendilerini yenilemeleri gerekirdi.

Hemen ardından Pir Ahmed kalpten kalbe izin istedi ve Derviş Hüseyin ile beraber kendi zamanlarına gittiler.

*

Özgürlüğe doğru yürür iken kötülük ve rahmet olguları...

Pir Ahmed ve Derviş Hüseyin sohbetten ayrılır iken kendi zamanlarına uyanmış olarak yaratılmış olmanın gerçeğinde seyre devam ettiler. Bu defa bulundukları zamandan Hz. Pirin sohbetine can gözü ile bakar iken iştirak etmekteydiler. Gök kubbe onlara vücud olmuştu, ruha dair varlıklarında her yerleri de sanki göz ve kulak kesilmişti. Böylesi seyre devam etmekteydiler. Müsaade alınmıştı ama belli ki devam eden sohbetin rahmetinden mahrum kalmamak gerektiğinden böylesi geri dönmüş olarak sohbete iştirak etmişlerdi.

Hz. Pir selamet yurdu arifler ocağıydı. İlim ve irfan yuvası olarak canları kucaklardı. Sohbet de bütün rahmeti ile devam etmekteydi. O konuşur iken Allah nuru ve ilmi ile sohbeti rahmet kılmaktaydı.

O “Evlatlarım” diye konuşur iken talipler huşu ile sohbeti dinlemekte, sükût ve edep ile anlayışa açık ortak bir yürüyüş içinde seyir etmekteydiler.

“Evlatlarım! Cenabı Allah sevgisi ve rahmeti ile yarattıklarına galip gelirken varoluşu değer kılar. Her canın fıtratı gereği kendi olmayı değerde bulmasını ve değerde bulur iken kendi olmayı kabul etmesini de olanaklı kılar. Her can kendi olmayı fıtratı gereği değer olarak bulur iken kendi olmayı kabul etmiş olarak varoluşunu bulmaktadır. Kişi kendinden hoşnut değilse de kendi olmayı kabul etmiş olarak varoluş seyrinde bulunur. Rıza yani hoşnutluk ise kişinin hem ilişkilerinde hem deneyimlediklerinde hem de kendi olmaktan yana sonradan edineceğidir.

Allah kötülüğü yaratmış ama sevmemiştir. Kötü olanı sevmediği gibi yaratmış olsa da kendi zatına da yakıştırmamıştır. Her kişiyi kötülüğe rağmen kötülük üzerinden kendi ile tekâmül ettirirken de rızayı hakikatten yana sonuç almaya bağlamıştır.

İyilik, doğruluk, hak için yapılan ibadet niteliğindeki her eylem ise rahmete dair olarak kişinin öz kendiliğini tatmasına, kendi varlığından yana mutmain olmasına, her şeye rağmen (kötülüğe, eksikliklere, acziyete, zorluklara, fakra vb.) kendi varlığından hoşnut olmaya ermesine olanak verir. Yakin bulan için Rabbi olan Allah’tan da razı olmak da vardır. Allah yarattığını kendisine yakıştırdıkları ile rıza da bulur iken yarattığı da Rabbi sıfatları ile üzerinde galip olan ve kendisini kendisi kılan Rabbinden razı olmayı sonuçta bulmuştur.

Yolda sonuç ilke olarak esas olan Allah’a ermek olsa da rıza ve selamete ermek te esastır. Rızada kendi olmaktan yana mutmain olan nefsin kendi olmaktan yana değerini artık rabbi olan Allah ile bulması vardır. Selamette ise artık öngörülü bir yaşamda değerinden yanan muhafaza edilmek ve kendini gerçekleştirmekten yana özgürlüğün sürekli kılınması vardır.

Özgürlük, iradesini dışardan değil de kendinden hareket ile bulur iken kendini gerçekleştirebilmektir. Kendini gerçekleştirme erkini gösterme iradesini gösterebilme olanağıdır. Diğerinin hak belirimleri had belirlenimleri olarak görünüş bulduğunda ise diğeri ile ilişkilerde kötü olan sınırlayıcı, birbirinden uzaklaştırıcı ve koparıcı iken özgürce varoluşu kısıtlayıcıdır. Rahmete dair aidiyet ve sorumluluk idraki ile ilişkilerin vicdana bağlı tesisinde ise geleceğe selamet ile bakar iken özgürlük sürekli kılınmaktadır.

Zaten sonuç itibarı ile kötülük ceza ile sınırlayıcı, cezaya mahkûm kılıcı ise özgürce yaşamaktan sonuçta mahrum kılmaktadır. Rahmet özgürlüğü sürekli kılmakta iken kötülük özgürlüğü sürekli bulmaktan yana yitik kılıcıdır. Bu anlamda dahi kişinin geleceğine dair nasıl yaşaması gerektiği söz konusu ise kötülük ve rahmeti özgürlük olgusu açısından da değerlendirmek gerekir.

İlahi veya dünyevi anlamda kötülüğün birebir mislinde ceza ile karşılık görmesi, iyiliğin de katı katı ile mükafat düzeyinde karşılık görmesinden dahi anlaşılmalıdır ki Cenabı Allah rahmeti önceler iken rahmete dair olan özgürleştirici, kötülüğe dair olan ise özgürlükten yana yitik kılıcıdır. Kişi fıtratı gereği özgürlüğü doğasında bulur ama özgürlüğünü sürekli kılması söz konusu ise rahmetin ve rahmete ait olarak adaletin ve hak olanın özgürleştirici olanağını ilişkilerde tesis etmesi gerekir.” Rahmet, hak, adalet doğası gereği özgürleştirici ve özgürlüğü sürekli kılmanın olanağı iken kötülük özgürlükten yana yitik kalmanın sebebiydi.”

*

Gerçeğin hikâyeleştirildiği varoluşta…

Sohbet uzadıkça sevgili Hz. Pir, gözle görülen ve görülmeyip de Allah’ın nuru ile can gözü ile görülebilecek sohbet sakinlerini derin bir bakış ile gözden geçirdi. Önündeki çaydan bir yudum aldıktan sonra sohbete devam etti.

“Her kötü olan, dinsel anlamda hakikatten uzak kılar iken günahtır. İman eden her can için kötü, Allah’ın vahyi ile belirli kılınmış olarak bilinir. Yani bizlere göre kötü olan Allah için kötü olandır. Allah’ın kötü olarak nitelediği ne ise bizler için de kötüdür. Bu sadece imanımız gereği değil, varoluşsal anlamda kötünün kötü olduğuna olumsuz sonuçları sebebiyle tanık olduğumuz için de kötüyü kötü bilmekteyiz. Cenabı Allah’ın kötü olarak nitelediğini de böyle kötü bulur iken O’nun sözünde gerçek üzeri olduğunu bilmekteyiz. Öznelliğe dair gerçekliğe vahiy aracılığı ile de böylesi tanık olmaktayız.

Her günahın olumsuz sonuçlarına tanık oldukça da Cenabı Allah’ın sözünde doğru olduğuna bir daha tanık oluruz. Her günah, ceza hükmünde ruhsal karşılıkları var iken rızaya ermeye, selamet bulmaya yitik kılar. Hırsızlık korkuya, cimrilik iğretiye, yalan güvensizliğe, fuhuş aşağılanmaya, israf sevgiden yitik duyarsızlığa, öfke pişmanlığa, aşırı oburluk tiksinmeye, zina özünden yana koparır iken yalnızlık hissine, açgözlülük sinsilik ile duyarsızlığa, kumar doyumsuzluk ile insani duyarsızlığa ve anlamsızlığa vb. sebep verir iken kendi ateşine sürüklenen insanı resmeder. Kötülüğe dair olan insansızlaştırılan insanı resmeder.

Bu durumu hikâyeleştirerek anlamlı kılar isek açgözlü olanlara sonuçta sinsiliğin şeytanı -iblisi- musallat edilir iken açgözlülüğün uzantısında kumarbaz olanlara doyumsuzluk ve anlamsızlık şeytanı -iblisi- musallat edilir. Hırsızlara korkunun iblisi, cimrilere iğretinin iblisi, öfke kontrolü olmayanlara pişmanlığa sebep yüreklere kaygıyı fısıldayan değerlerden koparan aşağıların iblisi musallat edilir. Bu anlattığımı hikâye sanmayın! Yaşananların sonuçları olduğu bir evrende gerçeğin temsile dair olarak hikâyeleştirildiği bir oluş içinde varız. Öznenin anlam ve değer varlığı olması söz konusu iken temsile dair varoluşta yaşananların sonuçları olduğu da düşünüldüğünde hikâyeleşen bir oluş içinde varoluş bulunmaktadır.

Bu durumda önemli olan ise hikâyenin nereden ve nasıl başladığından daha çok nereye doğru evrildiği ve hangi sonuçlar ile hikâleştirmenin sürekli kılındığıdır. Sizden eksilten, sizi tüketen kendi olmaktan yana yitik kılan, hakikatten yana sonuçsuz bırakan, dün olduğu gibi nasıl ise bugünde olduğu gibi bulunan, paylaştıkça azaltan kötülük ile biçimlenen bir hikâye de mi olmak istersiniz? Yoksa sizleri yaşam sevinci ile canlı tutan (ihya eden), paylaştıkça çoğalan, geleceğe ortak biçimde beraberce adım atmayı olanaklı kılan, insanlaştırdıkça insan olmanın hakikatine -Allah’a- dair nefes aldıran vb. rahmet ile biçimlenen bir hikâyede mi olmak istersiniz?

Dünün kötüleri bugün de aynı biçimde kötüler ama bugünün alimleri dünün alimlerinden de ileri değiller mi? Şeytanlık kurumsallaşmış olsa da geliştirici olmaktan öte sadece gelişimin, hak olanın görünüş bulması ve gerçekleşmesinin aracı olur. Hak olan ile gelişen, ilerleyen insan rahmete dair olan ile de tinsel anlamda aslına yükseliş bulur. Kötü, aşağılara -nicelin dünyasına, hazlarda kaybolmaya sürükler iken rahmete dair olan Allah’a yükselmeyi olanaklı kılar. Öyle ise nasıl bir hikâyede olmanız gerektiğine siz karar vermeli ve bu doğrultuda hikâyeleşen bir oluş içinde olduğunuzu da unutmadan yaşamalısınız.

Özne anlam ve değer varlığı iken temsile dair varoluşta her oluş biçiminde hikâyeleştirdiği kendilik dünyasında bulunur. Cennetler veya cehennemler; dünya veya mahşer, araf gibi ara evrenler; insanlık, melekler, cinler, süfliler vb. nice evren sakinleri; yıldızlar, gezegenler, uydular vb. nicesi ve orada yaşananlar, salt nicel olmaktan öte hikâyeleştirilmiş bir oluşun içinde vardır. Kültür ve medeniyet içinde doğmak, miras varlığı olmak dahi bir hikâye içinde varoluşunu bulmak ile ilgiliydi. Öznelliğe dolaşık olduğu içindir ki kürsiyi ala olan beyin dahi kendisinde anlam-değer, içerik-biçim, imge-kavram bağıntısında hikâyeleştirilen bir dünyaya baktırmaktaydı.

Her günah ceza hükmünde ortak hissiyatlar ve duygu karşılıkları oluşturabilir. Olumsuz ruhsal olanın patolojik sonuçları olduğu da gözlemlenebilir. Günahların ruhsal -öznel- ve bedensel anlamda ceza belirlenimli olumsuz karşılıklarının -sonuçlarının- yaratılıyor olması, günahta ısrar etmemenin uyarısını da taşır. Bu uyarılar rahmetten haber iken kişi günaha batmış ise kendine dair haberin sonucunu duymaktan yana da yitik olabilir.”

Hz. Pir bunları anlatır iken Derviş Hüseyin kendilik göğünde yalnız olmadıklarına tanık oldu. Meleklerden, cinlerden, süflilerden dahi sohbete katılmış olup da Hz. Piri dinleyenler vardı. Her biri kötülük ve rahmet arasında gerçekleşen insanın hikâyesini dinlemekteydi. Hikâyesi zorluk içerenin, iman ile beraber hakikate dair bereketli bir oluşta bulması gerçeğine tanıktılar.

Kötülüğe dair sorunsal olanın kavramlaştırıldıkça çözümlendiği gerçeğine de tanıktılar. Kötülüğe dair sorun olanın da rahmete dair tutum ve davranışlarda erdem içeren niyet ve eylem ile aşılmasının olanaklı olduğunu da anlamışlardı. “Kötülüğü iyilikle sav” ilahi emri de kötülük sorununun aşılması gereken araçsallığına dikkat çekmekteydi. Eylemlerin niyet ile değer kılındığı bir oluş içinde niyete ve eylemlere, özgürlüğü sürekli kılacak içerikte rahmete dair olarak dikkat etmek gerekirdi. Kötülük girdabına düşenlerin, elbet kurtulması olanaklıydı.

Gerçeğin hikâyeleştirildiği varoluşta kötülük, yaşayanı için gerçeği örter iken hak ve rahmete dair olanın gerçeği aşikâr ettiği de bir gerçekti. Kötü olan, hak ve rahmete dair olanın görünüş bulması ve gerçekleşmesi olanağını da araç olması anlamında görünür kılmaktaydı.

*

Table of Contents

Ölüm Size De Gerçek

Söze Başlarken

Baktığın açı görmeni etkiler

Zamanlarda seyir ederken baktığın açı gerçekliği belirli kılar

Değişmeyen gerçeklere -değerlere- göre yaşamak…

Her gerçeğin farklı açılardan bakıldığında başka gerçekleri olduğuna tanık olmak…

Katmanlı oluş içinde temsile dair aynalaşmanın gerçeğinde ilahi adalet tesis edilmekteydi.

Duygular da gerçeğe dairdi…

Günahlarımız…

Hiçbir şey kalıcı değildi ki günaha dair imtihan da kalıcı olmuş olsun.

Ey insan! Seni Rabbin olan Allah’tan öte kılan, geride bırakan neydi? Kendin olmayı nelerde değil, kimde bulman gerekirdi?

Çoklu ve katmanlı gerçeklikte her bir oluşu farklı açılardan değerlendirmek, gerçeğe yakin bulmayı olanaklı kılar.

Özgürlüğe doğru yürür iken kötülük ve rahmet olguları...

Gerçeğin hikâyeleştirildiği varoluşta…